ĐINH VĂN TUẤN
Theo truyền thống Âm lịch của Trung Quốc, Việt Nam… vào những năm thuộc Chi thứ bảy trong 12 Địa Chi có tên gọi là Ngọ 午, từ xưa đến nay vẫn được tượng trưng bằng con ngựa, chữ Hán là mã 馬. Dân gian vẫn thường gọi là năm ngựa, tuổi ngựa.
Ảnh: tư liệu
Tại sao lại như thế? Cho đến nay vấn đề này còn nhiều tranh luận1, có ý kiến cho rằng tên gọi “ngựa” của Việt Nam chính là vết tích cổ xưa của “Ngọ” (cũng vậy với các con Giáp khác như chuột, trâu, cọp, mèo, rồng…) nên chứng tỏ 12 con Giáp có nguồn gốc phương Nam chứ không phải từ phương Bắc. Sự thật ra sao, là gốc Hoa hay gốc Việt? Bài viết này thử truy tìm nguồn gốc của con Giáp thứ 7 cùng biểu tượng của nó là con ngựa qua khảo cổ và thư tịch, chữ viết với hy vọng làm sáng tỏ vấn đề.
Ngọ 午 là Chi thứ 7 trong 12 Địa Chi (Thập nhị Chi) như Tý, Sửu, Dần, Mão… trong lịch pháp Trung Quốc thời cổ, 12 Địa Chi phối hợp với 10 Thiên Can (Thập Can) như Giáp, Ất, Bính, Đinh… để ghi nhớ, tính toán thời gian. Lịch pháp Trung Quốc với hệ thống Thập Can Thập nhị Chi đã xuất hiện sớm nhất từ thời nhà Thương (1766 - 1122 TCN) với bằng chứng khảo cổ qua Giáp cốt văn. Sau đây là chữ 午 từ Giáp cốt văn2:
12 Địa Chi ban đầu không phải là những tên gọi của 12 con thú, chúng thuần túy là tên gọi chỉ thời gian, theo sách Kinh Dịch - Đạo của người Quân tử [6]. Học giả Nguyễn Hiến Lê đã dẫn ra một quẻ bói từ Giáp cốt văn trích trong cuốn East Asia - The Great tradition (Modern Asia éditions - Tokyo.1962): “ngày Tân Mão hỏi quỷ thần (bói): ngày hôm nay, ngày Tân, cũng mưa hay không mưa?”. Rồi sau mới phối hợp 12 tên gọi của thú vật dùng làm biểu tượng cho 12 Địa Chi, 12 biểu tượng này được gọi là 12 Sinh Tiếu 生肖 (Trung Quốc) hay 12 con Giáp (Việt Nam). Dấu vết xưa nhất hiện còn trong thư tịch Trung Quốc liên quan đến 12 Sinh Tiếu là ở thời Tiên Tần như sách Kinh Thi 詩經, ở quyển Trung, Tiểu nhã, bài Cát nhật với câu: “吉日庚午,既差我馬”3, ở đây mã 馬 (ngựa) ám chỉ Ngọ 午. Vào năm 1975, khảo cổ học Trung Quốc đã phát hiện ra ở vùng đất Thụy Hổ, huyện Vân Mộng, tỉnh Hồ Bắc một bộ sách thẻ trúc đời Tần là Nhật thư 日書, trong đó ở chương Đạo giả 盗者 đã ghi chép về 12 con vật phối ứng với 12 Địa Chi, điều đáng ngạc nhiên là trong sách này đã ghi nhận Ngọ/lộc (con hươu) chứ không phải là Ngọ/mã (ngựa), Mùi/mã (ngựa) chứ không phải là Mùi/dương (dê) và Tuất/dương (dê) chứ không phải là Tuất/khuyển (chó) như truyền thống [8]. Đến đời Hán, người ta đã tìm thấy một di vật đời Tây Hán (206 TCN - năm 8 CN) là tấm gương đồng cũng có khắc 12 con Giáp theo đúng truyền thống4 và trong sách Luận hành 論衡5 của Vương Sung 王充 (27 - 97), ở Quyển Ba, Thiên 14 - Vật thế, Vương Sung đã dựa theo Âm Dương Ngũ Hành và các thuộc tính của loài vật để luận giải về 12 con thú tương ứng với 12 Địa Chi, trong đó cũng đã chỉ rõ “午、馬也” (Ngọ là ngựa). Như vậy, Chi Ngọ theo Nhật thư đời Tần ban đầu là biểu tượng con hươu rồi đến đời Hán mới xuất hiện cách phối ứng: Chi Ngọ có biểu tượng là con ngựa6.
![]() |
![]() |
Chữ mã 馬 (ngựa) cũng đã từng xuất hiện trong Giáp cốt văn7 đời Thương:
Những lăng mộ vua nhà Thương được khai quật8 và cho thấy các đồ vật chôn theo vua là các đồ trang sức cá nhân và những cái giáo mũi đồng... Ngựa và xe ngựa cũng được chôn cùng với vua (hình trên). Ngay từ đời Thương, Chi thứ 7 được viết là Ngọ 午 chứ không phải là mã 馬. Nếu ban đầu Chi thứ 7 đúng là con ngựa đương nhiên sẽ dùng chữ mã 馬 chứ không thể là chữ ngọ 午 và trong thư tịch Hán, ngọ 午 chưa bao giờ đồng nghĩa hay dùng thay cho 馬. Nguyên thủy, Ngọ 午 thuần túy chỉ thời gian (11 giờ sáng đến 1 giờ chiều là giờ Ngọ), và hiện nay vẫn chưa tìm thấy biểu tượng của nó là con vật nào ở thời đại này, nhưng chỉ đến đời Tần mới thấy Ngọ/lộc (hươu) rồi đời Hán mới thật sự là Ngọ/ mã (ngựa).
Tóm lại, 12 Địa Chi ban đầu không phải là những tên gọi của 12 con thú, chúng thuần túy là tên gọi chỉ thời gian. Rồi sau mới được phối hợp với 12 tên gọi của thú vật dùng làm biểu tượng cho 12 Chi. Nhưng 12 Chi chỉ đến đời Hán mới thật sự có 12 con vật tượng trưng đối ứng hoàn chỉnh và không thay đổi cho đến ngày nay. Chi thứ 7 vào đời Tần có biểu tượng là Lộc/hươu và sau vào đời Hán trở thành Mã/ngựa. Đây chính là chứng cứ quan trọng để có thể khẳng định 12 Địa Chi ban đầu không phải là tên gọi 12 con vật quen thuộc xưa nay như nhiều người lầm tưởng.
Cho đến nay chưa có một phát hiện khảo cổ học nào chứng minh dân tộc Việt Nam thời thượng cổ (hay ngang với thời nhà Thương của Trung Quốc) đã có chữ viết. Không có chữ viết, tư duy con người không thể phát triển và làm phát sinh, phát triển các lĩnh vực tinh thần như lịch pháp, thiên văn, triết học… nên chúng ta không thể khẳng định trước nhà Thương, hệ lịch pháp với Thập Can Thập nhị Chi cùng với 12 con vật làm biểu tượng nói chung và nói riêng là Địa Chi thứ bảy là Ngọ với hình tượng con NGỰA đã từng xuất hiện tại vùng châu thổ sông Hồng, sông Mã nơi phát tích của văn minh Đông Sơn. Trên các di vật văn hóa Đông Sơn không hề thấy họa tiết 12 con Giáp ứng với 12 Địa Chi và cũng vắng bóng hình tượng con ngựa. Truyền thuyết về Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt chỉ có thể xác định ngựa là một con vật quý hiếm, quan trọng trong chiến tranh ở thời đại đồ sắt (sau thời đại đồ đồng). Theo Đại Việt sử ký toàn thư [10], vào thời Triệu Đà, vua Hán sai Lục Giả đi sứ sang Nam Việt. Triệu Đà viết thư gởi vua Hán: “Cao Hậu lên coi việc nước lại phân biệt Hoa - Di, ra lệnh không cho Nam Việt những khí cụ làm ruộng bằng sắt và đồng; ngựa, trâu, dê nếu cho thì cũng chỉ cho con đực, không cho con cái. Lão phu ở đất hẻo lánh, ngựa, trâu, dê đã già”. Như vậy ngựa thực sự quý hiếm đối với Nam Việt, trong đó có nước Âu Lạc (bao gồm nước Việt cổ) bị thôn tính. Thư tịch cổ Việt Nam chỉ còn các truyền bản từ đời Trần trở về sau, theo (Đại) Việt sử lược (khuyết danh) [9] thì thời Trang Vương nhà Chu, nước Văn Lang của Hùng Vương chưa có chữ viết, chỉ biết dùng cách thắt nút để ghi nhớ chính sự, không nói gì về lịch pháp Can Chi, hay 12 con giáp cho đến khi nước Văn Lang biến mất để nhường chỗ cho nước Âu Lạc của An Dương Vương cai trị rồi sau bị Triệu Đà nước Nam Việt thôn tính thì lịch sử cổ đại Việt Nam đã sang trang mới. Bắt đầu từ đây, sau khi Nam Việt bị nhà Hán tiêu diệt, nước ta đã nội thuộc Trung Hoa và chịu ảnh hưởng văn hóa Hán sâu đậm, dĩ nhiên trong đó có hệ thống lịch pháp Trung Hoa cùng với biểu tượng của nó là 12 con Giáp. Vào thời thuộc Hán, ở Giao Chỉ, Giao Châu cũng không phát hiện được các bằng chứng xác thực từ thư tịch lẫn khảo cổ về hình tượng 12 con Giáp làm biểu tượng cho 12 Địa Chi.
Dấu vết xưa nhất về 12 con Giáp chỉ được ghi nhận ở các truyền bản đời Trần mà thôi. (Đại) Việt sử lược [9], ở quyển thứ hai, chép về vua Lý Thái Tổ đã viết: “Xưa có con chó chùa Ứng Thiên, hương Cổ Pháp đẻ 1 con chó trắng, trên lưng có lông đen thành chữ “Thiên Tử”. Đến nay thấy vua đẻ năm Giáp Tuất”, ở đây con Giáp thứ 11 (Chi) Tuất chính là con chó, tiếp đến là sách Thiền uyển tập anh, ở quyển Hạ, Thiền phái Tì Ni Đa Lưu Chi, Trưởng lão La Quý An, có ghi chép một câu kệ kiểu “sấm vĩ” do Trưởng lão viết ra và được loan truyền trong dân gian như sau: “Thố kê thử nguyệt nội 兔 雞 鼠 月 內: Thỏ gà trong tháng chuột” (Thỏ gà chuột: ngày thỏ, tháng chuột, năm gà) [5], câu thơ trên chắc hẳn được làm ra trước thời Lý, vì đã tiên đoán về chuyện Lý Công Uẩn sẽ làm vua vào năm Kỷ Dậu (con gà) là năm 1009. Đây có lẽ là các bằng chứng sớm nhất về 12 con Giáp đã xuất hiện ở Việt Nam vào thế kỷ X. Chi Ngọ với tên gọi là ngựa đã được ghi chép vào thế kỷ XVII ở trong tự điển Việt - Bồ - La (1651) [1] của Alexandre de Rhodes, soạn giả đã ghi nhận Ngọ là ngựa và giờ Ngọ ứng với con ngựa.
Ở Việt Nam, cho đến hiện nay, chưa có các bằng chứng từ khảo cổ, thư tịch, chữ viết cho thấy hệ thống lịch 12 Địa Chi hay 12 con Giáp và dấu vết con ngựa đã từng xuất hiện ở Việt Nam thời cổ đại (cùng hay trước đời Thương ở Trung Quốc). Lịch sử cho biết khi Việt cổ bị nhà Triệu và nhà Hán xâm lược, thôn tính thì nước ta đã nội thuộc Trung Hoa và chịu ảnh hưởng văn hóa Hán sâu đậm, dĩ nhiên trong đó có hệ thống lịch pháp Trung Hoa cùng với biểu tượng của nó là 12 con Giáp.
Như vậy, căn cứ vào các bằng chứng khảo cổ, thư tịch, chữ viết hiện còn lại thì dù muốn hay không, chúng ta cần phải chấp nhận sự thật: Địa Chi thứ 7 là NGỌ 午 nguyên thủy là một ký hiệu ghi nhớ về thời gian theo lịch pháp Trung Quốc cổ đại chứ không phải là chữ mã 馬, tên gọi chỉ con NGỰA. Chữ 午, tiếng Hán có âm là [wǔ], Hán Việt là [ngọ] không phải bắt nguồn từ tên gọi “ngựa” của Việt Nam. Chẳng qua là một hiện tượng trùng hợp về ngữ âm mà thôi. Như trên chúng tôi đã luận chứng, con Giáp thứ 7 (Ngọ) chỉ đến đời Hán mới thật sự được định hình vĩnh viễn là hình tượng con ngựa mà thật ra trước đó vào đời Tần lại là con hươu. Cho nên, giả thuyết cho rằng con Giáp thứ 7 mang tên “ngọ” có nguồn gốc từ tiếng Việt “ngựa” và nói chung 12 con Giáp có nguồn gốc Việt Nam (phương Nam) tỏ ra là một ngộ nhận, thiếu khoa học.
Đ.V.T
(TCSH444/02-2026)
-------------------
1 Xem chẳng hạn: Nguyễn Cung Thông, Nguồn gốc Việt Nam của tên 12 con giáp - Ngọ-*ngua-*ngựa (phần 13), nguồn: http://namkyluctinh.org/a-ngonngu/ncthong-Ngo-Ngu-Ngua%5B13%5D.pdf và Nguyễn Tài Cẩn, Một số chứng tích về văn tự và văn hóa, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001.
2 Theo: www.chineseetymology.org.
3 Theo: http://ctext.org/book-of-poetry/zh.
4 Theo: http://bbs.cangcn.com/viewthread.php?action=printable&tid=72527.
5 Theo: http://www.guoxue.com/zibu/lunheng/lhml.htm.
6 Nguyên nhân tại sao đời Tần là Ngọ/lộc (hươu) đến đời Hán là Ngọ/mã (ngựa)? Theo thiển ý, có thể xuất xứ từ giai thoại chép trong Sử ký (Tư Mã Thiên), Tần Thủy Hoàng bản kỷ kể về chuyện Triệu Cao đã chỉ con hươu nói đây là con ngựa để xem các quan triều đình ai thuận theo mình, ai dám chống đối, sau mới có thành ngữ “chỉ lộc vi mã “指鹿爲馬” (Chỉ hươu là ngựa) ý nói người đảo lộn trắng đen, thị phi. Vậy từ đời Tần, con Giáp thứ 7 là hươu nhưng người đời vì sợ Triệu Cao nên đã gọi là ngựa và từ đó Chi Ngọ cho đến nay có hình tượng con ngựa?
7 Theo: www.chineseetymology.org.
8 Nguồn: http://proj1.sinica.edu.tw/~dmuseum/pages/rebuild/main_1b_3.html#photo.
![]()
Tài liệu tham khảo:
1. Alexandre de Rhodes (1651), Dictionarivm Annnamiticvm Lvsitanvm et Latinvm, bản dịch tiếng Việt của Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang Chính, Nxb. Khoa học Xã hội, 1991.
2. Đàm Gia Kiện (chủ biên), Lịch sử văn hóa Trung Quốc, Nxb. Khoa học xã hội, 1999.
3. Đinh Văn Tuấn, Về chữ, nghĩa THÌN 辰, LONG 龍 và RỒNG, Tạp chí Ngôn ngữ số 7/2012.
4. Đinh Văn Tuấn, Biểu tượng khởi thủy của Địa Chi Mão là tên gọi con thỏ hay tên gọi con mèo?, Tạp chí Ngôn ngữ số 3/2012.
5. Ngô Đức Thọ - Nguyễn Thúy Nga (dịch và chú thích), Thiền uyển tập anh, Phân viện Nghiên cứu Phật học, Nxb. Văn Học, Hà Nội – 1990.
6. Nguyễn Hiến Lê, Kinh Dịch, Đạo của người quân tử, Nxb. Văn hóa, Hà Nội, 1994.
7. Nguyễn Tài Cẩn, Một số chứng tích về văn tự và văn hóa, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001.
8. Nhiêu Tông Di, Hội Hiến Thông, Vân Mộng Tần giản Nhật thư nghiên cứu, Nxb. Trung Văn Đại Học, Hương Cảng, 1982.
9. Trần Quốc Vượng (dịch), Việt sử lược, Nxb. Thuận Hóa - Trung Tâm Văn Hóa Đông Tây, 2005.
10. Viện Khoa học Xã hội, Đại Việt sử ký toàn thư (bản dịch), Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993.
Tải mã QRCode
NGUYỄN THANH HÙNGVăn học là cuộc sống. Quan niệm như vậy là chẳng cần phải nói gì thêm cho sâu sắc để rồi cứ sống, cứ viết, cứ đọc và xa dần mãi bản thân văn học.
LTS: Cuộc tranh luận giữa hai luồng ý kiến về nhân vật lịch sử Nguyễn Hiển Dĩnh, một mệnh quan triều đình Huế có công hay có tội vẫn chưa thuyết phục được nhau.Vấn đề này, Tòa soạn chúng tôi cũng chỉ biết... nhờ ông Khổng Tử "Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri giả" (biết thì nói biết, không biết thì nói không biết, ấy là biết). Vậy nên bài viết sau đây của nhà văn, nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa Nguyễn Đắc Xuân, chúng tôi xin đăng nguyên văn, tác giả phải gánh trọn trách nhiệm về độ chính xác, về tính khoa học của văn bản.Mong các nhà nghiên cứu, cùng bạn đọc quan tâm tham gia trao đổi tiếp.
NGUYỄN ĐẮC XUÂNNăm 1998, Thành phố Đà Nẵng dự định lấy tên nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh đặt cho con đường mới song song với đường 2 tháng 9 và đường Núi Thành. Nhưng sau đó qua một số tin bài của tôi đăng trên báo Lao Động nêu lên những điểm chưa rõ ràng trong tiểu sử của ông Nguyễn Hiển Dĩnh, UBND Thành phố Đà Nẵng thấy có một cái gì chưa ổn trong tiểu sử của Nguyễn Hiển Dĩnh nên đã thống nhất rút tên ông ra khỏi danh sách danh nhân dùng để đặt tên đường phố lần ấy. Như thế mọi việc đã tạm ổn.
Vừa qua nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân có viết một loạt bài về ông Nguyễn Hiển Dĩnh - một quan lại triều nguyễn, nhà soạn tuồng nổi tiếng Quảng Nam. Qua thư tịch, anh chứng minh Nguyễn Hiển Dĩnh tuy có đóng góp cho nghệ thuật tuồng cổ nhưng những hành vi tiếp tay cho Pháp đàn áp các phong trào yêu nước ở Quảng Nam quá nặng nề nên không thể tôn xưng Nguyễn Hiển Dĩnh là danh nhân văn hoá của việt Nam như Viện Sân khấu và ngành văn hoá ở Quảng Nam Đà Nẵng đã làm. Qua các bài viết của Nguyễn Đắc Xuân có những vấn đề lâu nay ngành văn hoá lịch sử chưa chú ý đến. nhà báo Bùi Ngọc Quỳnh đã có cuộc đối thoại lý thú với anh về những vấn đề nầy.
ĐỖ NGỌC YÊNVào những năm 70 của thế kỷ, ở nhiều nước phương Tây tràn ngập không khí của cuộc khủng hoảng gia đình, làm cho nhiều người rất lo ngại. Một số kẻ cực đoan chủ trương xóa bỏ hình mẫu gia đình truyền thống. Nhưng cái khó đối với họ không phải là việc từ bỏ hình mẫu gia đình cũ - mặc dù trên thực tế việc làm đó không phải dễ - mà vấn đề đâu là hình mẫu gia đình mới.
NGUYỄN ĐÌNH CHÍNH Phóng sự điều tra
THỦY THANHLâu nay, "quả lắc" vì sự trong sáng tiếng Việt dường như đã trì vào điểm chết của dây dọi. Những mặc cảm, thành kiến hoặc dị ứng về sự "ga lăng ngôn ngữ" trước áp lực của thời đại tin học cũng chững lại như một thái độ thăm dò. Suy cho cùng thì ngôn ngữ cũng có đời sống riêng và nó bao gồm cả thể vía lẫn thể xác. Nó cũng "hữu sinh tất hữu diệt" trong luật tiến hóa và đào thải như nhiên. Ngôn ngữ nói chung là một phương pháp hệ thống hóa và tích lũy tri thức theo sự diễn tiến về mặt lịch đại và sự tiệm tiến về mặt đồng đại.
Các lý thuyết văn học tiếp cận văn chương theo những cách khác nhau và có thể được phân loại theo những tiêu chí khác nhau. Tuy nhiên, có một điểm chung tối quan trọng không thể chối cãi: tác phẩm văn học là một hiện tượng sử dụng ngôn ngữ trong đó không thể thiếu vai trò của tác giả, độc giả cũng như thực tại, cho dù mỗi yếu tố tham gia ở những mức độ khác nhau.
Viết là một công việc bất hạnh. Một trong những yếu tố gây khốn khổ cho nhà văn là cốt truyện. Cốt truyện là “ông ngoáo ộp” dọa dẫm người cầm bút và cũng là nguyên nhân chung dẫn đến sự bế tắc của họ trong quá trình triển khai tác phẩm.
Trên thế giới, ít có loài hoa nào ra đời sớm, phổ biến với nhiều biểu trưng cao quý như hoa sen. Dáng hình đẹp, màu sắc trang nhã, hương thơm thùy mị, thanh khiết, không nhiễm bẩn... chừng ấy đức tính tốt đẹp đã đưa hoa sen thành biểu trưng cao quý của đạo Phật.
TRẦN ĐƯƠNGGoethe (1749-1832) hoạt động trên rất nhiều lĩnh vực và ở lĩnh vực nào ông cũng thâu tóm những tri thức đồ sộ, cũng đạt được những thành tựu xuất sắc. Tên tuổi ông trở thành niềm tự hào của cả dân tộc, được Các Mác gọi là người Đức vĩ đại nhất”.
AN CHÍNHCó lẽ Hồng Nguyên là một trong những nhà thơ rất thành công về việc dùng "tiếng địa phương trong thơ của mình.
Flier Andrei Jakovlevich(Tiến sĩ triết học, nhà văn hóa học của Nga)
HOÀNG NGỌC HIẾN (Đọc "Văn hóa chính trị - truyền thống và hiện đại" (1) của Nguyễn Hồng Phong)Đây là công trình nghiên cứu tổng kết có tính chất chiến lược Chương trình khoa học công nghệ cấp Nhà nước KX06 "Văn hóa, văn minh vì sự phát triển và tiến bộ xã hội" do cố giáo sư Nguyễn Hồng Phong làm chủ nhiệm(2). Lịch sử những quá trình hiện đại hóa ở Việt Nam từ cuối t.k.XIX đến nay là một chủ đề quan trọng của công trình.
NGUYỄN ĐÌNH CHÍNHThực trạng của phê bình nghệ thuật hiện nay đang là một câu hỏi cần phải được trả lời.
THỦY THANHCuộc thi thơ dành cho người tàn tật ở Thừa Thiên Huế mặc dù "thời gian ứng thí" chưa đầy 2 tháng nhưng đã thu được kết quả đáng khích lệ. Với 33 tác phẩm của 7 tác giả nghiệp dư mang khuyết tật trên mình nhưng mỗi con người trong họ vẫn là "một thế giới một tâm hồn" lành lặn.
HOÀNG TẤT THẮNGMột trong những đặc điểm đặc thù của tiếng Việt là: các danh từ chỉ sự vật, hiện tượng, trạng thái, tính chất... không phải luôn chỉ đứng một mình mà thường kết hợp với một từ đứng trước với chức năng phân loại, chỉ đơn vị, biểu thái... trong lời nói. Chẳng hạn, sự vật thuyền trong tiếng Việt không phải chỉ có từ "thuyền" mà còn có "cái thuyền", "chiếc thuyền", "con thuyền", "lá thuyền", "mảnh thuyền"... các từ "cái - chiếc - con - lá - mảnh..." thường gọi là từ chỉ loại (hay là loại từ).
NGUYỄN THANH HÙNGVăn học thời đại nào cũng là sự du di cái nhìn thấm sâu vào đời sống. Thơ văn nói tới cái thật xa, rồi lại trở về với cái thật gần. Muốn đi xa, hành trang thơ phải gọn nhẹ, nhẹ chữ nhưng nặng lòng. Thơ Thiền là vậy. Mỗi câu thơ như một mũi tên bay vào tưởng tượng. Giữa những dòng thơ Thiền là một cõi chân như, vượt ra ngoài định giới môi trường xã hội quen thuộc, vì thế thơ Thiền thênh thang hướng đạo nhằm mục đích cứu sinh, đưa con người trở về với chính nó.
LÊ ĐẠT Đường bụi trang lịch cũ ếp ếp đàn thời gian L.Đ
HOÀNG NGỌC HIẾN (góp phần định nghĩa minh triết)Tôi bắt đầu tiểu luận này bằng những suy nghĩ có liên quan đến chủ đề minh triết của hai học giả Việt Nam: Ngô Thời Sĩ (1740-1786) và Kim Định (1914- 1997).