Ký họa di tích danh nhân Đặng Huy Trứ

08:28 25/09/2026

NGUYỄN XUÂN LỰC

Trên địa bàn thành phố Huế hiện nay, có nhiều di tích lịch sử và hệ thống di tích liên quan đến các danh nhân của quê hương như lăng mộ của các danh nhân Đặng Huy Trứ, Đặng Văn Hòa, Nguyễn Lộ Trạch, Trần Văn Kỷ, Trần Đình Bá, Nguyễn Tri Phương, Nguyễn Duy, Nguyễn Lâm, Nguyễn Cửu Kiều, Lê Văn Miến, Nguyễn Cư Trinh. Mỗi di tích đều có những nét đặc trưng riêng về loại hình kiến trúc và các công trình liên quan.

Lăng mộ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực

Riêng đối với cụm di tích danh nhân Đặng Huy Trứ, có đi thực địa chúng ta mới thấy được rằng hệ thống di tích này rất phong phú, đa dạng bao gồm: Khu lăng mộ danh nhân Đặng Huy Trứ và người thân trên địa bàn làng Hiền Sỹ, phường Phong Thái và Khu di tích nhà thờ Đặng Huy Trứ trên địa bàn phường Kim Trà, thành phố Huế đã kết nối biết bao thế hệ tìm về để chiêm bái, tri ân đối với bậc tiền nhân đã tạo ra công lao to lớn không chỉ riêng cho Huế mà cho cả nước Việt Nam như: nhiếp ảnh, văn chương, nghệ thuật, giáo dục, pháp luật.

Từ trước đến nay, khi nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Đặng Huy Trứ người ta chỉ nghiên cứu về những đóng góp của ông trong lĩnh vực nhiếp ảnh, pháp luật, văn chương nhưng ít ai để ý đến giá trị nghệ thuật ở các cụm di tích lăng mộ và nhà thờ mà ở đó ẩn chứa nhiều đề tài mang nhiều ý nghĩa to lớn để lại cho thế hệ sau chiêm ngưỡng và nể phục. Đó cũng là ý tưởng hình thành đề tài ký họa di sản trên di tích. Và chúng tôi đã trải nghiệm bằng cách ký họa di tích danh nhân Đặng Huy Trứ nhằm giáo dục di sản đến với cộng đồng học sinh các cấp học và nhất là các trường học trên địa bàn phường Phong Thái và phường Kim Trà, nơi các di tích của danh nhân Đặng Huy Trứ tọa lạc bấy lâu nay.

Khi tiếp cận di tích danh nhân Đặng Huy Trứ chúng tôi tạm chia làm 2 phần. Chúng tôi ký họa phần Khu lăng mộ tại làng Hiền Sỹ, phường Phong Thái. Toàn cảnh Khu lăng mộ được nằm trên một ngọn đồi cao hướng ra phía sông Bồ, nhìn bao quát cả một vùng rộng lớn ruộng đồng, dân cư sống đan xen với nhau tạo nên một phong cảnh hữu tình, trầm mặc. Lăng mộ nằm ở phía trên cao tạo nên sự uy nghi như muốn hướng về chốn quê tổ ở làng Thanh Lương, phường Kim Trà. Khu lăng mộ bao gồm: Bảng chỉ dẫn di tích, đường dẫn bậc cấp vào khu lăng mộ, la thành, lăng mộ, nhà bia được bố trí một cách cân xứng, tương đối. Toàn bộ khu lăng mộ được Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế, Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế tiến hành trùng tu trong năm 2025 đã tạo nên một giá trị thẩm mỹ cao quý so với các di tích khác mà chúng tôi đã từng đến.

Chúng tôi ký họa bằng nét vẽ mộc mạc, đơn sơ như muốn gửi gắm chút tâm tình của mình vào bậc tiền nhân, người đã xây dựng nên nền nhiếp ảnh Việt Nam mà ngay buổi đầu của thời kỳ nhiếp ảnh, chính Đặng Huy Trứ cũng đã đề cập đến cái đẹp ở trong nhiếp ảnh trên nhiều góc cạnh. Đúng như bao ước muốn mà chính Đặng Huy Trứ lúc sinh thời cũng đam mê cái đẹp: “Việc vẽ lại các bức truyền thần chân dung ông bà cha mẹ và chụp lại những thần thái của mẹ cha giúp cho con cháu sau này thấy được tổ tiên, hướng lòng về tổ tiên và hết lòng vì hiếu đạo. Đây chính là ý nghĩa khá sâu sắc và mang tính nhân văn của tên gọi Cảm Hiếu Đường”1.

Khu lăng mộ của danh nhân Đặng Huy Trứ có sự thay đổi theo thời gian. “Ban đầu, mộ ông chỉ là một nắm đất nằm trên khu đồi cao với con sông Bồ uốn khúc, đằng xa là dãy núi Trường Sơn có phong cảnh hùng vĩ nên thơ. Ngày 20/4/1927, con cháu mới dựng tấm bia dài 0.59m, rộng 0.18m với những họa tiết rồng phượng. Năm 1930, bà Đặng Thị Sâm, cháu nội của Đặng Huy Trứ đã bỏ tiền ra xây dựng lăng mộ cho Đặng Huy Trứ khang trang. Hình thức kết cấu của lăng đơn giản, lăng cao 0.7m với chất liệu là gạch vồ và xi măng. Năm 1990, con cháu dòng họ Đặng tiếp tục bỏ tiền ra xây thêm một tấm bia nằm phía ngoài lăng, nội dung tấm bia là Mộ Đặng Huy Trứ (1825 - 1874) nhà yêu nước, nhà thơ.”2.

Đến năm 2025, toàn bộ khu lăng mộ của danh nhân Đặng Huy Trứ được đầu tư nâng cấp xây dựng khang trang hơn, từ ngoài đường chính để đi vào khu lăng mộ được làm bằng vật liệu bê tông, tạo bậc cấp dẫn lối và cảnh quan cây xanh được bố trí 2 bên lối vào, đường mương thoát nước, bậc thềm bằng vật liệu đá hoa cương ở phần lăng mộ, mảng xanh ở trước công trình đều xanh, sạch. Khi trùng tu tôn tạo phía trước lăng còn có thêm bảng thuyết minh với nội dung: “Đặng Huy Trứ (1825 - 1874). Ông là người thông minh, chính trực, năm 18 tuổi đỗ cử nhân. Đặng Huy Trứ là người có tư tưởng canh tân đất nước, là nhà văn, nhà thơ. Ông còn là vị thủy tổ của ngành nhiếp ảnh Việt Nam.

Di tích Lăng mộ và Nhà thờ Đặng Huy Trứ đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận là di tích cấp quốc gia tại Quyết định số 2307QĐ/VH ngày 30/12/1991.”3. 

Đối với di tích nhà thờ Đặng Huy Trứ bên trong một khuôn viên rất thơ mộng trữ tình, có rất nhiều hạng mục kiến trúc mang đậm dấu ấn kiến trúc văn hóa nhà vườn Huế từ cổng đến hàng rào, bình phong và ngôi nhà chính đã tạo nên một nét hữu duyên, trữ tình, có nét cổ kính khiến cho người họa sĩ khi đứng trước di tích này cảm thấy ngỡ ngàng. Bởi bàn tay và khối óc xây dựng của người xưa đã tạo ra một chuỗi kiến trúc phù hợp với thiên nhiên, khí hậu, cảnh quan của một làng quê xứ Huế đặc trưng đó là làng Thanh Lương.

Nhà thờ danh nhân Đặng Huy Trứ tọa lạc tại đường Thanh Lương, phường Kim Trà, thành phố Huế. Đường phố Thanh Lương cũng chính là tên làng Thanh Lương như lưu giữ ký ức của một làng quê trù phú, quê hương của một danh nhân lớn của dân tộc. Khu nhà thờ được bao quanh bởi những hàng chè tàu xanh mướt. Bao gồm các hạng mục kiến trúc, đó là: Cổng (Đặng Từ Môn), Bình phong, Giếng, Sân vườn, Nhà thờ, Hành lang có mái nối với Nhà tăng, Nhà bia, Tượng Đặng Huy Trứ và Bức phù điêu Đặng Huy Trứ.

 Chúng tôi ký họa với các tiểu tiết từ hình ảnh nhỏ nhất đến công trình lớn nhất, các chi tiết hoa văn, đồ họa chữ Hán và vân mây, hình Long Mã, các chi tiết trang trí ở nóc ngôi từ đường cũng như nhà bia trong khuôn viên của khu di tích.

Với các hình ảnh ký họa dưới đây:

Cổng vòm nhà thờ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực
Bình phong nhà thờ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực

- Cổng: Cổng vòm, kiểu giả lầu (1 tầng 2 mái), có la thành uốn cong 2 bên.

- Bình phong: Chất liệu xi măng, kết cấu theo kiểu cuốn thư, có hình tượng Long Mã.

Nhà thờ và nhà bia lăng mộ cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực


- Nhà thờ: Kết cấu 1 gian 2 chái, mái lợp ngói liệt, phần mái trang trí lưỡng long chầu nhật, hai bên diềm mái trang trí hình tượng long hồi.

- Nhà bia: Kiểu tứ giác xây bằng xi măng cốt thép, mái ngói liệt.

Tượng bán thân và phù điêu chân dung cụ Đặng Huy Trứ qua ký họa bút sắt của KTS. Nguyễn Xuân Lực


- Tượng bán thân: Được tạc bằng đá sa thạch trắng, cao 0.81m, rộng 0.5m.

- Phù điêu: Được xây bằng xi măng, nền lát gạch hoa, cao 1.6m, dài 1.05m, rộng 0.72m.

Nếu tính ra ký họa di sản của một di tích là một nét mới trong quá trình tiếp cận, nghiên cứu thuộc lĩnh vực mỹ thuật, kiến trúc và nhiếp ảnh, 3 lĩnh vực này nếu được đan xen vào nhau sẽ tạo nên một tuyệt tác, tạo nét mới cho người xem, người đọc, cũng như tăng sức thuyết phục và trao truyền những kỹ năng ký họa cho thế hệ trẻ sau này.

Tóm lại, với những bức ký họa nói trên về di tích danh nhân Đặng Huy Trứ, chúng tôi mong muốn đóng góp một chút đam mê hội họa vào trong di sản của tiền nhân. Bởi vì, khu di tích lăng mộ, nhà thờ danh nhân Đặng Huy Trứ là một không gian nghệ thuật rộng lớn, trải dài từ phường Phong Thái đến phường Kim Trà, và chính Đặng Huy Trứ cũng là người đam mê về mỹ thuật cho nên việc ký họa cụm di tích Đặng Huy Trứ cũng là cách nhìn mới về giá trị di sản mà danh nhân Đặng Huy Trứ để lại.

N.X.L
(TCSH451/09-2026)

--------------------------
1 Võ Vinh Quang: Danh nhân Đặng Huy Trứ, ông tổ nghề nhiếp ảnh với chùm thơ về hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường. Tập san Văn hóa Huế, số 44/2022, trang 118.
2 Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Thừa Thiên Huế: Di tích Lịch sử - Văn hóa đã được xếp hạng trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế. Nxb. Thuận Hóa, Huế, 2023, trang 211.
3 Tư liệu điền dã khảo sát của tác giả ngày 14/3/2026.

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN TIẾN VỞNKinh Dịch (Chu Dịch) là sách về sự biến đổi. Dịch, nói gọn lại là biến đổi. Tinh thần xuyên suốt của Kinh Dịch là quy luật chuyển dời, biến hoá của vạn vật trong cõi trời đất. Mọi vật, bất kể to lớn như vũ trụ, hay nhỏ nhoi như các nguyên tử, đều không bao giờ đứng yên. Mọi sự, từ chuyện người có thể biết đến chuyện chỉ trời đất biết, cũng vận động biến hoá khôn lường.

  • PHAN THUẬN AN            Dạ thưa xứ Huế bây giờ,Vẫn còn núi Ngự bên bờ sông Hương.                                              (Bùi Giáng)

  • NGUYỄN VĂN THỊNHCũng như trên cả nước, trước cách mạng tháng Tám, làng (tên gọi chữ Hán là xã), ở Thừa Thiên Huế là một đơn vị cơ bản trong tổ chức hành chính của các vương triều.

  • VÕ NGỌC LANNếu cuộc đời người là một trăm năm hay chỉ là sáu mươi năm theo vòng liên hoàn của năm giáp, thì thời gian tôi sống ở Huế không nhiều. Nhưng những năm tháng đẹp nhất của đời người, tôi đã trải qua ở đó. Nơi mà nhiều mùa mưa lê thê cứ như níu giữ lấy con người.

  • LTS: Đại Học Huế đang ở tuổi 50, một tuổi đời còn ngắn ngủi so với các Đại học lớn của thế giới. Nhưng so với các Đại học trong nước, Đại Học Huế lại có tuổi sánh vai với các Đại học lớn của Việt như ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh. Trên hành trình phát triển của mình, Đại Học Huế đã góp phần không nhỏ vào sự phát triển kinh tế, giáo dục, văn hoá ở miền Trung, Tây Nguyên, đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao cho khu vực và cả nước. Nhân dịp kỷ niệm này, TCSH phân công ông Bửu Nam, biên tập viên tạp chí, trao đổi và trò chuyện với PGS.TS. Nguyễn Văn Toàn, Giám đốc Đại Học Huế. Trân trọng giới thiệu với bạn đọc cuộc trò chuyện này.

  • VÕ ĐẮC KHÔICó một thời người Huế loay hoay đi vỡ núi, phá rừng trồng khoai sắn. Có một thời người Huế tìm cách mở cảng nước sâu để vươn ra biển lớn, hay đón những con tàu viễn xứ xa xôi. Cả nước, các tỉnh thành láng giềng như Quảng Bình, Quảng Trị, Đà Nẵng cũng đều ra sức làm như thế, sao ta có thể ngồi yên?

  • TRẦN ĐÌNH SƠNĐất Việt là cái nôi sinh trưởng của cây trà và người Việt biết dùng trà làm thức uống thông thường, lễ phẩm cúng tế, dâng tặng, ban thưởng từ hàng ngàn năm nay.

  • NGUYỄN XUÂN HOÀNGTừng là đất Kẻ Chợ – kinh đô triều Nguyễn xưa, ẩm thực Huế dựa trên nền tảng triết lý của cái đẹp, món ăn món uống phải ngon nhưng nhất thiết phải đẹp, vị phải đi với mỹ, thiếu mỹ thì không còn vị nữa.

  • TRƯƠNG THỊ CÚCTrong vô vàn những bài thơ viết về Huế, hai câu thơ của Phan Huyền Thư dễ làm chúng ta giật mình:Muốn thì thầm vuốt ve Huế thật khẽLại sợ chạm vào nơi nhạy cảm của cơ thể Việt Nam                                                                    (Huế)

  • FRED MARCHANT(*)                                                                                      Trong chuyến viếng thăm Huế lần thứ hai vào năm 1997, tôi làm một bài thơ đã đăng trong tập thứ hai của tôi, Thuyền đầy trăng (Full Moon Boat). Bối cảnh bài thơ là một địa điểm khảo cổ nổi danh ở Huế. Có thể nói là bài thơ này thực sự ra đời (dù lúc đó tôi không biết) khi nhà thơ Võ Quê đề nghị với tôi và các bạn trong đoàn ghé thăm Đàn Nam Giao trước khi đi ăn tối ở một quán ăn sau Hoàng Thành bên kia sông Hương.

  • TRẦN KIÊM ĐOÀNDu khách là người trong mắt nhìn và qua cảm nhận của chính người đó.

  • TRƯƠNG THỊ CÚCTừ buổi hồng hoang của lịch sử, hình ảnh ban đầu của xứ Huế chỉ thấp thoáng ẩn hiện qua mấy trang huyền sử của đất nước Trung Hoa cổ đại. Tài liệu thư tịch cổ của Trung Quốc đã kể lại từ năm Mậu Thân đời vua Đường Nghiêu (2353 năm trước Công nguyên), xứ Việt Thường ở phương Nam đã đến hiến tặng vua Nghiêu con rùa thần từng sống qua ngàn năm tuổi.

  • HỒ ĐĂNG THANH NGỌCCó một hiện tượng lịch sử lý thú, ở những nơi khác vốn dĩ bình thường  nhưng ở Huế theo tôi là rất đặc biệt, đó là tại mảnh đất này sau hơn ba mươi năm ngày đất nước thống nhất, đã hình thành một thế hệ nữ doanh nhân thành đạt giữa chốn thương trường.

  • MINH TÂMTôi nghe bà con bán tôm ở chợ Bến Ngự kháo nhau: Dân nuôi tôm phá Tam Giang đã xây miếu thờ “Ông tổ nghề” của mình gần chục năm rồi. Nghe nói miếu thờ thiêng lắm, nên bà con suốt ngày hương khói, cả những người nuôi tôm ở tận Phú Lộc, dân buôn tôm ở Huế cũng lặn lội vượt Phá Tam Giang lễ bái tổ nghề.

  • PHẠM THỊ ANH NGA"Hiểu biết những người khác không chỉ đơn giản là một con đường có thể dẫn đến hiểu biết bản thân: nó là con đường duy nhất" (Tzvetan Todorov)

  • TRẦN ĐỨC ANH SƠNSau hơn 1,5 thế kỷ được các chúa Nguyễn chọn làm thủ phủ của Đàng Trong, đến cuối thế kỷ XVIII, Huế trở thành kinh đô vương triều Tây Sơn (1788 - 1801) và sau đó là kinh đô của vương triều Nguyễn (1802 - 1945).

  • TRƯƠNG THỊ CÚC Sông Hương là một trong những nét đẹp tiêu biểu của thiên nhiên xứ Huế. Sông là hợp lưu của hai nguồn Hữu Trạch, Tả Trạch, chảy qua vùng đá hoa cương cuồn cuộn ghềnh thác, đổ dốc từ độ cao 900 mét đầu nguồn Hữu trạch, 600 mét đầu nguồn Tả trạch, vượt 55 ghềnh thác của nguồn hữu, 14 ghềnh thác của nguồn tả, chảy qua nhiều vùng địa chất, uốn mình theo núi đồi trùng điệp của Trường Sơn để gặp nhau ở ngã ba Bàng Lãng, êm ả đi vào thành phố, hợp lưu với sông Bồ ở Ngã Ba Sình và dồn nước về phá Tam Giang, đổ ra cửa biển Thuận An.

  • Chúng ta biết rằng trong thời đại ngày nay, khi đầu tư xây dựng những cơ sở nhằm đáp ứng nhu cầu cao của người đi du lịch, văn hóa ẩm thực được xem như là cánh cửa đầu tiên được mở ra để thu hút du khách.

  • Chúng tôi đi thăm đầm chim Quảng Thái, theo ông Trần Giải, Phó chủ tịch huyện Quảng Điền.

  • I. Chúng tôi xin tạm hiểu như sau về văn hóa Huế. Đó là văn hóa Đại Việt vững bền ở Thăng Long và Đàng Ngoài chuyển vào Thuận Hóa - Phú Xuân.