NGUYỄN XUÂN LỰC
Trên địa bàn thành phố Huế hiện nay, có nhiều di tích lịch sử và hệ thống di tích liên quan đến các danh nhân của quê hương như lăng mộ của các danh nhân Đặng Huy Trứ, Đặng Văn Hòa, Nguyễn Lộ Trạch, Trần Văn Kỷ, Trần Đình Bá, Nguyễn Tri Phương, Nguyễn Duy, Nguyễn Lâm, Nguyễn Cửu Kiều, Lê Văn Miến, Nguyễn Cư Trinh. Mỗi di tích đều có những nét đặc trưng riêng về loại hình kiến trúc và các công trình liên quan.
Lăng mộ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực
Riêng đối với cụm di tích danh nhân Đặng Huy Trứ, có đi thực địa chúng ta mới thấy được rằng hệ thống di tích này rất phong phú, đa dạng bao gồm: Khu lăng mộ danh nhân Đặng Huy Trứ và người thân trên địa bàn làng Hiền Sỹ, phường Phong Thái và Khu di tích nhà thờ Đặng Huy Trứ trên địa bàn phường Kim Trà, thành phố Huế đã kết nối biết bao thế hệ tìm về để chiêm bái, tri ân đối với bậc tiền nhân đã tạo ra công lao to lớn không chỉ riêng cho Huế mà cho cả nước Việt Nam như: nhiếp ảnh, văn chương, nghệ thuật, giáo dục, pháp luật.
Từ trước đến nay, khi nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Đặng Huy Trứ người ta chỉ nghiên cứu về những đóng góp của ông trong lĩnh vực nhiếp ảnh, pháp luật, văn chương nhưng ít ai để ý đến giá trị nghệ thuật ở các cụm di tích lăng mộ và nhà thờ mà ở đó ẩn chứa nhiều đề tài mang nhiều ý nghĩa to lớn để lại cho thế hệ sau chiêm ngưỡng và nể phục. Đó cũng là ý tưởng hình thành đề tài ký họa di sản trên di tích. Và chúng tôi đã trải nghiệm bằng cách ký họa di tích danh nhân Đặng Huy Trứ nhằm giáo dục di sản đến với cộng đồng học sinh các cấp học và nhất là các trường học trên địa bàn phường Phong Thái và phường Kim Trà, nơi các di tích của danh nhân Đặng Huy Trứ tọa lạc bấy lâu nay.
Khi tiếp cận di tích danh nhân Đặng Huy Trứ chúng tôi tạm chia làm 2 phần. Chúng tôi ký họa phần Khu lăng mộ tại làng Hiền Sỹ, phường Phong Thái. Toàn cảnh Khu lăng mộ được nằm trên một ngọn đồi cao hướng ra phía sông Bồ, nhìn bao quát cả một vùng rộng lớn ruộng đồng, dân cư sống đan xen với nhau tạo nên một phong cảnh hữu tình, trầm mặc. Lăng mộ nằm ở phía trên cao tạo nên sự uy nghi như muốn hướng về chốn quê tổ ở làng Thanh Lương, phường Kim Trà. Khu lăng mộ bao gồm: Bảng chỉ dẫn di tích, đường dẫn bậc cấp vào khu lăng mộ, la thành, lăng mộ, nhà bia được bố trí một cách cân xứng, tương đối. Toàn bộ khu lăng mộ được Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế, Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế tiến hành trùng tu trong năm 2025 đã tạo nên một giá trị thẩm mỹ cao quý so với các di tích khác mà chúng tôi đã từng đến.
Chúng tôi ký họa bằng nét vẽ mộc mạc, đơn sơ như muốn gửi gắm chút tâm tình của mình vào bậc tiền nhân, người đã xây dựng nên nền nhiếp ảnh Việt Nam mà ngay buổi đầu của thời kỳ nhiếp ảnh, chính Đặng Huy Trứ cũng đã đề cập đến cái đẹp ở trong nhiếp ảnh trên nhiều góc cạnh. Đúng như bao ước muốn mà chính Đặng Huy Trứ lúc sinh thời cũng đam mê cái đẹp: “Việc vẽ lại các bức truyền thần chân dung ông bà cha mẹ và chụp lại những thần thái của mẹ cha giúp cho con cháu sau này thấy được tổ tiên, hướng lòng về tổ tiên và hết lòng vì hiếu đạo. Đây chính là ý nghĩa khá sâu sắc và mang tính nhân văn của tên gọi Cảm Hiếu Đường”1.
Khu lăng mộ của danh nhân Đặng Huy Trứ có sự thay đổi theo thời gian. “Ban đầu, mộ ông chỉ là một nắm đất nằm trên khu đồi cao với con sông Bồ uốn khúc, đằng xa là dãy núi Trường Sơn có phong cảnh hùng vĩ nên thơ. Ngày 20/4/1927, con cháu mới dựng tấm bia dài 0.59m, rộng 0.18m với những họa tiết rồng phượng. Năm 1930, bà Đặng Thị Sâm, cháu nội của Đặng Huy Trứ đã bỏ tiền ra xây dựng lăng mộ cho Đặng Huy Trứ khang trang. Hình thức kết cấu của lăng đơn giản, lăng cao 0.7m với chất liệu là gạch vồ và xi măng. Năm 1990, con cháu dòng họ Đặng tiếp tục bỏ tiền ra xây thêm một tấm bia nằm phía ngoài lăng, nội dung tấm bia là Mộ Đặng Huy Trứ (1825 - 1874) nhà yêu nước, nhà thơ.”2.
Đến năm 2025, toàn bộ khu lăng mộ của danh nhân Đặng Huy Trứ được đầu tư nâng cấp xây dựng khang trang hơn, từ ngoài đường chính để đi vào khu lăng mộ được làm bằng vật liệu bê tông, tạo bậc cấp dẫn lối và cảnh quan cây xanh được bố trí 2 bên lối vào, đường mương thoát nước, bậc thềm bằng vật liệu đá hoa cương ở phần lăng mộ, mảng xanh ở trước công trình đều xanh, sạch. Khi trùng tu tôn tạo phía trước lăng còn có thêm bảng thuyết minh với nội dung: “Đặng Huy Trứ (1825 - 1874). Ông là người thông minh, chính trực, năm 18 tuổi đỗ cử nhân. Đặng Huy Trứ là người có tư tưởng canh tân đất nước, là nhà văn, nhà thơ. Ông còn là vị thủy tổ của ngành nhiếp ảnh Việt Nam.
Di tích Lăng mộ và Nhà thờ Đặng Huy Trứ đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là di tích cấp quốc gia tại Quyết định số 2307QĐ/VH ngày 30/12/1991.”3.
Đối với di tích nhà thờ Đặng Huy Trứ bên trong một khuôn viên rất thơ mộng trữ tình, có rất nhiều hạng mục kiến trúc mang đậm dấu ấn kiến trúc văn hóa nhà vườn Huế từ cổng đến hàng rào, bình phong và ngôi nhà chính đã tạo nên một nét hữu duyên, trữ tình, có nét cổ kính khiến cho người họa sĩ khi đứng trước di tích này cảm thấy ngỡ ngàng. Bởi bàn tay và khối óc xây dựng của người xưa đã tạo ra một chuỗi kiến trúc phù hợp với thiên nhiên, khí hậu, cảnh quan của một làng quê xứ Huế đặc trưng đó là làng Thanh Lương.
Nhà thờ danh nhân Đặng Huy Trứ tọa lạc tại đường Thanh Lương, phường Kim Trà, thành phố Huế. Đường phố Thanh Lương cũng chính là tên làng Thanh Lương như lưu giữ ký ức của một làng quê trù phú, quê hương của một danh nhân lớn của dân tộc. Khu nhà thờ được bao quanh bởi những hàng chè tàu xanh mướt. Bao gồm các hạng mục kiến trúc, đó là: Cổng (Đặng Từ Môn), Bình phong, Giếng, Sân vườn, Nhà thờ, Hành lang có mái nối với Nhà tăng, Nhà bia, Tượng Đặng Huy Trứ và Bức phù điêu Đặng Huy Trứ.
Chúng tôi ký họa với các tiểu tiết từ hình ảnh nhỏ nhất đến công trình lớn nhất, các chi tiết hoa văn, đồ họa chữ Hán và vân mây, hình Long Mã, các chi tiết trang trí ở nóc ngôi từ đường cũng như nhà bia trong khuôn viên của khu di tích.
Với các hình ảnh ký họa dưới đây:
![]() |
| Cổng vòm nhà thờ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực |
![]() |
| Bình phong nhà thờ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực |
- Cổng: Cổng vòm, kiểu giả lầu (1 tầng 2 mái), có la thành uốn cong 2 bên.
- Bình phong: Chất liệu xi măng, kết cấu theo kiểu cuốn thư, có hình tượng Long Mã.
![]() |
![]() |
| Nhà thờ và nhà bia lăng mộ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực |
- Nhà thờ: Kết cấu 1 gian 2 chái, mái lợp ngói liệt, phần mái trang trí lưỡng long chầu nhật, hai bên diềm mái trang trí hình tượng long hồi.
- Nhà bia: Kiểu tứ giác xây bằng xi măng cốt thép, mái ngói liệt.
![]() |
![]() |
| Tượng bán thân và phù điêu chân dung cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực |
- Tượng bán thân: Được tạc bằng đá sa thạch trắng, cao 0.81m, rộng 0.5m.
- Phù điêu: Được xây bằng xi măng, nền lát gạch hoa, cao 1.6m, dài 1.05m, rộng 0.72m.
Nếu tính ra ký họa di sản của một di tích là một nét mới trong quá trình tiếp cận, nghiên cứu thuộc lĩnh vực mỹ thuật, kiến trúc và nhiếp ảnh, 3 lĩnh vực này nếu được đan xen vào nhau sẽ tạo nên một tuyệt tác, tạo nét mới cho người xem, người đọc, cũng như tăng sức thuyết phục và trao truyền những kỹ năng ký họa cho thế hệ trẻ sau này.
Tóm lại, với những bức ký họa nói trên về di tích danh nhân Đặng Huy Trứ, chúng tôi mong muốn đóng góp một chút đam mê hội họa vào trong di sản của tiền nhân. Bởi vì, khu di tích lăng mộ, nhà thờ danh nhân Đặng Huy Trứ là một không gian nghệ thuật rộng lớn, trải dài từ phường Phong Thái đến phường Kim Trà, và chính Đặng Huy Trứ cũng là người đam mê về mỹ thuật cho nên việc ký họa cụm di tích Đặng Huy Trứ cũng là cách nhìn mới về giá trị di sản mà danh nhân Đặng Huy Trứ để lại.
N.X.L
(TCSH451/09-2026)
--------------------------
1 Võ Vinh Quang: Danh nhân Đặng Huy Trứ, ông tổ nghề nhiếp ảnh với chùm thơ về hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường. Tập san Văn hóa Huế, số 44/2022, trang 118.
2 Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Thừa Thiên Huế: Di tích Lịch sử - Văn hóa đã được xếp hạng trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế. Nxb. Thuận Hóa, Huế, 2023, trang 211.
3 Tư liệu điền dã khảo sát của tác giả ngày 14/3/2026.
Tải mã QRCode
BÙI MINH ĐỨC (Tiếp theo Sông Hương số 267, tháng 5 - 2011)
HỒ ĐĂNG THANH NGỌC(Kỷ niệm 95 năm ngày mất Thái Phiên - Trần Cao Vân: 17.5.1916 - 17.5.2011) Bút ký
Bà Francoise Corrèze - đảng viên Đảng Cộng sản Pháp, là một chiến sĩ chống phát xít, một người bạn của Việt Nam từ nhiều năm nay. Sau những chuyến đi thăm nước ta trong chiến tranh cũng như từ ngày đất nước thống nhất, bà đã viết nhiều tác phẩm về Việt Nam. Lần đầu tiên đến Huế đầu năm 1985, bà đã ghi lại những cảm nghĩ của mình. Chúng tôi xin giới thiệu một số đoạn sẽ được in trong cuốn sách viết về thanh niên Việt Nam bằng tiếng Pháp.
PHAN THUẬN ANNgọ Môn năm cửa chín lầu,Cột cờ ba cấp, Phu Văn Lâu hai tầng.
LÊ MINH PHONGDọc theo đôi bờ Sông Hương, nơi có những công viên quyến rũ là điểm trưng bày của một số công trình nghệ thuật.
NHỤY NGUYÊN(Xây dựng Thừa Thiên Huế trở thành thành phố trực thuộc trung ương)
LÊ PHÙNGSau nhiều ngày cùng nhau trăn trở - nghĩ suy - hiệp lực - hiệp tâm của những anh, chị em nhạc sĩ ở Huế, Nhạc Quán đã chính thức trình làng với công chúng yêu thích âm nhạc tại Huế vào lúc 20h, ngày chủ nhật (02/01/2011) là ngày Đinh Tỵ (nguyệt đức hợp, tế tự, đính hôn) trong tiết trời vào xuân của Huế, có sáng nắng chiều mưa, có gió về đêm, có lòng người ấm áp, có không gian lãng mạn, trữ tình.
HỒ VĨNHMới đây trong quá trình sưu tầm tư liệu Hán Nôm tại Cố đô Huế, chúng tôi tìm thấy được một văn bản có liên quan đến Phường Đúc Huế.
TƯỜNG THITôi trở lại Hương Trà bằng ký ức của hơn 20 năm trước, trên con đường đất băng qua những vườn thanh trà trĩu quả ven con sông Bồ thơ mộng để đến làng Lại Bằng, xã Hương Vân. Một xã tiếp giáp núi và đồng bằng, nơi đã ghi lại dấu ấn lịch chống giặc ngoại xâm của Thừa Thiên Huế - địa đạo Khe Trái.
NGUYỄN ĐẮC XUÂNTrong những năm gần đây, Huế đã được các nhà đông phương học và khách du lịch trong nước và ngoài nước lưu ý.
MAI KHẮC ỨNGLăng Minh Mạng nằm dưới chân núi Cẩm Kê thuộc thôn La Khê làng An Bằng huyện Hương Trà cũ, nay là thôn Liên Bằng, xã Hương Thọ, thành phố Huế. Địa thế dải đất này rất đẹp. Hiện thời cây cối ở chung quanh đã lùi xa để lại những khoảng trống nối dài trên các triền đồi thoai thoải, khu lăng trở nên lẻ loi hơn.
LÊ HUỲNH LÂMCó lẽ một trong những loài động vật gần gũi, gắn bó với người dân xứ Huế trong mọi thời cuộc là loài hến. Cho dù trải qua bao thăng trầm, bao biến cố trên mảnh đất nhỏ bé này, mọi thứ có thể thịnh suy nhưng hến vẫn trường tồn. Trường tồn như một nét văn hóa thầm lặng, khiêm tốn, không khua trương, ồn ào,… mà âm thầm tỏa ngát hương.
PHAN HỨA THỤYChùa Thiên Mụ là một công trình kiến trúc có qui mô lớn và xuất hiện khá sớm trong quá trình hình thành phát triển của văn hoá Phú Xuân. Cũng như phần lớn các công trình kiến trúc cổ khác, chùa Thiên Mụ từ khi mới được xây cất trở về sau lần lượt đã được dựng nhiều tấm bia, hoặc để ghi lại công việc tu tạo, hoặc đề thơ vịnh cảnh, hoặc ghi cảm tưởng trong những lần vãn cảnh chùa của một số vua chúa nhà Nguyễn.
NGUYỄN ĐÌNH HÒE VÀ L.CADIÈRE(Tiếp theo SH số 5 – tháng 2 - 1984)
NGUYỄN ĐÌNH HÒE VÀ L.CADIÈRE(B.A.V.H. 1992, trang 189-203)HỒ TỊNH TÂM - Từ thời Gia Long, khi xây kinh thành Huế, một nhánh sông đã được ngăn chặn lại ở trên làng Kim Long hiện nay và dòng sông đó bị lấp đi ở một vài nơi, một số nơi khác thì được mở rộng và uốn nắn lại cho đều đặn. Chính một phần của nhánh sông ngày xưa ấy đã tạo ra Hồ Tịnh Tâm, nay ở tại bên trái đường Lục bộ, gần với Cầu kho, hay vùng nhượng địa (cho Pháp ở Mang Cá lớn).
HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNGCó lẽ thiên nhiên đã giữ một vai trò nào đó, thực quan trọng, trong sự tổng hợp nên cái mà người ta có thể gọi là “bản sắc Huế”. Bởi vì thiên nhiên bao giờ cũng biểu hiện một cách nhất quán giữa cái hằng cửu và cái biến dịch, giữa cái biến động và cái tĩnh tại.
MAI KHẮC ỨNGBất chợt. Tưởng như có con lợn chạy giữa sân điện Cần Chánh tại Hoàng thành Huế. Định thần lại tôi đã nhìn thấy chúng trong mấy ô trang trí bên thân hai chiếc vạc đồng đúc thuở Kim Long còn là phủ chúa dưới thời Hiền vương Nguyễn Phúc Tần (1648 - 1687) mà lạc khoản lại ghi Thịnh Đức thứ 8 và Thịnh Đức thứ 10. Bản chú thích bên hai vạc này ghi là đúc năm 1660 và 1662.
L.N.D: Vào năm 1822, dưới triều Minh Mạng, một người Anh là John Crawfurd có dịp đến Huế và được hai người Pháp lúc bấy giờ đang làm quan ở đây là Chaigneau và Vannier hướng dẫn đi thăm Kinh Thành. Dưới đây là những gì mà Crawfurd đã viết về Huế trong ngày viếng thăm ấy: 29-9-1822. Chúng tôi dịch từ bản Pháp ngữ của H.Cossarat trong B.A.V.H. 1933, No1-2, tr.5-10.
PHẠM ĐĂNG TRÍThuở ấy, có nhiều người từ những miền đất màu mỡ nhưng vẫn dời nhà đến ở trên một vùng gò đồi đầy sỏi đá. Nguyên nhân lôi cuốn họ tới đây là do màu sắc thiên nhiên ở chốn này thật là thanh tú, đa dạng và không ngừng thay đổi.
LÊ VĂN HẢOTháng 12 năm 1979 tại thành phố Pitxanulôcơ (Pitsanulok) Thái Lan, ông Tổng Giám đốc Tổ chức Giáo dục Khoa học và Văn hoá của Liên Hiệp Quốc (gọi tắt là UNESCO) đã triệu tập một cuộc họp của những chuyên gia nhằm chuẩn bị cho một Chương trình nghiên cứu các đô thành lịch sử ở châu Á. Chương trình này sẽ nhằm vào một số đô thành cổ kính đã từng đóng những vai trò có ý nghĩa trong sự phát triển và giao lưu của các nền văn hoá ở châu Á.