Bàn về chữ "Giá" trong một bài thơ của Nguyễn Bỉnh Khiêm

14:54 03/09/2014

Trên tạp chí Kiến thức ngày nay số 839 ra ngày 01-12-2013 có đăng  bài Kỷ niệm về một bài thơ & một câu hỏi chưa lời giải đáp của Nguyễn Cẩm Xuyên. Vấn đề nêu lên rất thú vị: đó là cách hiểu chữ giá trong bài thơ Cảnh nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Bài thơ này trong nguyên văn chữ Nôm không có tên gọi. Những người soạn giáo khoa đã căn cứ vào nội dung đặt tên cho bài thơ là Cảnh nhàn và đã được đưa vào giảng dạy trong nhà trường trước đây.

Ảnh: internet

Hiện nay bài thơ cũng được chọn vào chương trình Ngữ văn 10 của bậc THPT và lấy tên gọi là Nhàn. Bài thơ như sau:

Một mai, một cuốc, một cần câu

Thơ thẩn dù ai vui thú nào

Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ

Người khôn, người đến chốn lao xao

Thu ăn măng trúc, đông ăn giá

Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao

Rượu đến cội cây đa sẽ uống

Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao

Bài thơ nôm na, dung dị, không dùng từ Hán - Việt và điển cố cầu kỳ. Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí có nhận xét chung về thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm như sau: Văn chương ông tự nhiên, nói ra là thành, không gọt dũa, giản dị mà linh hoạt, không màu mè mà có ý vị, đều có quan hệ đến việc dạy đời. Bài thơ đã được trao đổi, phân tích, bình giảng của nhiều nhà giáo, giáo sư, cán bộ nghiên cứu, nhà thơ và cả những người yêu thích văn chương nữa. Phần lớn các ý kiến phân tích đều có sức thuyết phục và đã giúp cho các em học sinh hiểu được một cách sâu sắc hơn quan niệm sống của nhà thơ (chữ Nhàn) qua đó thấy được nhân cách và những nét đặc trưng trong phong cách thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm (giọng điệu trữ tình kết hợp với chất triết lý). Thế nhưng cũng có một vị Phó GS đã gán ghép cho cụ Trạng và bài thơ hàng loạt điển cố xa lạ của Tàu[1]. Ông cho rằng người soạn sách giáo khoa giảng cho các em học sinh mai để đào đất, cuốc để xới đất, cần câu để bắt cá là sai, mà phải hiểu như ông là khi phá đề Nguyễn Bỉnh Khiêm lấy ngay điển từ Nhạc phủ - bài Kích nhưỡng ca để mở đề: “Tạc tỉnh nhi ẩm, canh điền nhi thực, nghĩa là đào giếng mà để uống, cày ruộng mà để ăn”. Ông còn trích dẫn tràng giang đại hải tư tưởng Mặc Tử, Trang Tử, Hàn Phi Tử. Về chữ cần câu tác giả bài viết này cũng buộc cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm không được dùng lưỡi câu bình thường và mồi câu thơm như ở quê nhà mà phải câu lưỡi thẳng như cụ Lã Vọng trong lịch sử cổ đại Trung Hoa. Ông gán cho Nguyễn Bỉnh Khiêm điển Trang Tử về cần câu và dẫn bài Trúc Can trong Kinh Thi để minh họa. Sự gán ghép trên đây quả là khiên cưỡng, bởi vì Lã Vọng ngồi câu với lưỡi câu thẳng là để chờ thời và cuối cùng cụ đã đạt được mục đích là giúp Vũ Vương diệt Trụ lập nên triều đại nhà Chu, còn cụ Trạng của chúng ta thì đã từ quan về ở ẩn ở chốn quê nhà, lấy chữ nhàn làm lạc thú nhìn xem phú quý tựa chiêm bao  thì việc gì cụ lại phải bắt chước Lã Vọng. Vị PGS này còn xúc phạm những người viết sách giáo khoa là vẹt hót khi họ phân tích: Bốn mùa xuân, Hạ, Thu, Đông, mùa nào nào thiên nhiên cũng là môi trường sống thanh tao:

Thu ăn mang trúc, đông ăn giá

Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao

Hai câu là bộ tranh tứ quý, có cảnh, có người, có mùi vị, có hướng sắc.

Măng trúc và giálà hai loại thức ăn bình dân, quê kiểng bao đời nay, cần gì phải đi tìm gốc gác trong kho thư tịch cổ ngổn ngang của Tàu và trích dẫn lời Mã Viện (14TCN đến 49SCN)- một tên tướng đã từng xâm chiếm và cai trị nước ta - cho rằng, vị măng đông ngon hơn măng cuối xuân, hoặc dẫn chứng những câu chuyện có liên quan đến măng của các danh nhân cổ đại Trung Quốc chẳng dính líu đến câu thơ của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Cái kiểu bình luận văn chương theo lối nói lấy được để phô trương kiến thức biến con chuột thành con voi đã làm cho vị PGS đi quá đà đẩy câu thơ cụ thể của cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm lên một phạm trù triết học trừu tượng, siêu hình, thú thật tôi cũng không hiểu ông ta định nói gì, xin ghi lại đây để độc giả tham khảo:

“Câu đầu, Nguyễn Bình Khiêm đưa ăn lên trên và đặt song trùng: ăn (măng)// ăn (giá). Đấy là hình nhi hạ. Câu sau, thi nhân vẫn dùng phương pháp sóng đôi: tắm (hồ)// tắm (ao). Đây mới là hình nhi thượng. Hai câu luận song song đối nhau. Nhưng ngay trong mỗi câu, Nguyễn Bỉnh Khiêm lại chặt đôi: hình nhi thượng trước (măng trúc)// hình nhi hạ sau (giá). Măng trúc do trời ban, thiên nhiên ban; còn giá bởi con người vất vả làm ra. Câu sau vẫn lối cấu trúc: Hình nhi thượng trên - hồ sen do ông xanh tạo hóa, ông ban cho được tắm hương trời; mà nếu, ông xanh không cho thì vui vẻ trở về tắm ao (cũng có thể tắm ao tù) - Hình nhị hạ dưới. Con người tự làm, chẳng phái đội Thiên tử (!).”

Trở lại chữ giá mà tác giả Nguyễn Cẩm Xuyên đề cập đến trong bài viết của mình chúng tôi xin có ý kiến như sau: Trong cấu trúc chữ Nôm có một loại đọc theo âm Hán - Việt nhưng không lấy nghĩa mà chỉ lấy âm. Chẳng hạn một số câu trong Truyện Kiều:

Trăm năm trong cõi người ta (些)

Trải qua (戈) một cuộc bể dâu

Tà tà bóng ngả (我) về tây

Đi đâu (兜) chẳng biết con người Sở Khanh

Chữ ta (些) tiếng Hán có nghĩa là ít, một ít, chữ qua (戈) là một binh khí ngày xưa; ngã (我) là ta, tôi; đâu (兜) cái mũ ngày xưa lúc ra trận; nghĩa của những chữ Hán trên đây không liên quan gì đến nội dung câu thơ, mà chủ yếu là mượn âm đọc.

Chữ giá (蔗, 稼) mà ông đề cập đến trong bài viết cũng thuộc loại này, cho nên không thể hiểu câu thơ của Nguyễn Bỉnh Khiêm là Thu ăn măng trúc, đông ăn mía hay ăn mạch nha được, mà chỉ có một cách đọc và hiểu duy nhất là Thu ăn măng trúc, đông ăn giá (giá đỗ) và lại càng không thể hiểu là băng giá hay nước đá như ông đã phân tích.

Chữ Nôm của các cụ trước đây chưa được điển chế và qui chuẩn hóa, nên một âm có thể viết được nhiều cách tùy trình độ từng người, một chữ cũng có thể được đọc khác nhau, tùy theo từng văn cảnh cụ thể và cảm nhận của từng người, chẳng hạn như chữ nghỉ/nghĩ, nêm/nen, nét ngài/nét người... trong Truyện Kiều.

Một điều đng chú ý nữa là khi thưởng thức văn chương trung đại, ta không nên phân tích quá tỉ mẩn theo con mắt của nhà khoa học hiện đại, như có người đã cố đi tìm cho được hệ đo lường của Trung Quốc thời xưa để xác định chiều cao của Từ Hải trong Truyện Kiều. Măng trúc và giá trong câu thơ, cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng chỉ muốn đề cập đến những món ăn dân dã, quê kiểng và cái thú tắm ao, tắm hồ ở nông thôn khi cụ về ở ẩn tìm thú an nhàn thế thôi, chứ cụ đu có suy nghĩ theo kiểu hàn lâm ăn măng/ăn giá là hình nhi hạ, tắm hồ/tắm ao là hình nhi thượng (!) hay đi câu với lưỡi câu thẳng như người ta đã gán cho cụ.


[1]Xin xem bài đăng trên Tạp chí Hán Nôm số 4/2009 của Nguyễn Đăng Na có nhan đề Về bài thơ số 79 của Nguyễn Bỉnh Khiêm


Nguồn: Thế Anh - VHNA






 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN BÁCH SA
      (Đọc trường ca của Văn Công Hùng)

    Trong lịch sử văn học nhân loại, câu hỏi về sự bất tử luôn là một ám ảnh thường trực. Từ sử thi Gilgamesh cổ đại cho đến thơ ca hiện đại, con người không ngừng truy vấn: làm thế nào để vượt qua giới hạn tuyệt đối của kiếp người?

  • HỒ THẾ HÀ

    Đọc và thích thơ La Mai Thi Gia trên dưới 10 năm. Khoảng thời gian đó đủ để tôi từ tin yêu, hy vọng đến khẳng định một tài thơ với một hồn thơ không bao giờ tĩnh tại, luôn xôn xao tỏa phát.

  • PHẠM PHÚ PHONG

    Trong phong trào đấu tranh của tuổi trẻ đô thị miền Nam, Trần Quang Long là một trong những gương mặt tiêu biểu cho vẻ đẹp cường tráng về ý chí và nghị lực, về niềm tin và thái độ dấn thân đi về phía nhân dân bằng tất cả sức mạnh của tuổi trẻ và tấm lòng của người trí thức yêu nước.

  • TRẦN NHẬT MINH

    1. Tôi nhớ lần nhà văn Nguyễn Thế Kỷ lúc đó đang là Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), sếp tôi, gọi giật vào: “Anh đang tính kéo Nguyễn Hoài Nam về giúp em phát triển mảng truyền hình”.

  • NGUYỄN KHẮC PHÊ

    Cuốn sách ra đời đúng vào dịp kỷ niệm 25 năm Trịnh Công Sơn rời “cõi tạm”. Một Tuyển tập quý, gồm hầu như toàn bộ những bài viết hay nhất về Trịnh Công Sơn đã xuất bản trong 25 năm qua.

  • HỒ THẾ HÀ

    Lê Quang Sinh là nhà thơ có hành trình sáng tạo dài từ sau ngày đất nước thống nhất 1975 đến nay. Ở từng giai đoạn và từng bước ngoặt chuyển mình của đời sống xã hội, thơ anh đều đặn xuất hiện và được độc giả đón nhận với tư cách là người tiền trạm cho tâm hồn và nghệ thuật bằng giọng điệu và thi pháp riêng.

  • PHẠM PHÚ PHONG

    Phạm Thiên Thư sinh ngày 1/1/1940, tên thật là Phạm Kim Long, quê gốc ở Kiến Xương, Thái Bình, nhưng sinh tại Lạc Viên, Hải Phòng, trong một gia đình giỏi nghề thuốc Đông y nhưng mê thơ văn.

  • PHẠM PHÚ PHONG

    Với độ dày hơn 140 trang, "Con mèo của Foujita” của Nguyễn Quang Sáng gồm 9 truyện ngắn, hầu hết đều đã được in trên các báo, được NXB Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh in thành sách năm 1992 và được Hội Nhà văn Việt Nam trao giải thưởng văn học năm 1993.

  • ĐỖ LAI THÚY

    Tôi biết anh Đào Thái Tôn theo đuổi Hồ Xuân Hương từ lâu, như một định mệnh. Luận văn tốt nghiệp khóa Cao học Hán học của anh về Hồ Xuân Hương. Cái "vạ vịt" năm ấy ở Viện Văn, nghe đâu, cũng vì Hồ Xuân Hương. Và gần đây, luận văn phó bảng (PTS) cũng lại Hồ Xuân Hương.

  • TRẦN NGUYỄN KHÁNH PHONG

    Danh nhân Đặng Huy Trứ (1825 - 1874), 2 lần đỗ Cử nhân vào năm 1843 và năm 1847, ông được xem là bậc hiền tài nổi tiếng thanh liêm, có tư tưởng canh tân đất nước mà nhiều người còn nhớ đến ông với tư cách là vị thủy tổ ngành nhiếp ảnh Việt Nam.

  • NGUYỄN ĐỖ

    Nói theo cách nói của Đỗ Khiêm, tác giả Kí sự đi Tây, đại ý là phải tranh thủ mọi cơ hội để quảng cáo văn thơ mình, vậy thì cái đầu đề bài viết này chính là một câu thơ của tôi, tôi ké vào.

  • PHÙNG VĂN KHAI

    Trong thực tiễn đang diễn ra sôi động và không ít phức tạp, chúng ta phải đương đầu với nhiều thứ, thậm chí có những việc không mong muốn cũng phải giải quyết. Cuộc sống với mỗi con người luôn là như vậy.

  • NGUYỄN THẾ QUANG

    Tôi sinh ra và lớn lên cùng non nước xứ Nghệ, nhưng xứ Huế và những con người nơi đây có sức thu hút diệu kỳ.

  • PHÙNG GIA THẾ

    1.
    Vào cái tầm chập chững 50, việc chơi với ai, bạn với ai, có lẽ phần nhiều do nhân duyên cả. Cảm giác không bận tâm đến việc mình cần thêm bạn khiến người ta tự nhắc, hay tự rào giậu lòng mình, tự bằng lòng, hoặc đành lòng với những người đã có, và đang có.

  • HOÀNG THỤY ANH

    Thuở chân ướt chân ráo chuyển từ trường trung học về Tạp chí Nhật Lệ, giữa bao bỡ ngỡ nghề nghiệp, Nguyễn Hương Duyên là một trong những người luôn nhiệt thành dìu dắt tôi.

  • ĐỖ LAI THÚY

    “Nếu coi Hàm Nghi như một họa sỹ, thì có nghĩa là lĩnh vực mỹ thuật Việt Nam hiện đại xuất hiện không chỉ trong phạm vi thuộc địa như thường được phân tích, mà còn trong bối cảnh chống thực dân bên ngoài lãnh thổ Việt Nam.” (Nora Taylor).

  • NGUYỄN XUÂN PHƯƠNG

    Nói đến thơ Nguyễn Nhược Pháp, người ta thường nói tới cái vui tươi, cái hóm hỉnh, hầu như không nghe ai nói tới cái buồn trong thơ anh.

  • BÙI VIỆT THẮNG

    (Tập truyện của Nguyễn Quang Thiều - NXB Hội Nhà văn, 1993)