ĐINH VĂN TUẤN
Các giai thoại văn chương của nữ sĩ Đoàn Thị Điểm - tác giả Truyền kỳ tân phả (chữ Hán) và dịch giả Chinh phụ ngâm (chữ Nôm) - xưa nay được lưu truyền có nhiều khác biệt, lẫn lộn do nạn “Tam sao thất bản” và “nhuận sắc”1 của người đời sau nên thật khó xác định giai thoại nào là đúng thật của nữ sĩ.
Ảnh tư liệu (Có sử dụng AI)
Qua bài viết này, chúng tôi sẽ dựa vào các tài liệu cổ để cố gắng tìm hiểu, khảo sát… nhằm xác định tương đối những giai thoại văn chương có khả năng do Đoàn Thị Điểm làm ra.
Trong Đoàn thị thực lục chỉ ghi lại một vài giai thoại văn chương của Đoàn Thị Điểm:
- Câu đối nổi tiếng của anh em Đoàn Thị Điểm:
Đoàn Doãn Luân: “照鏡畫眉一點翻成兩點” (Soi gương vẽ lông mày, một nét điểm hóa thành hai nét điểm).
Đoàn Thị Điểm: “臨江玩月隻輪轉作雙輪” (Đến bờ sông ngắm nguyệt, một vầng hóa ra hai vầng)2.
- Câu thơ Nôm Đoàn Thị Điểm làm theo đề bài “一日不見如三秋” (Một ngày không gặp như bằng ba năm) của Thượng thư Lê Anh Tuấn:

Những màng mấy khắc giang (xoang) cầm hạc,
Ngỡ đã vài phen đổi lá ngô.
- Câu thơ điềm báo trước khi Đoàn Thị Điểm qua đời:
北闕雲騈昭妾瑞 (Cửa Bắc xe mây tỏ điềm thiếp),
南陲春雨著君恩 (Cõi Nam mưa xuân rạng ơn vua).
Tuy nhiên còn có các giai thoại văn chương khác được các văn nhân khác ghi chép lại nhưng lại không có trong Đoàn thị thực lục, tiêu biểu như:
1. Đại Nam kỳ truyện
Đoàn Doãn Luân: “禹之心從可識矣” (Tấm lòng của Vũ Vương thuận theo đạo lý, có thể hiểu được vậy).
Đoàn Thị Điểm: “堯之功顧不鉅乎”3 (Công lao của vua Nghiêu há lại chẳng lớn lao vậy sao).
- Nhị ty tổ chức khoa thi đầu ra đề 絳衣大冠 (Áo đỏ tía, mũ lớn), Đoàn Thị Điểm làm hộ văn4 cho người trong xã:
霞蒸海島三千丈 (Ráng mây đỏ tỏa lên phủ hải đảo ba ngàn trượng).
日出扶桑九萬班 (Mặt trời nhô ra khỏi Phù Tang (phương đông) chín vạn lớp hào quang)5.
- Nguyễn Huy Kỳ ở Thụy Nguyên, Trần Danh Tân6 ở Cổ Am, Nguyễn Bá Cư ở Cổ Đô, Vũ Toại7 ở Thiên Lộc.8
Bốn người ấy có tiếng hay chữ, người ta thường gọi là “Tràng An tứ hổ” (bốn con hổ ở chốn Tràng An) nghe danh của bà Điểm, muốn thử đố làm thơ. Đoàn Thị Điểm cho người bưng khay trầu ra mời, trên khay có đề một câu đối: “廷前少女勸檳榔” (Trước sân nhà thiếu nữ mời trầu cau9), bốn người không đối được, phải xấu hổ trở về.
- Đoàn Thị Điểm đang đi một mình, gặp quan Thượng thư là Nguyễn Công Hãng ở ngoài đường. Công Hãng bắt Thị Điểm vừa đi vừa ngâm một bài thơ Độc hành 獨行 (Đi một mình), Đoàn Thị Điểm ứng khẩu:
談論古今心腹友 (Bàn luận chuyện xưa nay đã có bạn gan, ruột).
周旋左右股肱人 (Theo hầu bên mình phía phải, phía trái thì có những người là tay, chân)10.
- Năm Long Đức (1732 - 1735) Bắc sứ sang sách phong11. Hoàng thượng lệnh Đoàn Thị Điểm đứng ở ngoài cửa Đoan môn.
Quan chính sứ:
安南一寸土不知幾人耕 (Một tấc đất nước An Nam không biết bao nhiêu người cày).
Đoàn Thị Điểm:
北朝諸大夫多由此途出 (Các đại phu triều đình phương Bắc, đa số từ chỗ ấy mà ra)12
2. Hát Đông thư dị
Đoàn Doãn Luân:
白蛇當道季拔劍而斬之 (Rắn trắng giữa đường, ông Quý tuốt gươm mà chém).
Đoàn Thị Điểm:
黄龍負舟禹仰天而嘆曰 (Rồng vàng đội thuyền, ông Vũ ngửa mặt mà than).13
3. Đăng khoa lục sưu giảng
Đoàn Doãn Luân:
兄來堂上尋雙月 (Anh lên nhà trên tìm hai mặt trăng).
Đoàn Thị Điểm:
弟向窗前捉半風 (Em đến trước cửa sổ bắt nửa làn gió).14
Nhìn chung, có thể vì phong cách viết gia phả và quan điểm cá nhân, gia tộc nên soạn giả - cháu rể của Đoàn Thị Điểm - Đoàn thị thực lục chỉ đưa vào gia phả Đoàn Thị Điểm mấy giai thoại đặc sắc, đáng tin mà thôi. Cũng có thể vào thời điểm viết gia phả, nhiều giai thoại văn chương được ghi chép hay truyền miệng chưa được xác thực là của Đoàn Thị Điểm nên soạn giả không tiện đưa vào? Tuy vậy, như trên đã dẫn (Đại Nam kỳ truyện, Hát Đông thư dị, Đăng khoa lục sưu giảng), nhiều giai thoại văn chương có khả năng là của Đoàn Thị Điểm vì hành trạng đã được gia phả, thư tịch ghi chép: chuyện bà Điểm kén chồng, liên quan đến giai thoại Tràng An tứ hổ; cuối cùng hơn 30 tuổi mới làm vợ lẽ Nguyễn Kiều; chuyện bà Điểm làm hộ văn phù hợp lịch sử; chuyện đối đáp sứ Trung Quốc xảy ra khoảng thời gian bà Điểm từng dạy học ở phủ Chúa trùng hợp với thời điểm sứ giả Trung Quốc sang sách phong; đối xướng về sử của anh em Đoàn Thị Điểm là hợp lý vì bà Điểm giỏi văn chương, tinh thông sử sách nên người đời gọi bà là Hồng Hà nữ sĩ 紅霞女士, Hồng Hà nữ sử 紅霞女史.
Ngoài ra còn có một số giai thoại văn chương liên quan đến Đoàn Thị Điểm xuất hiện trong các sách Quốc ngữ chẳng hạn như về câu đối đáp giữa hai anh em bà Điểm:
Đoàn Thị Điểm: “半夜生孩, 亥子二時未定” (Nửa đêm sinh con, Hợi Tý 2 giờ chưa định).
Đoàn Doãn Luân: “两情相
, 巳酉双合乃成” (Đôi tâm tình phối hợp nhau, Tỵ Dậu hai bên hợp nhau mà thành)15.
Tuy nhiên vì không dẫn nguồn văn bản Hán Nôm, có thể là do truyền khẩu từ dân gian nên khó xác định có phải thuộc giai thoại Đoàn Thị Điểm hay không. Riêng về các giai thoại đối đáp giữa Đoàn Thị Điểm và Trạng Quỳnh đã được Đăng khoa lục sưu giảng nhắc đến (Nguyễn Quỳnh và Nguyễn Thị Điểm), vậy ít nhất các giai thoại Đoàn Thị Điểm và Trạng Quỳnh đã xuất hiện từ cuối thế kỷ XVIII. Sau này được ghi chép trong Sự tích ông Trạng Quỳnh, như câu đối nổi tiếng của bà Điểm: “Da trắng vỗ bì bạch” nhưng những giai thoại này vì không có căn cứ lịch sử và có thể thuộc sáng tác hư cấu dân gian, mang sắc thái dung tục, châm biếm16 cho nên chúng tôi không kể ra.
Đ.V.T
(TCSH450/08-2026)
--------------------
1 Nhuận sắc: thêm vào cho đẹp; sửa sang lời văn cho hay, cho đẹp.
2 點 là tên của bà Điểm, 輪 là tên của người anh là Luân. Dị bản: Tang thương ngẫu lục: 臨池玩月隻輪轉作雙輪; Đăng khoa lục sưu giảng: 臨池洗足隻輪轉作雙輪; Nam thiên trân dị tập và Đại Nam hiển ứng truyện: 臨池玩月隻輪轉作重輪; Đại Nam kỳ truyện: 適池泛月隻輪轉作重輪.
3 Hai câu này đều trích từ sách Trung Dung 中庸. Dị bản: Đại Nam hiển ứng truyện, Nam thiên trân dị tập: 堯之功固不鉅乎.
4 Theo Đại Việt sử ký tục biên: năm 1726, bấy giờ người đỗ thi Hương phần nhiều nhờ người gà văn cho, lấy đỗ một cách quá lạm. Chúa Trịnh bèn ra lệnh thi lại Cống sĩ. Vậy chuyện Đoàn Thị Điểm làm hộ văn có thể xác thực.
5 霞蒸: ráng mây đỏ ám chỉ 絳衣 (áo đỏ tía); 日出: mặt trời mọc ám chỉ 大冠 (mũ lớn).
6 Trần Danh Tân: Bia Văn Miếu Bắc Ninh, Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ: Niên hiệu Vĩnh Hựu thời Lê khoa Bính Thìn (1736), Trần Danh Tân 陳名濱 người xã Bồng Trì huyện Gia Định, làm Đô Ngự sử, tặng Thị lang, theo Viện nghiên cứu Hán Nôm, Bia Văn miếu Bắc Ninh, nguồn: http://www.hannom.org.vn/detail.asp?param=1331&Catid=560
7 Vũ Toại: tức Vũ Diệm, Văn bia đề danh Tiến sĩ khoa Kỷ Mùi niên hiệu Vĩnh Hựu năm thứ 5 (1739), Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân: Vũ Diệm 武琰 người xã Thổ Vượng huyện Thiên Lộc, Tri phủ. Theo Gia phả Vũ tộc ở xã Vượng Lộc, huyện Can Lộc được ghi chép vào năm Cảnh Hưng thứ 48 - 1787, cho biết ông Vũ Diệm còn có tên là Vũ Toại, hay Vũ Viêm sinh năm Ất Dậu, Chính Hòa thứ 26 (1705) tại làng Đông Hòa, xã Thổ Vượng, huyện Thiên Lộc, trấn Nghệ An, nay thuộc xóm 13, xã Vượng Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Năm Bảo Thái thứ 10 (1729) ông dự kỳ thi hương đậu đầu (giải nguyên). Năm Vĩnh Khánh thứ 4 (1732) triều đình mở khoa thi hoành từ, ông đã dự thi và đứng đầu, được bổ vào chức Thị nội, tức là người giúp việc giấy tờ ở trong phủ chúa Trịnh. Năm Vĩnh Hựu thứ 5 (1739) đời vua Lê Ý Tông, Vũ Diệm dự kỳ thi hội được xếp thứ nhì. Đến kỳ thi đình (cùng năm) sau đó, quan chấm quyển tính điểm tâu xin lên vua ban cho Vũ Diệm vào hạng Đệ nhất giáp Đệ nhị danh (tức Bảng nhãn). Nhưng khi vua cầm bút ngự phê thì sơ ý ghi nhầm thành: Đệ nhị giáp, Đệ nhất danh (tức là Hoàng Giáp - tụt mất một bậc so với nhất giáp), theo Ngọc Bé, Cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân văn hóa Vũ Diệm, nguồn: https://hatinh24h.com.vn/so-luoc-cuoc-doi-va-su-nghiep-cua-danh-nhan-van-hoa-vu-diem-tin-a20111.html.
8 Theo Nam thiên trân dị tập: Đỗ Huy Kỳ ở xã Thử Cốc, huyện Thụy Nguyên, phủ Thiệu Thiên, trấn Thanh Hóa, Thám hoa năm Tân Hợi (1731), Nguyễn Bá Lân ở xã Cổ Đô, huyện Tiên Phong, trấn Sơn Tây, Tiến sĩ năm Tân Hợi (1731).
[Đỗ Huy Kỳ (1695-1748): người xã Thử Cốc, huyện Thụy Nguyên (nay thuộc xã Thiệu Tâm huyện Đông Sơn tỉnh Thanh Hóa). Đỗ Thám hoa niên hiệu Vĩnh Khánh thứ 3 (1731) đời vua Lê Duy Phường. Làm quan đến Thừa chánh sứ, tước bá. Theo Đinh Khắc Thuân, “Người đỗ đại khoa và bài thi Tiến sĩ thời Lê - Trịnh”, Tạp chí Hán Nôm, số 4/2009. Nguyễn Bá Lân: sinh năm Tân Tỵ (1701), niên hiệu Chính Hòa thứ 22 triều vua Lê Hy Tông. Quê gốc ở làng Hoài Bão, huyện Tiên Du (Bắc Ninh), có ông tổ 3 đời “giỏi địa lý, thích phong thủy làng Cổ Đô” (huyện Tiên Phong, Sơn Tây - nay là huyện Ba Vì, Hà Tây) “mới dời đến ở đó”. Năm Tân Hợi (1731) đỗ Tiến sĩ, cùng khoa với Nguyễn Nghiễm, theo Lại Văn Hùng, “Về hai bài phú của Nguyễn Bá Lân”, Tạp chí Hán Nôm, số 1/2007.]
9 Tân lang 檳榔: trầu cau, tượng trưng cho việc cưới hỏi. Có người cho Tân lang 檳榔 trùng âm với tân lang 新郎: chàng rể nhưng vì tự dạng quá khác nhau nên chúng tôi không nghĩ bà Điểm vụng về như vậy.
10 心腹: tim, bụng, nghĩa bóng là người tâm phúc, đáng tin cậy; 股肱: đùi và cánh tay, nghĩa bóng là bề tôi, trợ thủ đắc lực. Dị bản: Đại Nam hiển ứng truyện: 談調古今心腹友; Sơn cư tạp thuật: (không nói gặp Nguyễn Công Hãng) 談笑古今心腹客; 扶持左右股肱人; Quốc văn tùng ký: 追隨左右股肱臣.
11 Đại Việt sử ký tục biên: tháng 8 năm Long Đức 3 (1734), sai quan hầu mệnh là Nguyễn Trọng Thường, Nguyễn Tông Quai đem bọn Đồng Trung Thư, Nguyễn Đình Bảng, Nguyễn Đăng Cao đến trước ở cửa quan Lạng Sơn nghênh tiếp sứ Trung Quốc sang sách phong. Tháng 11, sứ nhà Thanh là bọn Khởi cư chú Hàn lâm viện thị giảng học sĩ kiêm tá lĩnh Xuân Sơn, Binh khoa cấp sự trung lý Học Dụ sang nước ta. Ngày mùng 9 tháng chạp (tức 2/1/1735) làm lễ sách phong. Trùng với thời điểm Đoàn Thị Điểm vào phủ Chúa dạy học cho con của một cung nhân (Đoàn thị thực lục). Như vậy sự kiện sứ Thanh liên quan giai thoại Đoàn Thị Điểm là phù hợp.
12 一寸土: một tấc đất, ý tục chỉ phần kín của phái nữ, dùng để trêu ghẹo bà Điểm. 由此途出: đều từ chỗ ấy mà ra, ý tục ám chỉ các ông cũng từ chỗ ấy (1 tấc đất) chui ra. Dị bản: Nam thiên trân dị tập: 北國两大夫皆由此途出; Đại Nam hiển ứng truyện: 北朝士大夫多由此途出; Quốc văn tùng ký: 北國大丈夫多由此途出; Xuyết thập tạp ký: 南邊一寸地不知幾人耕, 北國二大夫皆由此途出; Sự tích ông Trạng Quỳnh: 事跡翁狀瓊: 北國大丈夫皆由此途出.
13 Hai câu đối đều lấy từ sử sách Trung Hoa. Quý 季 là tên húy của Hán Cao Tổ Lưu Bang. Vũ 禹 là vua Đại Vũ nhà Hạ.
14 雙月: 2 chữ nguyệt 月 ghép lại là chữ Bằng 朋, bằng hữu. 半風 là nửa làn gió, nửa chữ Phong 風 tức là chữ Sắt 虱, con rận.
15 亥 và 子 ghép lại thành 孩. 巳 và 酉 ghép lại thành chữ
(dị thể của 配).
16 Có khả năng từ giai thoại đối xướng giữa sứ Trung Hoa và Đoàn Thị Điểm có thâm ý thô tục, khinh mạn nên người đời sau mới sáng tác nên những giai thoại hư cấu đối xướng tục tĩu, châm biếm giữa Trạng Quỳnh và Thị Điểm.
_________________
Tài liệu tham khảo:
1. Đoàn thị thực lục (theo Một điểm tinh hoa - Thơ văn Hồng Hà nữ sĩ, Trần Thị Băng Thanh (dịch - phiên âm), Nxb. Phụ nữ, 2017).
2. Đại Nam hiển ứng truyện 大南顯應傳 A.386, Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
3. Đại Nam kỳ truyện 大南奇傳, Sơn cư tạp thuật 山居雜述, Nam thiên trân dị tập 南天 珍異集, Hát Đông thư dị 喝東書異, theo Việt Nam Hán văn tiểu thuyết tập thành 越南漢文小說集成, nguồn: https://tuantdtcn.blogspot.com/2020/06/pdf-viet-nam-han-van-tieu- thuyet-tap.html
4. Đạm Nguyên (dịch), Đăng khoa lục sưu giảng, Bộ Giáo dục - Trung Tâm Học Liệu xuất bản, 1968.
5. Nhật Nham Trịnh Như Tấu, Hưng Yên địa chí, Nhà in Ngô Tử Hạ, in lần thứ hai, năm 1937.
Tải mã QRCode
NGUYỄN QUANG HÀTrong đời có những bài thơ người ta quên, mà chỉ nhớ một câu nằm lòng. Bởi đó là những câu thơ thực sự, những câu thơ thi sĩ. Từ xưa đến nay, đã có rất nhiều định nghĩa về thơ: Thơ là tiếng hát của trái tim; Thơ là hạt muối kết tinh của tình cảm; Thơ là phút giây rung động của tâm hồn... Nói chung, những định nghĩa ấy cho ta hiểu rằng ở đâu có được sự rung động của trái tim thì ở đó có thơ.
ĐỖ LAI THUÝPhê bình văn học Việt Nam, sau sự khởi nguồn của Thiếu Sơn với Phê bình và Cảo luận (1933) chia thành hai ngả. Một xuất phát từ Phê bình để trở thành lối phê bình chủ quan ấn tượng với Hoài Thanh và Thi nhân Việt Nam (1942). Lối kia bắt nguồn từ Cảo luận tạo nên phê bình khách quan khoa học với Vũ Ngọc Phan của Nhà văn hiện đại (1942), Trần Thanh Mai của Hàn Mặc Tử (1941), Trương Tửu của Nguyễn Du và Truyện Kiều (1942), Tâm lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ (1945). Sự phân chia này, dĩ nhiên, không phải là hành chính, mà là khoa học, tức sự phân giới dựa trên những yếu tố chủ đạo, nên không phải là không thể vượt biên. Bởi, mọi biên giới đều mơ hồ hơn ta tưởng, nhất là ở khoa học văn chương.
LTS: Marcel Reich-Ranicki, sinh năm 1920, người ở Đức được mệnh danh là "Giáo hoàng văn học", là nhà phê bình văn học đương đại quan trọng nhất của CHLB Đức. "Một lời biện hộ cho thơ" là bài thuyết trình đọc vào ngày 30.11.1980 nhân dịp ra mắt Tập 5 của "Tuyển thơ Frankfurt" trong khuôn khổ chuyên mục thơ của nhật báo "Frankfurter Allgemeine Zeitung" (FAZ) mà tác giả là chủ biên phần văn học từ 1973 đến 1988.Sông Hương xin trân trọng giới thiệu bài "Một lời biện hộ cho thơ" của ông sau đây do dịch giả Trương Hồng Quang thực hiện.
TRẦN HUYỀN SÂMGeorge Sand (1804-1876) là một gương mặt độc đáo trên văn đàn Pháp thế kỷ XIX. Cùng thời với những cây bút nổi tiếng như: A.Lamartine, V.Hugo, A.Vigny, A.Musset... nữ sĩ vẫn tạo cho mình một tầm vóc riêng không chìm khuất. George Sand bước vào thế giới nghệ thuật bằng một thái độ tự tin và một khát vọng sáng tạo mãnh liệt. Với hơn hai mươi cuốn tiểu thuyết đồ sộ, G.Sand đã trở thành một tên tuổi lừng danh ngay từ đương thời. Dĩ nhiên, bà lừng danh còn bởi nhiều mối tình bất tử, trong đó có nhà thơ Pháp nổi tiếng A.Musset và nhạc sĩ thiên tài Chopin người Ba Lan.
PHẠM QUANG TRUNGCó lần, dăm ba người có thiên hướng lý luận chúng tôi gặp nhau, một câu hỏi có thể nói là quan thiết được nêu ra: trong quan niệm văn chương, e ngại nhất là thiên hướng nào? Rất mừng là ý kiến khá thống nhất, tuy phải trải qua tranh biện, không đến nỗi quyết liệt, cũng không phải hoàn toàn xuôi chiều hẳn. Có lẽ thế mới hay!
NGUYỄN HỮU HỒNG MINH1- "Thơ trẻ- Những giá trị mới" là một "mưu mô" của nhà phê bình trẻ Nguyễn Thanh Sơn và nhóm "Văn nghệ mới" (bao gồm Nguyễn Hữu Hồng Minh, Văn Cầm Hải, Phan Huyền Thư, Ly Hoàng Ly, Nguyễn Vĩnh Tiến, Dạ Thảo Phương... và một số người khác) dự tính tập hợp, tuyển chọn 1 tuyển thơ của 10 (hay nhiều hơn) tác giả trẻ từ 30 tuổi trở xuống, xuất hiện trong vòng 3 năm cuối cùng của thế kỉ để trình làng giới thiệu chân dung thế hệ mình.
NGUYỄN HOÀN Trịnh Công Sơn là một hiện tượng độc đáo của âm nhạc và văn hoá Việt Nam được ái mộ không chỉ ở trong nước mà cả ở nước ngoài. Vì thế mà từ khi ông qua đời đến nay đã có trên chục đầu sách viết về ông, một số lượng hiếm thấy đối với các nhạc sĩ khác. Gần đây có cuốn “Trịnh Công Sơn vết chân dã tràng” của Ban Mai do Nhà xuất bản Lao Động, Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây xuất bản, Hà Nội, 2008. Với niềm ngưỡng mộ tài hoa và nhân cách nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, tôi đã hăm hở tìm đọc cuốn sách mới này nhưng tiếc thay, chưa kịp trọn nỗi mừng đã phải thất vọng về những trang viết đánh giá đầy sai lệch và thiếu sót, phiến diện về Trịnh Công Sơn và chiến tranh Việt Nam.
HOÀNG QUỐC HẢIThơ Lý - Trần có mạch nguồn từ Đinh - Lê, nếu không muốn nói trước nữa. Rất tiếc, nguồn tư liệu còn lại cho chúng ta khảo cứu quá nghèo nàn.Nghèo nàn, nhưng cũng đủ tạm cho ta soi chiếu lại tư tưởng của tổ tiên ta từ cả ngàn năm trước.
NGUYỄN VĂN THUẤN (Nhóm nghiên cứu - lý luận phê bình trẻ)Thời gian gần đây, tại Việt , các tác phẩm của nhà văn Nhật Bản H.Murakami thường xuyên được dịch và xuất bản. Là một giọng nói hấp dẫn trên văn đàn thế giới, sáng tác của ông thu hút đông đảo công chúng và dành được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, phê bình. Một trong những tiểu thuyết làm nên danh tiếng của ông là Rừng Nauy.
PHAN TÂMQuê hương Phan Đăng Lưu, xã Hoa Thành, huyện Yên Thành, cách Kim Liên, Nam Đàn, quê hương Hồ Chí Minh khoảng 60 km.Hai nhân cách lớn của đất Nghệ An. Không hẹn mà gặp, xuất phát từ lương tri dân tộc, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, đến chủ nghĩa Mac - Lê nin, thành hai chiến sĩ cộng sản Việt Nam nổi tiếng.
THÁI DOÃN HIỂUNhà thơ Võ Văn Trực thuộc loại tài thì vừa phải nhưng tình thì rất lớn. Chính cái chân tình đó đã giúp anh bù đắp được vào năng lực còn hạn chế và mong manh của mình, vươn lên đạt được những thành tựu mới đóng góp cho kho tàng thi ca hiện đại của dân tộc 4 bài thơ xuất sắc: “Chị, Vĩnh viễn từ nay, Thu về một nửa và Nghĩa địa làng, người ta sẽ còn đọc mãi.
HÀ ÁNH MINHBài thứ nhất, Một cuộc đời "Ngậm ngải tìm trầm" của Vương Trí Nhàn, đăng trên tạp chí Diễn đàn văn nghệ Việt Nam số Xuân Canh Thìn năm 2000, và bài thứ hai "Sư phụ Thanh Tịnh làm báo tết" của Ngô Vĩnh Bình, đăng trên báo Văn Nghệ, số Tết cũng năm Canh Thìn 2000. Bài đầu tiên viết dài, giọng văn trau chuốt điệu nghệ. Bài sau ngắn, mộc mạc.
LÊ THỊ HƯỜNGDẫu mượn hình thức của thể kí, dẫu tìm đến vần điệu của thơ, điểm nhất quán trong sáng tác của Hoàng Phủ Ngọc Tường là một cái tôi say đắm thiên nhiên. Đằng sau những tài hoa câu chữ là một cái tôi đa cảm - quá chừng là đa cảm - luôn dành cho cỏ dại những tình cảm lớn lao.
BỬU NAM1. Nếu văn xuôi hư cấu (đặc biệt là tiểu thuyết) chiếm vị trí hàng đầu trong bức tranh thể loại của văn học Mỹ - La tinh nửa sau thế kỷ XX, thì thơ ca của lục địa này ở cùng thời gian cũng phát triển phong phú và rực rỡ không kém, nó tiếp tục đà cách tân và những tìm tòi đổi mới của những nhà thơ lớn ở những năm 30 - 40.
NGUYỄN ĐĂNG ĐIỆP1. Khi chạm vào cơn lốc và những điệu rock thơ mang tên Vi Thuỳ Linh, bất chợt tôi nhớ đến câu thơ dịu dàng và sâu thẳm của Paul Eluard: Trái đất màu xanh như một quả cam. Với P. Eluard, tình yêu là một thế giới tinh khiết, rạng rỡ và ngọt ngào: Đến mức tưởng em khỏa thân trước mặt. Còn Vi Thuỳ Linh, nếu ai hỏi thế giới màu gì, tôi đồ rằng nàng Vi sẽ trả lời tắp lự: Màu yêu.
HÀ VĂN LƯỠNG1. Cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại của nhân dân Xô Viết là một bản anh hùng ca bất tử của dân tộc Nga trong thế kỷ XX (1941-1945). Nó mãi mãi đi vào lịch sử vẻ vang và oanh liệt, không chỉ của đất nước Xô Viết mà còn cả với nhân loại tiến bộ yêu chuộng hòa bình trên thế giới, khẳng định bản chất tốt đẹp và chủ nghĩa anh hùng cách mạng của con ngưòi Xô Viết.
LƯƠNG THỰC THULTS: Lương Thực Thu, sinh năm 1903 tại Bắc Kinh, thời nhỏ học ở trường Thanh Hoa. Năm 1923 du học tại Mỹ. Năm 1926 về nước, lần lượt dạy học ở trường Đại học Đông Nam, Đại học Thanh Đảo, Đại học Bắc Kinh, và Đại học Sư phạm Bắc Kinh. Năm 1949 sang ở Đài Loan, chủ yếu giảng dạy ở Đại học Sư phạm Đài Loan. Năm 1966 nghỉ hưu, năm 1987 ốm chết tại Đài Bắc.
NGUYỄN XUÂN HOÀNG (Đọc “Lý luận và văn học”, NXB Trẻ 2005 của GS.TS Lê Ngọc Trà)Ra mắt bạn đọc năm 1990, năm 1991, cuốn sách “Lý luận và văn học” của Giáo sư - Tiến sĩ Lê Ngọc Trà được trao giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam. 15 năm qua, những tưởng một số vấn đề về lý luận văn học mà cuốn sách đề cập đã không còn mới, đã “lạc hậu” so với tiến trình phát triển của văn học. Nhưng không, khi đọc lại cuốn sách được nhà xuất bản Trẻ tái bản lần thứ nhất năm 2005, những vấn đề mà GS.TS Lê Ngọc Trà đề cập vẫn còn nóng hổi và giữ nguyên tính thời sự của nó.
TRẦN ĐÌNH SỬLí luận văn học Việt Nam thế kỉ XX đã trải qua ba lần thay đổi hệ hình tư duy. Lần thứ nhất diễn ra vào những năm 1932 đến 1945 với việc hình thành quan niệm văn học biểu hiện con người, xã hội, lấy thẩm mĩ làm nguyên tắc, chống lại quan niệm văn học thời trung đại lấy tải đạo, giáo huấn, học thuật làm chính tông, mở ra một thời đại mới trong văn học dân tộc.
HỒ THẾ HÀĐà Linh - Cây bút truyện ngắn quen thuộc của bạn đọc cả nước, đặc biệt, của Đà Nẵng với các tác phẩm Giấc mơ của dòng sông (1998), Nàng Kim Chi sáu ngón (1992),Truyện của Người (1992) và gần đây nhất là Vĩnh biệt cây Vông Đồng (1997). Bên cạnh ấy, Đà Linh còn viết biên khảo văn hoá, địa chí và biên dịch.