ĐỖ LAI THÚY
“Nếu coi Hàm Nghi như một họa sỹ, thì có nghĩa là lĩnh vực mỹ thuật Việt Nam hiện đại xuất hiện không chỉ trong phạm vi thuộc địa như thường được phân tích, mà còn trong bối cảnh chống thực dân bên ngoài lãnh thổ Việt Nam.” (Nora Taylor).
Bức tranh "Đồng cỏ" của vua Hàm Nghi - Ảnh: tư liệu
Hàm Nghi (1871 - 1944) tên là Ưng Lịch. Năm 1884 mới 13 tuổi, lên làm vua thay anh là Kiến Phúc do sự chỉ định của các phụ chính đại thần Bức tranh "Đồng cỏ" của vua Hàm Nghi là Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường, cả hai đều thuộc phe chủ chiến dù mâu thuẫn nhau kịch liệt. Rạng sáng ngày mùng 5/7/1885, tại kinh thành Huế, Tôn Thất Thuyết làm một cuộc nổi dậy nhưng nhanh chóng bị người Pháp đánh bại. Ông bèn đưa vua Hàm Nghi ra vùng rừng núi phía Bắc Trung Bộ kêu gọi toàn dân nổi dậy chống Pháp. Phong trào Cần Vương sôi nổi trong cả nước, nhưng không thành một tổ chức thống nhất, nên lần lượt bị thực dân Pháp dẹp yên. Năm 1888, do có kẻ tố giác nơi ẩn trú, vua Hàm Nghi bị bắt. Tháng 1/1889, nhà vua bị đưa đi đày ở Algérie thuộc Pháp cho đến khi qua đời. Một hoàng đế phương Đông tiền hiện đại bị lưu đày nơi đất khách quê người lại có thể trở thành một họa sỹ hiện đại phương Tây, đó là điều cần giải mã.
Có lẽ nên bắt đầu từ câu chuyện cái tên thường gọi nơi nội cung Huế của Hàm Nghi: Xuân Tử (con trai của mùa xuân). Sau khi sang Alger, Hàm Nghi đổi lại là Tử Xuân. Vẫn đứa con của mùa xuân ấy, nhưng trật tự viết/đọc thì chuyển từ Hán sang Việt, và được ký trong mọi thư từ giao dịch cũng như trên tranh, tượng. Có người nói ông đổi ngược như vậy cho người Pháp dễ hiểu (Fils Du Printemps) vì cùng một trật tự ngôn ngữ nhưng cũng có thể ông muốn bí mật lưu giữ cho mình chút dấu vết của tiếng mẹ đẻ1. Cũng từ cái tên Tử Xuân này mà các nhà “Hàm Nghi học” đoán ông sinh vào đầu năm, mùa xuân năm 1871. Nhưng theo gia phả và các tài liệu chính thức thì ông sinh ngày 3/8/1871, mùa thu. Như vậy, chữ Tử Xuân ở đây là cái tên mang tính biểu tượng, không phải ngẫu nhiên mà khi lên ngôi ông lấy niên hiệu là Hàm Nghi (vạn vật đồng thuận) như một tứ phát triển từ Xuân Tử/ Tử Xuân. Mùa xuân là Bắt đầu, sinh sôi, phát triển của vạn vật. Riêng với Hàm Nghi, bắt đầu với sự hội nhập văn hóa Pháp, bắt đầu phát triển ý thức cá nhân, bắt đầu nhân cách và tài năng của một họa sỹ hiện đại.
Hòa nhập với văn hóa phương Tây là bắt đầu của mọi bắt đầu. Có thể với Hàm Nghi, đó là một khó khăn, thậm chí rất khó khăn bởi sự khác biệt giữa một bên là văn hóa xấu hổ (Nho giáo) và bên kia là văn hóa tội lỗi (Kitô giáo). Thoạt tiên có thể chỉ là tự cưỡng bức để hòa nhập vào xã hội Pháp ở Alger nhằm ít nhiều cải thiện hoàn cảnh lưu đày của mình, đảm bảo có được một cuộc sống tự do hơn. Sau khi lấy người vợ Pháp và có một số bạn bè thuộc giới thượng lưu ở chính quốc, nhất là họa sỹ M.Reynaud, nhà thơ Judith Gautier, nhà điêu khắc Rodin… Hàm Nghi tự nguyện tiếp biến văn hóa phương Tây. Từ đó, ông khước từ vai trò nhân vật chính trị được phân bố trước từ hai phía cả thực dân lẫn chống thực dân, để làm một công dân bình thường của một xã hội dân sự hiện đại.
Như vậy, quá trình xã hội hóa bản thân này ở/của Hàm Nghi trùng khít với quá trình cá nhân hóa của ông. Vị hoàng đế lưu đày đã thực hiện một hành trình khổ nạn từ cá nhân tập đoàn, con người của gia đình, họ tộc, đến cá nhân, cá thể. Đây cũng chính là con đường diễn ra sau đó ở Việt Nam của các trí thức Tây học và Nho học Âu hóa tham dự vào công cuộc hiện đại hóa đất nước những thập niên đầu thế kỷ XX. Chính họ/khách thể của nền văn hóa đô thị mới, phương Tây, hiện đại, trong đó mỗi cá nhân đều có tự ý thức, tự trọng, tự phấn đấu để cho sự tồn tại của mình khác với người khác. Chỉ với những điều kiện ấy, Hàm Nghi mới trở thành một nghệ sỹ: họa sỹ và điêu khắc gia.
Đ.L.T
(TCSH445/03-2026)
--------------------
1 Ở Algérie, Hàm Nghi có ba người con chính thức: Như Mai (ông viết là Như May), Như Lý và Minh Đức và một người con ngoài giá thú là Jean Capek. Ông không dạy các con tiếng Việt. Ngoài ra, trong thời kỳ Cần Vương, vua Hàm Nghi còn có một con trai khác với Phan Thị Hòa, người thị nữ theo hầu ông, mà có thể ông cũng không biết là Bửu Trách/ Duy Thịnh.
Tải mã QRCode
NGUYỄN BÁCH SA
(Đọc trường ca của Văn Công Hùng)
Trong lịch sử văn học nhân loại, câu hỏi về sự bất tử luôn là một ám ảnh thường trực. Từ sử thi Gilgamesh cổ đại cho đến thơ ca hiện đại, con người không ngừng truy vấn: làm thế nào để vượt qua giới hạn tuyệt đối của kiếp người?
HỒ THẾ HÀ
Đọc và thích thơ La Mai Thi Gia trên dưới 10 năm. Khoảng thời gian đó đủ để tôi từ tin yêu, hy vọng đến khẳng định một tài thơ với một hồn thơ không bao giờ tĩnh tại, luôn xôn xao tỏa phát.
PHẠM PHÚ PHONG
Trong phong trào đấu tranh của tuổi trẻ đô thị miền Nam, Trần Quang Long là một trong những gương mặt tiêu biểu cho vẻ đẹp cường tráng về ý chí và nghị lực, về niềm tin và thái độ dấn thân đi về phía nhân dân bằng tất cả sức mạnh của tuổi trẻ và tấm lòng của người trí thức yêu nước.
TRẦN NHẬT MINH
1. Tôi nhớ lần nhà văn Nguyễn Thế Kỷ lúc đó đang là Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), sếp tôi, gọi giật vào: “Anh đang tính kéo Nguyễn Hoài Nam về giúp em phát triển mảng truyền hình”.
NGUYỄN KHẮC PHÊ
Cuốn sách ra đời đúng vào dịp kỷ niệm 25 năm Trịnh Công Sơn rời “cõi tạm”. Một Tuyển tập quý, gồm hầu như toàn bộ những bài viết hay nhất về Trịnh Công Sơn đã xuất bản trong 25 năm qua.
HỒ THẾ HÀ
Lê Quang Sinh là nhà thơ có hành trình sáng tạo dài từ sau ngày đất nước thống nhất 1975 đến nay. Ở từng giai đoạn và từng bước ngoặt chuyển mình của đời sống xã hội, thơ anh đều đặn xuất hiện và được độc giả đón nhận với tư cách là người tiền trạm cho tâm hồn và nghệ thuật bằng giọng điệu và thi pháp riêng.
PHẠM PHÚ PHONG
Phạm Thiên Thư sinh ngày 1/1/1940, tên thật là Phạm Kim Long, quê gốc ở Kiến Xương, Thái Bình, nhưng sinh tại Lạc Viên, Hải Phòng, trong một gia đình giỏi nghề thuốc Đông y nhưng mê thơ văn.
PHẠM PHÚ PHONG
Với độ dày hơn 140 trang, "Con mèo của Foujita” của Nguyễn Quang Sáng gồm 9 truyện ngắn, hầu hết đều đã được in trên các báo, được NXB Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh in thành sách năm 1992 và được Hội Nhà văn Việt Nam trao giải thưởng văn học năm 1993.
ĐỖ LAI THÚY
Tôi biết anh Đào Thái Tôn theo đuổi Hồ Xuân Hương từ lâu, như một định mệnh. Luận văn tốt nghiệp khóa Cao học Hán học của anh về Hồ Xuân Hương. Cái "vạ vịt" năm ấy ở Viện Văn, nghe đâu, cũng vì Hồ Xuân Hương. Và gần đây, luận văn phó bảng (PTS) cũng lại Hồ Xuân Hương.
TRẦN NGUYỄN KHÁNH PHONG
Danh nhân Đặng Huy Trứ (1825 - 1874), 2 lần đỗ Cử nhân vào năm 1843 và năm 1847, ông được xem là bậc hiền tài nổi tiếng thanh liêm, có tư tưởng canh tân đất nước mà nhiều người còn nhớ đến ông với tư cách là vị thủy tổ ngành nhiếp ảnh Việt Nam.
NGUYỄN ĐỖ
Nói theo cách nói của Đỗ Khiêm, tác giả Kí sự đi Tây, đại ý là phải tranh thủ mọi cơ hội để quảng cáo văn thơ mình, vậy thì cái đầu đề bài viết này chính là một câu thơ của tôi, tôi ké vào.
PHÙNG VĂN KHAI
Trong thực tiễn đang diễn ra sôi động và không ít phức tạp, chúng ta phải đương đầu với nhiều thứ, thậm chí có những việc không mong muốn cũng phải giải quyết. Cuộc sống với mỗi con người luôn là như vậy.
NGUYỄN THẾ QUANG
Tôi sinh ra và lớn lên cùng non nước xứ Nghệ, nhưng xứ Huế và những con người nơi đây có sức thu hút diệu kỳ.
PHÙNG GIA THẾ
1.
Vào cái tầm chập chững 50, việc chơi với ai, bạn với ai, có lẽ phần nhiều do nhân duyên cả. Cảm giác không bận tâm đến việc mình cần thêm bạn khiến người ta tự nhắc, hay tự rào giậu lòng mình, tự bằng lòng, hoặc đành lòng với những người đã có, và đang có.
HOÀNG THỤY ANH
Thuở chân ướt chân ráo chuyển từ trường trung học về Tạp chí Nhật Lệ, giữa bao bỡ ngỡ nghề nghiệp, Nguyễn Hương Duyên là một trong những người luôn nhiệt thành dìu dắt tôi.
NGUYỄN HỒNG NHUNG
NGUYỄN XUÂN PHƯƠNG
Nói đến thơ Nguyễn Nhược Pháp, người ta thường nói tới cái vui tươi, cái hóm hỉnh, hầu như không nghe ai nói tới cái buồn trong thơ anh.
BÙI VIỆT THẮNG
(Tập truyện của Nguyễn Quang Thiều - NXB Hội Nhà văn, 1993)