NGUYỄN XUÂN LỰC
Trên địa bàn thành phố Huế hiện nay, có nhiều di tích lịch sử và hệ thống di tích liên quan đến các danh nhân của quê hương như lăng mộ của các danh nhân Đặng Huy Trứ, Đặng Văn Hòa, Nguyễn Lộ Trạch, Trần Văn Kỷ, Trần Đình Bá, Nguyễn Tri Phương, Nguyễn Duy, Nguyễn Lâm, Nguyễn Cửu Kiều, Lê Văn Miến, Nguyễn Cư Trinh. Mỗi di tích đều có những nét đặc trưng riêng về loại hình kiến trúc và các công trình liên quan.
Lăng mộ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực
Riêng đối với cụm di tích danh nhân Đặng Huy Trứ, có đi thực địa chúng ta mới thấy được rằng hệ thống di tích này rất phong phú, đa dạng bao gồm: Khu lăng mộ danh nhân Đặng Huy Trứ và người thân trên địa bàn làng Hiền Sỹ, phường Phong Thái và Khu di tích nhà thờ Đặng Huy Trứ trên địa bàn phường Kim Trà, thành phố Huế đã kết nối biết bao thế hệ tìm về để chiêm bái, tri ân đối với bậc tiền nhân đã tạo ra công lao to lớn không chỉ riêng cho Huế mà cho cả nước Việt Nam như: nhiếp ảnh, văn chương, nghệ thuật, giáo dục, pháp luật.
Từ trước đến nay, khi nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Đặng Huy Trứ người ta chỉ nghiên cứu về những đóng góp của ông trong lĩnh vực nhiếp ảnh, pháp luật, văn chương nhưng ít ai để ý đến giá trị nghệ thuật ở các cụm di tích lăng mộ và nhà thờ mà ở đó ẩn chứa nhiều đề tài mang nhiều ý nghĩa to lớn để lại cho thế hệ sau chiêm ngưỡng và nể phục. Đó cũng là ý tưởng hình thành đề tài ký họa di sản trên di tích. Và chúng tôi đã trải nghiệm bằng cách ký họa di tích danh nhân Đặng Huy Trứ nhằm giáo dục di sản đến với cộng đồng học sinh các cấp học và nhất là các trường học trên địa bàn phường Phong Thái và phường Kim Trà, nơi các di tích của danh nhân Đặng Huy Trứ tọa lạc bấy lâu nay.
Khi tiếp cận di tích danh nhân Đặng Huy Trứ chúng tôi tạm chia làm 2 phần. Chúng tôi ký họa phần Khu lăng mộ tại làng Hiền Sỹ, phường Phong Thái. Toàn cảnh Khu lăng mộ được nằm trên một ngọn đồi cao hướng ra phía sông Bồ, nhìn bao quát cả một vùng rộng lớn ruộng đồng, dân cư sống đan xen với nhau tạo nên một phong cảnh hữu tình, trầm mặc. Lăng mộ nằm ở phía trên cao tạo nên sự uy nghi như muốn hướng về chốn quê tổ ở làng Thanh Lương, phường Kim Trà. Khu lăng mộ bao gồm: Bảng chỉ dẫn di tích, đường dẫn bậc cấp vào khu lăng mộ, la thành, lăng mộ, nhà bia được bố trí một cách cân xứng, tương đối. Toàn bộ khu lăng mộ được Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế, Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế tiến hành trùng tu trong năm 2025 đã tạo nên một giá trị thẩm mỹ cao quý so với các di tích khác mà chúng tôi đã từng đến.
Chúng tôi ký họa bằng nét vẽ mộc mạc, đơn sơ như muốn gửi gắm chút tâm tình của mình vào bậc tiền nhân, người đã xây dựng nên nền nhiếp ảnh Việt Nam mà ngay buổi đầu của thời kỳ nhiếp ảnh, chính Đặng Huy Trứ cũng đã đề cập đến cái đẹp ở trong nhiếp ảnh trên nhiều góc cạnh. Đúng như bao ước muốn mà chính Đặng Huy Trứ lúc sinh thời cũng đam mê cái đẹp: “Việc vẽ lại các bức truyền thần chân dung ông bà cha mẹ và chụp lại những thần thái của mẹ cha giúp cho con cháu sau này thấy được tổ tiên, hướng lòng về tổ tiên và hết lòng vì hiếu đạo. Đây chính là ý nghĩa khá sâu sắc và mang tính nhân văn của tên gọi Cảm Hiếu Đường”1.
Khu lăng mộ của danh nhân Đặng Huy Trứ có sự thay đổi theo thời gian. “Ban đầu, mộ ông chỉ là một nắm đất nằm trên khu đồi cao với con sông Bồ uốn khúc, đằng xa là dãy núi Trường Sơn có phong cảnh hùng vĩ nên thơ. Ngày 20/4/1927, con cháu mới dựng tấm bia dài 0.59m, rộng 0.18m với những họa tiết rồng phượng. Năm 1930, bà Đặng Thị Sâm, cháu nội của Đặng Huy Trứ đã bỏ tiền ra xây dựng lăng mộ cho Đặng Huy Trứ khang trang. Hình thức kết cấu của lăng đơn giản, lăng cao 0.7m với chất liệu là gạch vồ và xi măng. Năm 1990, con cháu dòng họ Đặng tiếp tục bỏ tiền ra xây thêm một tấm bia nằm phía ngoài lăng, nội dung tấm bia là Mộ Đặng Huy Trứ (1825 - 1874) nhà yêu nước, nhà thơ.”2.
Đến năm 2025, toàn bộ khu lăng mộ của danh nhân Đặng Huy Trứ được đầu tư nâng cấp xây dựng khang trang hơn, từ ngoài đường chính để đi vào khu lăng mộ được làm bằng vật liệu bê tông, tạo bậc cấp dẫn lối và cảnh quan cây xanh được bố trí 2 bên lối vào, đường mương thoát nước, bậc thềm bằng vật liệu đá hoa cương ở phần lăng mộ, mảng xanh ở trước công trình đều xanh, sạch. Khi trùng tu tôn tạo phía trước lăng còn có thêm bảng thuyết minh với nội dung: “Đặng Huy Trứ (1825 - 1874). Ông là người thông minh, chính trực, năm 18 tuổi đỗ cử nhân. Đặng Huy Trứ là người có tư tưởng canh tân đất nước, là nhà văn, nhà thơ. Ông còn là vị thủy tổ của ngành nhiếp ảnh Việt Nam.
Di tích Lăng mộ và Nhà thờ Đặng Huy Trứ đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là di tích cấp quốc gia tại Quyết định số 2307QĐ/VH ngày 30/12/1991.”3.
Đối với di tích nhà thờ Đặng Huy Trứ bên trong một khuôn viên rất thơ mộng trữ tình, có rất nhiều hạng mục kiến trúc mang đậm dấu ấn kiến trúc văn hóa nhà vườn Huế từ cổng đến hàng rào, bình phong và ngôi nhà chính đã tạo nên một nét hữu duyên, trữ tình, có nét cổ kính khiến cho người họa sĩ khi đứng trước di tích này cảm thấy ngỡ ngàng. Bởi bàn tay và khối óc xây dựng của người xưa đã tạo ra một chuỗi kiến trúc phù hợp với thiên nhiên, khí hậu, cảnh quan của một làng quê xứ Huế đặc trưng đó là làng Thanh Lương.
Nhà thờ danh nhân Đặng Huy Trứ tọa lạc tại đường Thanh Lương, phường Kim Trà, thành phố Huế. Đường phố Thanh Lương cũng chính là tên làng Thanh Lương như lưu giữ ký ức của một làng quê trù phú, quê hương của một danh nhân lớn của dân tộc. Khu nhà thờ được bao quanh bởi những hàng chè tàu xanh mướt. Bao gồm các hạng mục kiến trúc, đó là: Cổng (Đặng Từ Môn), Bình phong, Giếng, Sân vườn, Nhà thờ, Hành lang có mái nối với Nhà tăng, Nhà bia, Tượng Đặng Huy Trứ và Bức phù điêu Đặng Huy Trứ.
Chúng tôi ký họa với các tiểu tiết từ hình ảnh nhỏ nhất đến công trình lớn nhất, các chi tiết hoa văn, đồ họa chữ Hán và vân mây, hình Long Mã, các chi tiết trang trí ở nóc ngôi từ đường cũng như nhà bia trong khuôn viên của khu di tích.
Với các hình ảnh ký họa dưới đây:
![]() |
| Cổng vòm nhà thờ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực |
![]() |
| Bình phong nhà thờ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực |
- Cổng: Cổng vòm, kiểu giả lầu (1 tầng 2 mái), có la thành uốn cong 2 bên.
- Bình phong: Chất liệu xi măng, kết cấu theo kiểu cuốn thư, có hình tượng Long Mã.
![]() |
![]() |
| Nhà thờ và nhà bia lăng mộ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực |
- Nhà thờ: Kết cấu 1 gian 2 chái, mái lợp ngói liệt, phần mái trang trí lưỡng long chầu nhật, hai bên diềm mái trang trí hình tượng long hồi.
- Nhà bia: Kiểu tứ giác xây bằng xi măng cốt thép, mái ngói liệt.
![]() |
![]() |
| Tượng bán thân và phù điêu chân dung cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực |
- Tượng bán thân: Được tạc bằng đá sa thạch trắng, cao 0.81m, rộng 0.5m.
- Phù điêu: Được xây bằng xi măng, nền lát gạch hoa, cao 1.6m, dài 1.05m, rộng 0.72m.
Nếu tính ra ký họa di sản của một di tích là một nét mới trong quá trình tiếp cận, nghiên cứu thuộc lĩnh vực mỹ thuật, kiến trúc và nhiếp ảnh, 3 lĩnh vực này nếu được đan xen vào nhau sẽ tạo nên một tuyệt tác, tạo nét mới cho người xem, người đọc, cũng như tăng sức thuyết phục và trao truyền những kỹ năng ký họa cho thế hệ trẻ sau này.
Tóm lại, với những bức ký họa nói trên về di tích danh nhân Đặng Huy Trứ, chúng tôi mong muốn đóng góp một chút đam mê hội họa vào trong di sản của tiền nhân. Bởi vì, khu di tích lăng mộ, nhà thờ danh nhân Đặng Huy Trứ là một không gian nghệ thuật rộng lớn, trải dài từ phường Phong Thái đến phường Kim Trà, và chính Đặng Huy Trứ cũng là người đam mê về mỹ thuật cho nên việc ký họa cụm di tích Đặng Huy Trứ cũng là cách nhìn mới về giá trị di sản mà danh nhân Đặng Huy Trứ để lại.
N.X.L
(TCSH451/09-2026)
--------------------------
1 Võ Vinh Quang: Danh nhân Đặng Huy Trứ, ông tổ nghề nhiếp ảnh với chùm thơ về hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường. Tập san Văn hóa Huế, số 44/2022, trang 118.
2 Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Thừa Thiên Huế: Di tích Lịch sử - Văn hóa đã được xếp hạng trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế. Nxb. Thuận Hóa, Huế, 2023, trang 211.
3 Tư liệu điền dã khảo sát của tác giả ngày 14/3/2026.
Tải mã QRCode
TRẦN VĂN DŨNG
Cách đây đúng 500 năm (1514 - 2014), tại ngôi làng ven sông Kiến Giang “nơi cây vườn và dòng nước cùng với các thôn xóm xung quanh hợp thành một vùng biếc thẳm giữa màu xanh mênh mông của cánh đồng hai huyện”(1) thuộc xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình, cậu bé Dương Văn An, sau này đỗ Tiến sĩ và làm quan đến chức Thượng thư được sinh ra đời.
DƯƠNG ĐÌNH CHÂU – TRẦN HOÀNG CẨM LAI
Danh lam thắng cảnh, nơi cảnh đẹp có chùa nổi tiếng, khái niệm này càng rõ hơn ở Huế.
PHẠM HẠNH THƯ
Du lịch Huế xưa
Du lịch Huế có một lịch sử thơ ca dân gian gắn liền với những bước phát triển của mình.
LÊ VĂN LÂN
Khi nói đến xây dựng và phát triển Huế, không ai không nghĩ đó là một “thành phố xanh”. Đó không chỉ là suy nghĩ của những nhà đô thị hiện đại mà là một chuỗi trăn trở từ những người đầu tiên xây dựng Huế, những người dân bản địa đến các nhà nghiên cứu, nhà văn hóa, du khách đến Huế trong và ngoài nước.
PHƯƠNG ANH
Thủy Biều - làng quê cổ kính
Ai từng đến vùng đất phù sa bãi bồi bên dòng sông Hương, hẳn không quên được cái mát mẻ, trong lành và cổ kính cùng với con người hòa nhã nơi đây; Thủy Biều, vùng đất của xứ hoa thơm quả ngọt.
Không phải đền đài, lăng tẩm uy nghi mà chính những điều bình dị như góc phố yên bình hay giọng nói ngọt ngào đã để lại nỗi nhớ khôn nguôi trong lòng du khách.
LTS: Cuối tháng 4, trên đường từ thành phố Hồ Chí Minh trở lại Hà Nội, sau đợt "trốn rét", bác sĩ Nguyễn Khắc Viện có ghé lại Huế. Bác sĩ định dừng chân lại đây lặng lẽ, âm thầm "trò chuyện" với những kỷ niệm thời niên thiếu của mình 65 năm trước. Thế nhưng những người mến mộ bác sĩ ở Huế lại không muốn như vậy. Và thế là những cuộc "chuyện trò" chung đã được tổ chức, tiếp ngày này sang ngày khác, giữa bác sĩ và cán bộ các ngành các giới. Dưới đây là một mẩu "chuyện trò" bác sĩ gởi lại bạn đọc Sông Hương trước khi lên đường.(S.H)
NGUYỄN VĂN UÔNG
Mùa hạ, mùa sen.
Sen kín mặt các hồ Tịnh Tâm, hồ hào thành quanh Thành Nội.
HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG
Chúng tôi không quy lại vấn đề từ đầu để khẳng định sự tồn tại của "Văn hóa Phú Xuân", nghĩa là xét xem liệu thuật ngữ "Văn hóa Phú Xuân" có một nội dung đích thực hay không; công việc này giáo sư Lê Văn Hảo đã làm xong, qua một loạt những công trình kiểm kê có tính hệ thống của ông.
Lâu nay, Huế được mệnh danh là miền đất của thi ca, đồng thời là vùng văn hóa ẩm thực lớn của cả nước. Sinh ra và trưởng thành trong môi trường đặc trưng thi vị ấy, rất nhiều phụ nữ Huế trở thành những tác gia tiêu biểu trên lĩnh vực nghệ thuật ẩm thực.
TRƯƠNG THỊ CÚC - NGUYỄN XUÂN HOA
Phú Xuân - Huế là nơi có nhiều danh nhân lịch sử và văn hóa của đất nước đã sống và làm việc.
Bài phát biểu của nhà văn Tô Nhuận Vỹ, nguyên Tổng biên tập Tạp chí Sông Hương trong Hội thảo nhân kỷ niệm 300 năm Phú Xuân do Thành ủy và UBND thành phố Huế tổ chức cuối 1987.
Đến Huế mà chưa thưởng thức hết những món bánh bèo, bánh nậm, lọc, ít, ram, khoái... thì quả là đáng tiếc.
LÊ VĂN LÂN
Phong trào đô thị trong chống Mỹ cứu nước được khởi đầu bằng phong trào Hòa Bình, phong trào phát triển sâu rộng ở các thành thị miền Nam, đặc biệt là Huế và Sài Gòn (thành phố Hồ Chí Minh ngày nay)…
LÊ VŨ TRƯỜNG GIANG
Thần Phù là một làng lớn ở phía Nam kinh thành Huế, dưới thời Nguyễn có đơn vị hành chính là xã, thuộc tổng Lương Văn, huyện Hương Thủy, phủ Thừa Thiên.
NGUYỄN HUY KHUYẾN
Sông Hương núi Ngự từ xưa đến nay vẫn là thi tứ quen thuộc của nhiều tao nhân mặc khách du ngoạn thưởng lãm làm thơ. Ngay cả các vị vua triều Nguyễn viết về sông Hương núi Ngự cũng không ít bài. Ngoài việc nơi đây là cảnh đẹp hiếm có của đất Thần kinh, nó còn là báu vật của tự nhiên ban tặng để bảo vệ Kinh đô. Theo thuật phong thủy, Ngự Bình làm tiền án, sông Hương làm minh đường.
Hiếm có món ăn nào chứa đầy mâu thuẫn và cũng đầy... hợp lý như bún bò Huế.
Khi biết tôi muốn đến làng Chuồn - ngôi làng lớn ở xã Phú An, huyện Phú Vang, Thừa Thiên - Huế, nhiều người ở TP Huế đã nhắc tôi phải rất ý tứ, kẻo làm phật lòng người dân ở ngôi làng “có cá tính” này.
Lâu nay, nhiều người ở thị xã Hương Thủy, và có những người ở địa phương khác thường gọi hai ngôi làng một ở xã Thủy Vân, một ở phường Thủy Phương hiện nay, là Dạ Lê (bao gồm làng Chánh ở xã Thủy Vân và làng Thượng ở phường Thủy Phương).
MAI KHẮC ỨNG - TỐNG VIẾT TUẤN
Giữa sân Thế Miếu trong Hoàng Thành thuộc cố đô Huế có chín đỉnh đồng lớn được gọi một tên chung là Cửu Đỉnh.