Địa Chi Ngọ 午 có biểu tượng là con ngựa xuất hiện từ bao giờ?

08:32 12/02/2026

ĐINH VĂN TUẤN

Theo truyền thống Âm lịch của Trung Quốc, Việt Nam… vào những năm thuộc Chi thứ bảy trong 12 Địa Chi có tên gọi là Ngọ 午, từ xưa đến nay vẫn được tượng trưng bằng con ngựa, chữ Hán là mã 馬. Dân gian vẫn thường gọi là năm ngựa, tuổi ngựa.

Ảnh: tư liệu

Tại sao lại như thế? Cho đến nay vấn đề này còn nhiều tranh luận1, có ý kiến cho rằng tên gọi “ngựa” của Việt Nam chính là vết tích cổ xưa của “Ngọ” (cũng vậy với các con Giáp khác như chuột, trâu, cọp, mèo, rồng…) nên chứng tỏ 12 con Giáp có nguồn gốc phương Nam chứ không phải từ phương Bắc. Sự thật ra sao, là gốc Hoa hay gốc Việt? Bài viết này thử truy tìm nguồn gốc của con Giáp thứ 7 cùng biểu tượng của nó là con ngựa qua khảo cổ và thư tịch, chữ viết với hy vọng làm sáng tỏ vấn đề.

Ngọ 午 là Chi thứ 7 trong 12 Địa Chi (Thập nhị Chi) như Tý, Sửu, Dần, Mão… trong lịch pháp Trung Quốc thời cổ, 12 Địa Chi phối hợp với 10 Thiên Can (Thập Can) như Giáp, Ất, Bính, Đinh… để ghi nhớ, tính toán thời gian. Lịch pháp Trung Quốc với hệ thống Thập Can Thập nhị Chi đã xuất hiện sớm nhất từ thời nhà Thương (1766 - 1122 TCN) với bằng chứng khảo cổ qua Giáp cốt văn. Sau đây là chữ 午 từ Giáp cốt văn2:  12 Địa Chi ban đầu không phải là những tên gọi của 12 con thú, chúng thuần túy là tên gọi chỉ thời gian, theo sách Kinh Dịch - Đạo của người Quân tử [6]. Học giả Nguyễn Hiến Lê đã dẫn ra một quẻ bói từ Giáp cốt văn trích trong cuốn East Asia - The Great tradition (Modern Asia éditions - Tokyo.1962): “ngày Tân Mão hỏi quỷ thần (bói): ngày hôm nay, ngày Tân, cũng mưa hay không mưa?”. Rồi sau mới phối hợp 12 tên gọi của thú vật dùng làm biểu tượng cho 12 Địa Chi, 12 biểu tượng này được gọi là 12 Sinh Tiếu 生肖 (Trung Quốc) hay 12 con Giáp (Việt Nam). Dấu vết xưa nhất hiện còn trong thư tịch Trung Quốc liên quan đến 12 Sinh Tiếu là ở thời Tiên Tần như sách Kinh Thi 詩經, ở quyển Trung, Tiểu nhã, bài Cát nhật với câu: “吉日庚午,既差我馬”3, ở đây mã 馬 (ngựa) ám chỉ Ngọ 午. Vào năm 1975, khảo cổ học Trung Quốc đã phát hiện ra ở vùng đất Thụy Hổ, huyện Vân Mộng, tỉnh Hồ Bắc một bộ sách thẻ trúc đời Tần là Nhật thư 日書, trong đó ở chương Đạo giả 盗者 đã ghi chép về 12 con vật phối ứng với 12 Địa Chi, điều đáng ngạc nhiên là trong sách này đã ghi nhận Ngọ/lộc (con hươu) chứ không phải là Ngọ/mã (ngựa), Mùi/mã (ngựa) chứ không phải là Mùi/dương (dê) và Tuất/dương (dê) chứ không phải là Tuất/khuyển (chó) như truyền thống [8]. Đến đời Hán, người ta đã tìm thấy một di vật đời Tây Hán (206 TCN - năm 8 CN) là tấm gương đồng cũng có khắc 12 con Giáp theo đúng truyền thống4 và trong sách Luận hành 論衡5 của Vương Sung 王充 (27 - 97), ở Quyển Ba, Thiên 14 - Vật thế, Vương Sung đã dựa theo Âm Dương Ngũ Hành và các thuộc tính của loài vật để luận giải về 12 con thú tương ứng với 12 Địa Chi, trong đó cũng đã chỉ rõ “午、馬也” (Ngọ là ngựa). Như vậy, Chi Ngọ theo Nhật thư đời Tần ban đầu là biểu tượng con hươu rồi đến đời Hán mới xuất hiện cách phối ứng: Chi Ngọ có biểu tượng là con ngựa6.


Chữ mã 馬 (ngựa) cũng đã từng xuất hiện trong Giáp cốt văn7 đời Thương:  Những lăng mộ vua nhà Thương được khai quật8 và cho thấy các đồ vật chôn theo vua là các đồ trang sức cá nhân và những cái giáo mũi đồng... Ngựa và xe ngựa cũng được chôn cùng với vua (hình trên). Ngay từ đời Thương, Chi thứ 7 được viết là Ngọ 午 chứ không phải là mã 馬. Nếu ban đầu Chi thứ 7 đúng là con ngựa đương nhiên sẽ dùng chữ mã 馬 chứ không thể là chữ ngọ 午 và trong thư tịch Hán, ngọ 午 chưa bao giờ đồng nghĩa hay dùng thay cho 馬. Nguyên thủy, Ngọ 午 thuần túy chỉ thời gian (11 giờ sáng đến 1 giờ chiều là giờ Ngọ), và hiện nay vẫn chưa tìm thấy biểu tượng của nó là con vật nào ở thời đại này, nhưng chỉ đến đời Tần mới thấy Ngọ/lộc (hươu) rồi đời Hán mới thật sự là Ngọ/ mã (ngựa).

Tóm lại, 12 Địa Chi ban đầu không phải là những tên gọi của 12 con thú, chúng thuần túy là tên gọi chỉ thời gian. Rồi sau mới được phối hợp với 12 tên gọi của thú vật dùng làm biểu tượng cho 12 Chi. Nhưng 12 Chi chỉ đến đời Hán mới thật sự có 12 con vật tượng trưng đối ứng hoàn chỉnh và không thay đổi cho đến ngày nay. Chi thứ 7 vào đời Tần có biểu tượng là Lộc/hươu và sau vào đời Hán trở thành Mã/ngựa. Đây chính là chứng cứ quan trọng để có thể khẳng định 12 Địa Chi ban đầu không phải là tên gọi 12 con vật quen thuộc xưa nay như nhiều người lầm tưởng.

Cho đến nay chưa có một phát hiện khảo cổ học nào chứng minh dân tộc Việt Nam thời thượng cổ (hay ngang với thời nhà Thương của Trung Quốc) đã có chữ viết. Không có chữ viết, tư duy con người không thể phát triển và làm phát sinh, phát triển các lĩnh vực tinh thần như lịch pháp, thiên văn, triết học… nên chúng ta không thể khẳng định trước nhà Thương, hệ lịch pháp với Thập Can Thập nhị Chi cùng với 12 con vật làm biểu tượng nói chung và nói riêng là Địa Chi thứ bảy là Ngọ với hình tượng con NGỰA đã từng xuất hiện tại vùng châu thổ sông Hồng, sông Mã nơi phát tích của văn minh Đông Sơn. Trên các di vật văn hóa Đông Sơn không hề thấy họa tiết 12 con Giáp ứng với 12 Địa Chi và cũng vắng bóng hình tượng con ngựa. Truyền thuyết về Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt chỉ có thể xác định ngựa là một con vật quý hiếm, quan trọng trong chiến tranh ở thời đại đồ sắt (sau thời đại đồ đồng). Theo Đại Việt sử ký toàn thư [10], vào thời Triệu Đà, vua Hán sai Lục Giả đi sứ sang Nam Việt. Triệu Đà viết thư gởi vua Hán: “Cao Hậu lên coi việc nước lại phân biệt Hoa - Di, ra lệnh không cho Nam Việt những khí cụ làm ruộng bằng sắt và đồng; ngựa, trâu, dê nếu cho thì cũng chỉ cho con đực, không cho con cái. Lão phu ở đất hẻo lánh, ngựa, trâu, dê đã già”. Như vậy ngựa thực sự quý hiếm đối với Nam Việt, trong đó có nước Âu Lạc (bao gồm nước Việt cổ) bị thôn tính. Thư tịch cổ Việt Nam chỉ còn các truyền bản từ đời Trần trở về sau, theo (Đại) Việt sử lược (khuyết danh) [9] thì thời Trang Vương nhà Chu, nước Văn Lang của Hùng Vương chưa có chữ viết, chỉ biết dùng cách thắt nút để ghi nhớ chính sự, không nói gì về lịch pháp Can Chi, hay 12 con giáp cho đến khi nước Văn Lang biến mất để nhường chỗ cho nước Âu Lạc của An Dương Vương cai trị rồi sau bị Triệu Đà nước Nam Việt thôn tính thì lịch sử cổ đại Việt Nam đã sang trang mới. Bắt đầu từ đây, sau khi Nam Việt bị nhà Hán tiêu diệt, nước ta đã nội thuộc Trung Hoa và chịu ảnh hưởng văn hóa Hán sâu đậm, dĩ nhiên trong đó có hệ thống lịch pháp Trung Hoa cùng với biểu tượng của nó là 12 con Giáp. Vào thời thuộc Hán, ở Giao Chỉ, Giao Châu cũng không phát hiện được các bằng chứng xác thực từ thư tịch lẫn khảo cổ về hình tượng 12 con Giáp làm biểu tượng cho 12 Địa Chi.

Dấu vết xưa nhất về 12 con Giáp chỉ được ghi nhận ở các truyền bản đời Trần mà thôi. (Đại) Việt sử lược [9], ở quyển thứ hai, chép về vua Lý Thái Tổ đã viết: “Xưa có con chó chùa Ứng Thiên, hương Cổ Pháp đẻ 1 con chó trắng, trên lưng có lông đen thành chữ “Thiên Tử”. Đến nay thấy vua đẻ năm Giáp Tuất”, ở đây con Giáp thứ 11 (Chi) Tuất chính là con chó, tiếp đến là sách Thiền uyển tập anh, ở quyển Hạ, Thiền phái Tì Ni Đa Lưu Chi, Trưởng lão La Quý An, có ghi chép một câu kệ kiểu “sấm vĩ” do Trưởng lão viết ra và được loan truyền trong dân gian như sau: “Thố kê thử nguyệt nội 兔 雞 鼠 月 內: Thỏ gà trong tháng chuột” (Thỏ gà chuột: ngày thỏ, tháng chuột, năm gà) [5], câu thơ trên chắc hẳn được làm ra trước thời Lý, vì đã tiên đoán về chuyện Lý Công Uẩn sẽ làm vua vào năm Kỷ Dậu (con gà) là năm 1009. Đây có lẽ là các bằng chứng sớm nhất về 12 con Giáp đã xuất hiện ở Việt Nam vào thế kỷ X. Chi Ngọ với tên gọi là ngựa đã được ghi chép vào thế kỷ XVII ở trong tự điển Việt - Bồ - La (1651) [1] của Alexandre de Rhodes, soạn giả đã ghi nhận Ngọ là ngựa và giờ Ngọ ứng với con ngựa.

Ở Việt Nam, cho đến hiện nay, chưa có các bằng chứng từ khảo cổ, thư tịch, chữ viết cho thấy hệ thống lịch 12 Địa Chi hay 12 con Giáp và dấu vết con ngựa đã từng xuất hiện ở Việt Nam thời cổ đại (cùng hay trước đời Thương ở Trung Quốc). Lịch sử cho biết khi Việt cổ bị nhà Triệu và nhà Hán xâm lược, thôn tính thì nước ta đã nội thuộc Trung Hoa và chịu ảnh hưởng văn hóa Hán sâu đậm, dĩ nhiên trong đó có hệ thống lịch pháp Trung Hoa cùng với biểu tượng của nó là 12 con Giáp.

Như vậy, căn cứ vào các bằng chứng khảo cổ, thư tịch, chữ viết hiện còn lại thì dù muốn hay không, chúng ta cần phải chấp nhận sự thật: Địa Chi thứ 7 là NGỌ 午 nguyên thủy là một ký hiệu ghi nhớ về thời gian theo lịch pháp Trung Quốc cổ đại chứ không phải là chữ mã 馬, tên gọi chỉ con NGỰA. Chữ 午, tiếng Hán có âm là [wǔ], Hán Việt là [ngọ] không phải bắt nguồn từ tên gọi “ngựa” của Việt Nam. Chẳng qua là một hiện tượng trùng hợp về ngữ âm mà thôi. Như trên chúng tôi đã luận chứng, con Giáp thứ 7 (Ngọ) chỉ đến đời Hán mới thật sự được định hình vĩnh viễn là hình tượng con ngựa mà thật ra trước đó vào đời Tần lại là con hươu. Cho nên, giả thuyết cho rằng con Giáp thứ 7 mang tên “ngọ” có nguồn gốc từ tiếng Việt “ngựa” và nói chung 12 con Giáp có nguồn gốc Việt Nam (phương Nam) tỏ ra là một ngộ nhận, thiếu khoa học.

Đ.V.T
(TCSH444/02-2026)

-------------------
1 Xem chẳng hạn: Nguyễn Cung Thông, Nguồn gốc Việt Nam của tên 12 con giáp - Ngọ-*ngua-*ngựa (phần 13), nguồn: http://namkyluctinh.org/a-ngonngu/ncthong-Ngo-Ngu-Ngua%5B13%5D.pdf và Nguyễn Tài Cẩn, Một số chứng tích về văn tự và văn hóa, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001.
2 Theo: www.chineseetymology.org.
3 Theo: http://ctext.org/book-of-poetry/zh.
4 Theo: http://bbs.cangcn.com/viewthread.php?action=printable&tid=72527.
5 Theo: http://www.guoxue.com/zibu/lunheng/lhml.htm.
6 Nguyên nhân tại sao đời Tần là Ngọ/lộc (hươu) đến đời Hán là Ngọ/mã (ngựa)? Theo thiển ý, có thể xuất xứ từ giai thoại chép trong Sử ký (Tư Mã Thiên), Tần Thủy Hoàng bản kỷ kể về chuyện Triệu Cao đã chỉ con hươu nói đây là con ngựa để xem các quan triều đình ai thuận theo mình, ai dám chống đối, sau mới có thành ngữ “chỉ lộc vi mã “指鹿爲馬” (Chỉ hươu là ngựa) ý nói người đảo lộn trắng đen, thị phi. Vậy từ đời Tần, con Giáp thứ 7 là hươu nhưng người đời vì sợ Triệu Cao nên đã gọi là ngựa và từ đó Chi Ngọ cho đến nay có hình tượng con ngựa?
7 Theo: www.chineseetymology.org.
8 Nguồn: http://proj1.sinica.edu.tw/~dmuseum/pages/rebuild/main_1b_3.html#photo.

Tài liệu tham khảo:

1. Alexandre de Rhodes (1651), Dictionarivm Annnamiticvm Lvsitanvm et Latinvm, bản dịch tiếng Việt của Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang Chính, Nxb. Khoa học Xã hội, 1991.
2. Đàm Gia Kiện (chủ biên), Lịch sử văn hóa Trung Quốc, Nxb. Khoa học xã hội, 1999.
3. Đinh Văn Tuấn, Về chữ, nghĩa THÌN 辰, LONG 龍 và RỒNG, Tạp chí Ngôn ngữ số 7/2012.
4. Đinh Văn Tuấn, Biểu tượng khởi thủy của Địa Chi Mão là tên gọi con thỏ hay tên gọi con mèo?, Tạp chí Ngôn ngữ số 3/2012.
5. Ngô Đức Thọ - Nguyễn Thúy Nga (dịch và chú thích), Thiền uyển tập anh, Phân viện Nghiên cứu Phật học, Nxb. Văn Học, Hà Nội – 1990.
6. Nguyễn Hiến Lê, Kinh Dịch, Đạo của người quân tử, Nxb. Văn hóa, Hà Nội, 1994.
7. Nguyễn Tài Cẩn, Một số chứng tích về văn tự và văn hóa, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001.
8. Nhiêu Tông Di, Hội Hiến Thông, Vân Mộng Tần giản Nhật thư nghiên cứu, Nxb. Trung Văn Đại Học, Hương Cảng, 1982.
9. Trần Quốc Vượng (dịch), Việt sử lược, Nxb. Thuận Hóa - Trung Tâm Văn Hóa Đông Tây, 2005.
10. Viện Khoa học Xã hội, Đại Việt sử ký toàn thư (bản dịch), Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993.

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • VÕ VĨNH KHUYẾNBa mươi năm, sau khi Bác qua đời (1969 - 1999) có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều chuyên luận và khá nhiều bài viết trên các báo, tạp chí trong và ngoài nước về thơ, văn của Bác. Quy mô và mức độ có khác nhau. Tuy vậy, vẫn có chỗ chưa được khảo sát một cách đầy đủ, chưa được đầu tư nghiên cứu một cách thỏa đáng. Trong phạm vi, khả năng cá nhân và nội hàm vấn đề, chúng tôi mạnh dạn trình bày một số suy nghĩ về thơ Bác viết cho thiếu nhi.

  • NGÔ TỰ LẬP(Tiếp theo TCSH số 127/9-99)

  • NGÔ TỰ LẬP1.Platon nói rằng không thể có sự bình đẳng của những kẻ vốn không bình đẳng về mặt năng lực tự nhiên. Đó là xã hội người, nhưng chúng ta cũng có thể nói tương tự như vậy về xã hội từ ngữ.

  • ĐÀO DUY HIỆP    “Hội làng mở giữa mùa thu     Giời cao gió cả giăng như ban ngày”                                            (Nguyễn Bính)

  • YURI BONDAREVTên tuổi của nhà văn Nga Yuri Bônđarép rất gần gũi với bạn đọc Việt Nam qua những tác phẩm nỗi tiếng của ông đã được dịch ở ta vào thập kỷ 80 như: "Các tiểu đoàn xin chi viện", "Tuyết bỏng", "Bến bờ", "Lựa chọn", "Trò chơi"... Là một trong những nhà văn Xô Viết hàng đầu miêu tả hùng hồn và chân thực chủ nghĩa anh hùng cách mạng của quân và dân Liên Xô trong cuộc chiến tranh vệ quốc thần thánh chống phát xít Đức 1941- 1945, Bônđarép đã được phong Anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa, được tặng giải thưởng Lênin, các giải thưởng Quốc gia, giải thưởng Lép Tônxtôi và M.Sôlôkhốp, giải thưởng toàn Nga "Xtalingrát"...

  • TRẦN ĐÌNH SỬVăn học Trung Quốc trong cơ chế thị trường đã có những biến đổi khá lớn. Theo các tác giả của sách Văn học Trung Quốc thế kỷ XX xuất bản tại Quảng Châu năm 1988 có thể nắm được một đôi nét diện mạo, chứng tỏ văn học Trung Quốc không còn có thể tồn tại theo phương thức cũ. Cơ chế thị trường đã làm cho nhà văn và nhà phê bình phải suy tính lại về sách lược sinh tồn và phương hướng phát triển nghề nghiệp.

  • ĐOÀN TUẤNThạch Lam qua đời cách đây đã hơn nửa thế kỉ. Ông để lại cho chúng ta một khối lượng tác phẩm không lớn nhưng chúng đã trở thành một mẫu số vĩnh hằng trong văn học Việt Nam. Tiếc rằng chúng ta đã không thể lưu giữ một bức chân dung nào của Thạch Lam. Thậm chí mộ ông được chôn cất nơi nào, cũng không ai biết.

  • NHẬT CHUNG       (Đọc bài thơ XÓM LỤT của anh Phạm Xuân Phụng)Anh Phụng là bác sĩ ở Bệnh viện Trung ương Huế. Tôi tìm hết trong tuyển tập HAI THẬP KỶ THƠ HUẾ, chỉ duy nhất bài thơ này viết về cảnh lụt lội hàng năm vẫn xảy ra ở mảnh đất nghèo khó. Trong những ngày đau buồn, khi nước vừa rút, trắng bợt trước mắt tôi những bài thơ tình èo uột nỉ non ẻo lả, và đứng dậy trước mắt tôi một bài thơ XÓM LỤT.

  • PHONG  LÊBến không chồng - Giải thưởng Hội Nhà văn năm 1991 đưa nhanh Dương Hướng lên một vị trí cao trong thành tựu văn học Đổi mới. Không thuộc đội ngũ “tiền trạm” xuất hiện từ đầu những năm 80 như Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Mạnh Tuấn (sinh năm 1948) - người cùng thế hệ với anh (sinh 1949), đến tuổi 40 mới bắt đầu trình làng với tập truyện ngắn Gót son (1989), thế mà chỉ 2 năm sau, Dương Hướng bỗng trở thành một “tên tuổi” với Bến không chồng, góp mặt cùng Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh làm nên một bộ ba sáng giá trong văn học mở đầu thập niên 90, năm năm sau khởi động của công cuộc Đổi mới.

  • HÀ QUANG MINHLTS: Liệu có phải văn hóa chỉ đơn thuần là văn hóa hay nói cách khác là chỉ chứa đựng các yếu tố văn hóa không? Câu trả lời chắc chắn là không. Văn hóa mang cả trong nó tính chính trị và kinh tế. Trong khuôn khổ bài viết này, chỉ nhắc tới tính kinh tế trong văn hóa mà thôi nhưng hy vọng nó sẽ đóng góp nhiều cho công cuộc xây dựng một xã hội văn minh hơn, công bằng hơn.

  • ĐỖ LAI THÚYVề Kinh Bắc với những hội hè, chùa chiền, với đồng chiều cuống rạ, dây bìm bìm, bí lông tơ, giun đất, con gà trụi, châu chấu.. làm người đọc nhớ đến dòng thơ viết về nông thôn, nhất là thơ Nguyễn Bính. “ Trong các nhà thơ cùng thời viết về nông thôn như Bàng Bá Lân, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ... có lẽ chỉ có Nguyễn Bính là nhận thức sâu sắc được sự thay đổi của thôn quê trước “ cuộc xâm lăng” của đô thị.

  • TRẦN VĂN TOÀN - NGUYỄN XUÂN DIÊN1. Ảnh hưởng của Thơ Đường đối với Thơ Mới là một vấn đề từ lâu đã được đề cập tới. Ngay từ năm 1942, Hoài Thanh- Hoài Chân trong Thi nhân Việt Nam mặc dù giành nhiều trang để miêu tả ảnh hưởng của thơ Pháp (đặc biệt là trường phái Tượng trưng) nhưng các ông đã trân trọng và có một chút hứng thú đặc biệt về ảnh hưởng của Thơ Đường đối với Thơ Mới (điều này được bộc lộ qua công phu miêu tả, khảo cứu và cụ thể hơn từ chính số lượng trang viết). Khi phân chia các dòng mạch Thơ Mới, Hoài Thanh- Hoài Chân nói tới dòng mạch chịu ảnh hưởng của thơ Pháp, dòng mạch mang tính cách Việt, đồng thời cũng nói tới dòng mạch chịu ảnh hưởng từ Đường thi.

  • HOÀNG NGỌC HIẾN…Trong thời kỳ đổi mới xuất hiện nhiều tác phẩm cảm hứng phê phán rất mạnh. Có những quan điểm và giọng điệu phê phán rất khác nhau: xót xa và lo thương, căm uất và hằn học, tỉnh táo và điềm đạm... Cảm hứng phê phán mang tinh thần hài hước khoan hòa sẽ tạo một vị trí đặc biệt cho Nguyễn Việt Hà trong văn xuôi Việt Nam đương đại…

  • ALEXANDER GENISTrên thị trường Mỹ đã xuất hiện những cuốn sách điện tử đầu tiên. “Softbook” - một đĩa điện tử có màn hình bọc da. Sức chứa - 100 000 trang, trọng lượng - 15 kg, giá cả - 300 đôla cộng 10 đôla kết nối mỗi tháng. “Paketbook” giá 500 đôla, nhưng đi kèm với nó phải có máy tính cá nhân. “Dedicate Reader” - một sổ tay điện tử. Nó giống như một cuốn sách thực sự, có một màn hình kép chứa các bản vẽ, bản đồ, sơ đồ, bảng biểu. Giá là 1500 đôla. Như kinh nghiệm cho thấy, không ai thích đọc văn bản theo màn hình, vì thế tại viện nghiên cứu “Media-lab” người ta đang tìm cách chế tạo thứ “mực điện tử” - những cái bao hết sức nhỏ có thể tùy theo cường độ và hướng của dòng điện sắp xếp lại với nhau để tạo thành văn bản. Theo cách đó, gần như loại sách bằng giấy thông thường có thể được in lại - thay một nội dung này bằng một nội dung khác. Tờ “New York Times” viết: “Ngay giờ đây đã thấy rõ sách điện tử là điều tất yếu. Nếu như không phải là sự thay thế sách in, thì cũng là sự luân phiên nó”. (Theo báo chí)

  • TRẦN ANH PHƯƠNGCầm trên tay tập thơ "Người hái phù dung" của Hoàng Phủ Ngọc Tường tôi như đọc với chính mình giữa đêm khuya lặng lẽ bên ngọn đèn. Cảm nhận đầu tiên về thơ anh không phải thơ để đọc giữa chốn đông người hay ở trong hội trường lớn, thơ anh chỉ đến với người đọc khi chỉ còn lại một mình đối diện với chính mình, tìm lại mình trong những con chữ lan toả như từng đợt sóng, xâm chiếm choáng ngợp lòng người...

  • TRẦN THIỆN KHANH Inrasara nhập cuộc văn chương từ rất sớm. Ngòi bút của Inrasara chạm được vào những vấn đề cốt tử của nghệ thuật. Inrasara đã sống thực sự với đời sống văn chương đương thời.

  • HUYỀN SÂM - NGỌC ANH 1. Umberto Eco - nhà ký hiệu học nổi tiếng.Umberto Eco chiếm một vị trí rất đặc biệt trong nền lý luận đương đại của Châu Âu. Ông là một triết - mỹ gia hàn lâm, một nhà ký hiệu học uyên bác, một tiểu thuyết gia nổi tiếng và là giáo sư danh dự của trường Đại học Bologne ở Italia. Tư tưởng học thuật của ông đã tác động mạnh mẽ, tích cực đến đời sống trí tuệ của sinh viên và giới nghiên cứu trong suốt nửa thế kỷ qua. Ông có mặt trong danh sách của hai mươi nhà tư tưởng đương đại lớn nhất thế giới, và cũng là ứng cử viên thường trực của Viện Hàn lâm Thụy điển về việc bình chọn giải Nobel văn học.

  • ĐỖ NGUYỄN VIỆT TƯ         (Nhân đọc thơ Hoàng Vũ Thuật)Trong con người cũng như trong vũ trụ luôn luôn hiện diện một mâu thuẫn bất biến, nhờ cái khối mâu thuẫn này mà nó tồn tại, phát triển và trở nên thống nhất. Con người luôn đi tìm chính mình trong một cuộc phiêu lưu vô định, không bao giờ bằng lòng với những cái đã có, bản ngã lúc nào cũng thôi thúc sáng tạo để tìm ra cái mới. Nhà thơ luôn đồng hành với cuộc phiêu lưu của những con chữ để đi đến những miền đất lạ, những vùng cảm xúc.

  • NGUYỄN KHOA BỘI LANSau mấy tháng mưa tầm tã và lạnh thấu xương, qua đầu tháng chạp âm lịch, toàn khu Hạ Lào bắt đầu tạnh. Mặt trời lại hiện ra đem ánh sáng sưởi ấm những khu rừng bạt ngàn từ Trường Sơn lượn xuống. Ở các suối nước không còn chảy như thác đổ, ở Xê Công dòng nước cũng đã trở lại hiền hòa. Các con đường lớn, đường nhỏ bắt đầu khô ráo.

  • TRẦN ĐƯƠNGTôi được làm quen và có quan hệ cởi mở với nhà thơ Tố Hữu từ mùa thu năm 1973, sau khi ông dẫn đầu Đoàn đại biểu Đảng ta đi dự Đại hội đại biểu Đảng Cộng sản Đức (DKP) họp tại thành phố cảng Hăm-bugr). Từ  miền Tây, ông sang Béc-lin, Cộng hòa Dân chủ Đức, theo lời mời của Bộ chính trị Đảng xã hội chủ nghĩa thống nhất Đức (SED) với mục đích thăm, nghiên cứu và trao đổi về công tác tư tưởng giữa hai Đảng.