ĐỖ LAI THÚY
“Nếu coi Hàm Nghi như một họa sỹ, thì có nghĩa là lĩnh vực mỹ thuật Việt Nam hiện đại xuất hiện không chỉ trong phạm vi thuộc địa như thường được phân tích, mà còn trong bối cảnh chống thực dân bên ngoài lãnh thổ Việt Nam.” (Nora Taylor).
Bức tranh "Đồng cỏ" của vua Hàm Nghi - Ảnh: tư liệu
Hàm Nghi (1871 - 1944) tên là Ưng Lịch. Năm 1884 mới 13 tuổi, lên làm vua thay anh là Kiến Phúc do sự chỉ định của các phụ chính đại thần Bức tranh "Đồng cỏ" của vua Hàm Nghi là Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường, cả hai đều thuộc phe chủ chiến dù mâu thuẫn nhau kịch liệt. Rạng sáng ngày mùng 5/7/1885, tại kinh thành Huế, Tôn Thất Thuyết làm một cuộc nổi dậy nhưng nhanh chóng bị người Pháp đánh bại. Ông bèn đưa vua Hàm Nghi ra vùng rừng núi phía Bắc Trung Bộ kêu gọi toàn dân nổi dậy chống Pháp. Phong trào Cần Vương sôi nổi trong cả nước, nhưng không thành một tổ chức thống nhất, nên lần lượt bị thực dân Pháp dẹp yên. Năm 1888, do có kẻ tố giác nơi ẩn trú, vua Hàm Nghi bị bắt. Tháng 1/1889, nhà vua bị đưa đi đày ở Algérie thuộc Pháp cho đến khi qua đời. Một hoàng đế phương Đông tiền hiện đại bị lưu đày nơi đất khách quê người lại có thể trở thành một họa sỹ hiện đại phương Tây, đó là điều cần giải mã.
Có lẽ nên bắt đầu từ câu chuyện cái tên thường gọi nơi nội cung Huế của Hàm Nghi: Xuân Tử (con trai của mùa xuân). Sau khi sang Alger, Hàm Nghi đổi lại là Tử Xuân. Vẫn đứa con của mùa xuân ấy, nhưng trật tự viết/đọc thì chuyển từ Hán sang Việt, và được ký trong mọi thư từ giao dịch cũng như trên tranh, tượng. Có người nói ông đổi ngược như vậy cho người Pháp dễ hiểu (Fils Du Printemps) vì cùng một trật tự ngôn ngữ nhưng cũng có thể ông muốn bí mật lưu giữ cho mình chút dấu vết của tiếng mẹ đẻ1. Cũng từ cái tên Tử Xuân này mà các nhà “Hàm Nghi học” đoán ông sinh vào đầu năm, mùa xuân năm 1871. Nhưng theo gia phả và các tài liệu chính thức thì ông sinh ngày 3/8/1871, mùa thu. Như vậy, chữ Tử Xuân ở đây là cái tên mang tính biểu tượng, không phải ngẫu nhiên mà khi lên ngôi ông lấy niên hiệu là Hàm Nghi (vạn vật đồng thuận) như một tứ phát triển từ Xuân Tử/ Tử Xuân. Mùa xuân là Bắt đầu, sinh sôi, phát triển của vạn vật. Riêng với Hàm Nghi, bắt đầu với sự hội nhập văn hóa Pháp, bắt đầu phát triển ý thức cá nhân, bắt đầu nhân cách và tài năng của một họa sỹ hiện đại.
Hòa nhập với văn hóa phương Tây là bắt đầu của mọi bắt đầu. Có thể với Hàm Nghi, đó là một khó khăn, thậm chí rất khó khăn bởi sự khác biệt giữa một bên là văn hóa xấu hổ (Nho giáo) và bên kia là văn hóa tội lỗi (Kitô giáo). Thoạt tiên có thể chỉ là tự cưỡng bức để hòa nhập vào xã hội Pháp ở Alger nhằm ít nhiều cải thiện hoàn cảnh lưu đày của mình, đảm bảo có được một cuộc sống tự do hơn. Sau khi lấy người vợ Pháp và có một số bạn bè thuộc giới thượng lưu ở chính quốc, nhất là họa sỹ M.Reynaud, nhà thơ Judith Gautier, nhà điêu khắc Rodin… Hàm Nghi tự nguyện tiếp biến văn hóa phương Tây. Từ đó, ông khước từ vai trò nhân vật chính trị được phân bố trước từ hai phía cả thực dân lẫn chống thực dân, để làm một công dân bình thường của một xã hội dân sự hiện đại.
Như vậy, quá trình xã hội hóa bản thân này ở/của Hàm Nghi trùng khít với quá trình cá nhân hóa của ông. Vị hoàng đế lưu đày đã thực hiện một hành trình khổ nạn từ cá nhân tập đoàn, con người của gia đình, họ tộc, đến cá nhân, cá thể. Đây cũng chính là con đường diễn ra sau đó ở Việt Nam của các trí thức Tây học và Nho học Âu hóa tham dự vào công cuộc hiện đại hóa đất nước những thập niên đầu thế kỷ XX. Chính họ/khách thể của nền văn hóa đô thị mới, phương Tây, hiện đại, trong đó mỗi cá nhân đều có tự ý thức, tự trọng, tự phấn đấu để cho sự tồn tại của mình khác với người khác. Chỉ với những điều kiện ấy, Hàm Nghi mới trở thành một nghệ sỹ: họa sỹ và điêu khắc gia.
Đ.L.T
(TCSH445/03-2026)
--------------------
1 Ở Algérie, Hàm Nghi có ba người con chính thức: Như Mai (ông viết là Như May), Như Lý và Minh Đức và một người con ngoài giá thú là Jean Capek. Ông không dạy các con tiếng Việt. Ngoài ra, trong thời kỳ Cần Vương, vua Hàm Nghi còn có một con trai khác với Phan Thị Hòa, người thị nữ theo hầu ông, mà có thể ông cũng không biết là Bửu Trách/ Duy Thịnh.
Tải mã QRCode
NGÔ MINH
Trong các tập thơ xuất bản ở Huế trong mấy năm lại đây, "Ngọn gió đi tìm" là một trong số rất ít tập được đọc giả mến mộ, có thể nói được rằng: đó là một tập thơ hay! Tập thơ tạo được sự cuốn hút, sự nhập cuộc của người đọc.
“Với Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX, GS Lê Thành Khôi đã trình bày lịch sử không phải lịch sử chính trị, mà là lịch sử của con người”, GS Phan Huy Lê nói về cuốn sử quý vừa ra mắt tại VN sau nhiều năm ở nước ngoài.
Sự nát tan của các giá trị tinh thần trong đời sống hiện đại được Trần Nhã Thụy đưa vào tiểu thuyết mới bằng văn phong hài hước, chua chát.
Cuốn sách "Trăm năm trong cõi" của giáo sư Phong Lê viết về 23 tác giả khai mở và hoàn thiện diện mạo văn học hiện đại Việt Nam.
Trên tạp chí Kiến thức ngày nay số 839 ra ngày 01-12-2013 có đăng bài Kỷ niệm về một bài thơ & một câu hỏi chưa lời giải đáp của Nguyễn Cẩm Xuyên. Vấn đề nêu lên rất thú vị: đó là cách hiểu chữ giá trong bài thơ Cảnh nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Bài thơ này trong nguyên văn chữ Nôm không có tên gọi. Những người soạn giáo khoa đã căn cứ vào nội dung đặt tên cho bài thơ là Cảnh nhàn và đã được đưa vào giảng dạy trong nhà trường trước đây.
Ký ức về những tháng ngày mải miết hành quân trên đất Campuchia, những phút giây nén lòng nhớ về quê hương, gia đình… vẫn chưa bao giờ nhạt phai trong tâm thức những người cựu chiến binh Đoàn 367 đặc công-biệt động trong kháng chiến chống Mỹ năm xưa.
LÊ VIỄN PHƯƠNG
(Nhân đọc Thơ Việt Nam hiện đại, tiến trình & hiện tượng của Nguyễn Đăng Điệp, Nxb. Văn học, 2014)
Cuốn Minh triết Việt trong văn minh Đông phương của nhà nghiên cứu Nguyễn Vũ Tuấn Anh nhằm mục đích góp phần làm sáng tỏ cội nguồn văn hiến của dân tộc Việt qua sự phân tích những di sản văn hóa truyền thống bằng các phương pháp mang tính khoa học.
17 chân dung các nhà học thuật Việt Nam thế kỷ 19 và 20 qua các tiểu luận nghiên cứu ẩn dưới dạng thức tùy bút của Đỗ Lai Thúy đủ sức vẫy vào nhận thức người đọc hôm nay những vỡ lẽ mới.
Giáo sư hy vọng độc giả cũng cảm thấy như mình khi đọc "Lòng người mênh mang" bởi các trang viết chứa đựng những sự thật không thể chối cãi.
Tác giả Phạm Xuân Hiếu sử dụng vốn sống, kiến thức về văn hóa, cổ vật khi viết những truyện ngắn trong sách "Cây đèn gia bảo".
LÊ HUỲNH LÂM
Có một bạn trẻ hỏi rằng: làm thế nào để viết thật hay? Tôi nói như phản xạ, trước hết tác giả phải có đời sống văn chương.
NGỌC THANH
Có một nhà thơ, nhà hoạt động cách mạng đầy nhân cách đi ra từ Huế song rất ít người ở Huế biết tới, đó là Trần Hoài Quang - nguyên Trung đoàn phó và chính trị viên Trung đoàn Nguyễn Thiện Thuật (E95), nguyên Phó ban Tuyên huấn Thừa Thiên, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Tuyên Quang và Bí thư Tỉnh ủy Hà Tuyên… Ông hiện có một người con trai đang ở Huế.
“Như vậy đó, hiện đại và hoang sơ, bí ẩn và cởi mở, giàu có và khó nghèo chen lẫn, đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) hiện lên trước mắt ta, ngồn ngộn sức sống”. Nhà báo, nhà văn Phan Quang đã thốt lên như vậy cách đây gần 40 năm, khi ông lần đầu đặt chân đến vùng đồng bằng châu thổ. Những điều ông viết về ĐBSCL ngày ấy - bây giờ còn tươi mới tính thời sự, lan tỏa và trường tồn với thời gian.
ĐẶNG HUY GIANG
Thói quen, nói cho cùng, là sản phẩm của quá khứ, là những gì lặp đi lặp lại, không dễ từ bỏ.
Hơn cả một nhà văn, Tô Hoài đã, đang và sẽ luôn là người bạn đường thân thiết của độc giả thuộc mọi lứa tuổi...
BÍCH THU
(Đọc Tô Hoài - Đời văn và tác phẩm của Hà Minh Đức, Nxb Văn học, 2007)
Tô Hoài - Đời văn và tác phẩm của Hà Minh Đức là cuốn sách tập hợp những ghi chép và nghiên cứu về nhà văn Tô Hoài, một tác gia lớn của văn học Việt Nam hiện đại. Đây là cuốn sách đầu tiên kết hợp hai phương diện ghi chép và nghiên cứu, góp một cách tiếp cận đa chiều và cập nhật về con người và sự nghiệp của nhà văn.
Tô Hoài, trong hơn 60 năm viết, thuộc số người hiếm hoi có khả năng thâm nhập rất nhanh và rất sâu vào những vùng đất mới. Đây là kết quả sự hô ứng, sự hội nhập đến từ hai phía: phía chuẩn bị chủ quan của người viết và phía yêu cầu khách quan của công chúng, của cách mạng.
Phát hành tập thơ "Khi chúng ta già" sau scandal với Phạm Hồng Phước, tác giả Nguyễn Thị Việt Hà khẳng định thơ mình không cần ăn theo sự kiện gì.
Tác giả Tử Đinh Hương thực hiện bộ sách "Biểu tượng" với mong muốn khám phá, lưu giữ và khuyến khích trẻ nhỏ quan tâm hơn đến thế giới xung quanh.