Địa Chi Ngọ 午 có biểu tượng là con ngựa xuất hiện từ bao giờ?

08:32 12/02/2026
<p> <span style="color:#8b4513;">ĐINH VĂN TUẤN</span></p> <p> Theo truyền thống Âm lịch của Trung Quốc, Việt Nam… vào những năm thuộc Chi thứ bảy trong 12 Địa Chi có tên gọi là Ngọ 午, từ xưa đến nay vẫn được tượng trưng bằng con ngựa, chữ Hán là mã 馬. Dân gian vẫn thường gọi là năm <em>ngựa</em>, tuổi <em>ngựa</em>.</p>
Ảnh: tư liệu
<p> Tại sao lại như thế? Cho đến nay vấn đề này còn nhiều tranh luận<sup>1</sup>, có ý kiến cho rằng tên gọi “ngựa” của Việt Nam chính là vết tích cổ xưa của “Ngọ” (cũng vậy với các con Giáp khác như chuột, trâu, cọp, mèo, rồng…) nên chứng tỏ 12 con Giáp có nguồn gốc phương Nam chứ không phải từ phương Bắc. Sự thật ra sao, là gốc Hoa hay gốc Việt? Bài viết này thử truy tìm nguồn gốc của con Giáp thứ 7 cùng biểu tượng của nó là con ngựa qua khảo cổ và thư tịch, chữ viết với hy vọng làm sáng tỏ vấn đề.</p> <p> Ngọ 午 là Chi thứ 7 trong 12 Địa Chi (Thập nhị Chi) như Tý, Sửu, Dần, Mão… trong lịch pháp Trung Quốc thời cổ, 12 Địa Chi phối hợp với 10 Thiên Can (Thập Can) như Giáp, Ất, Bính, Đinh… để ghi nhớ, tính toán thời gian. Lịch pháp Trung Quốc với hệ thống Thập Can Thập nhị Chi đã xuất hiện sớm nhất từ thời nhà Thương (1766 - 1122 TCN) với bằng chứng khảo cổ qua Giáp cốt văn. Sau đây là chữ 午 từ Giáp cốt văn<sup>2</sup>: <img alt="" src="/userfiles/images/2026-02_DCNgo_image002.jpg" style="width: 13px; height: 32px;" /> 12 Địa Chi ban đầu không phải là những tên gọi của 12 con thú, chúng thuần túy là tên gọi chỉ thời gian, theo sách <em>Kinh Dịch - Đạo của người Quân tử</em> [6]. Học giả Nguyễn Hiến Lê đã dẫn ra một quẻ bói từ Giáp cốt văn trích trong cuốn <em>East Asia - The Great tradition</em> (Modern Asia éditions - Tokyo.1962): “ngày Tân Mão hỏi quỷ thần (bói): ngày hôm nay, ngày Tân, cũng mưa hay không mưa?”. Rồi sau mới phối hợp 12 tên gọi của thú vật dùng làm biểu tượng cho 12 Địa Chi, 12 biểu tượng này được gọi là 12 Sinh Tiếu 生肖 (Trung Quốc) hay 12 con Giáp (Việt Nam). Dấu vết xưa nhất hiện còn trong thư tịch Trung Quốc liên quan đến 12 Sinh Tiếu là ở thời Tiên Tần như sách <em>Kinh Thi</em> 詩經, ở quyển Trung, <em>Tiểu nhã</em>, bài <em>Cát nhật </em>với câu: “吉日庚午,既差我馬”<sup>3</sup>, ở đây <em>mã</em> 馬 (ngựa) ám chỉ <em>Ngọ</em> 午. Vào năm 1975, khảo cổ học Trung Quốc đã phát hiện ra ở vùng đất Thụy Hổ, huyện Vân Mộng, tỉnh Hồ Bắc một bộ sách thẻ trúc đời Tần là <em>Nhật thư</em> 日書, trong đó ở chương <em>Đạo giả</em> 盗者 đã ghi chép về 12 con vật phối ứng với 12 Địa Chi, điều đáng ngạc nhiên là trong sách này đã ghi nhận Ngọ/lộc (con hươu) <strong><em>chứ không phải là Ngọ/mã (ngựa)</em></strong>, Mùi/mã (ngựa) chứ không phải là Mùi/dương (dê) và Tuất/dương (dê) chứ không phải là Tuất/khuyển (chó) như truyền thống [8]. Đến đời Hán, người ta đã tìm thấy một di vật đời Tây Hán (206 TCN - năm 8 CN) là tấm gương đồng cũng có khắc 12 con Giáp theo đúng truyền thống<sup>4</sup> và trong sách <em>Luận hành</em> 論衡<sup>5</sup> của Vương Sung 王充 (27 - 97), ở Quyển Ba, Thiên 14 - <em>Vật thế</em>, Vương Sung đã dựa theo Âm Dương Ngũ Hành và các thuộc tính của loài vật để luận giải về 12 con thú tương ứng với 12 Địa Chi, trong đó cũng đã chỉ rõ “午、馬也” (Ngọ là ngựa). Như vậy, Chi <em>Ngọ</em> theo <em>Nhật thư</em> đời Tần ban đầu là biểu tượng con hươu rồi đến đời Hán mới xuất hiện cách phối ứng: Chi Ngọ có biểu tượng là con ngựa<sup>6</sup>.</p> <table align="center" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" style="width: 500px"> <tbody> <tr> <td> <img alt="" src="/userfiles/images/2026-02_DCNgo_image005.jpg" style="width: 252px; height: 250px;" /></td> <td> <img alt="" src="/userfiles/images/2026-02_DCNgo_image003.jpg" style="width: 334px; height: 250px;" /></td> </tr> </tbody> </table> <p> <br /> Chữ mã 馬 (ngựa) cũng đã từng xuất hiện trong <em>Giáp cốt văn</em><sup>7</sup> đời Thương: <img alt="" src="/userfiles/images/2026-02_DCNgo_image007.jpg" style="width: 16px; height: 32px;" /> Những lăng mộ vua nhà Thương được khai quật<sup>8</sup> và cho thấy các đồ vật chôn theo vua là các đồ trang sức cá nhân và những cái giáo mũi đồng... Ngựa và xe ngựa cũng được chôn cùng với vua (hình trên). Ngay từ đời Thương, Chi thứ 7 được viết là Ngọ 午 chứ không phải là mã 馬. Nếu ban đầu Chi thứ 7 đúng là con <em>ngựa</em> đương nhiên sẽ dùng chữ mã 馬 chứ không thể là chữ ngọ 午 và trong thư tịch Hán, ngọ 午 chưa bao giờ đồng nghĩa hay dùng thay cho 馬. Nguyên thủy, Ngọ 午 thuần túy chỉ thời gian (11 giờ sáng đến 1 giờ chiều là giờ Ngọ), và hiện nay vẫn chưa tìm thấy biểu tượng của nó là con vật nào ở thời đại này, nhưng chỉ đến đời Tần mới thấy Ngọ/lộc (hươu) rồi đời Hán mới thật sự là Ngọ/ mã (ngựa).</p> <p> Tóm lại, <strong><em>12 Địa Chi ban đầu không phải là những tên gọi của 12 con thú, chúng thuần túy là tên gọi chỉ thời gian. Rồi sau mới được phối hợp với 12 tên gọi của thú vật dùng làm biểu tượng cho 12 Chi</em></strong>. Nhưng 12 Chi chỉ đến đời Hán mới thật sự có 12 con vật tượng trưng đối ứng hoàn chỉnh và không thay đổi cho đến ngày nay. Chi thứ 7 vào đời Tần có biểu tượng là <em>Lộc/hươu</em> và sau vào đời Hán trở thành <em>Mã/ngựa</em>. Đây chính là chứng cứ quan trọng để có thể khẳng định 12 Địa Chi ban đầu không phải là tên gọi 12 con vật quen thuộc xưa nay như nhiều người lầm tưởng.</p> <p> Cho đến nay chưa có một phát hiện khảo cổ học nào chứng minh dân tộc Việt Nam thời thượng cổ (hay ngang với thời nhà Thương của Trung Quốc) đã có <em>chữ viết</em>. Không có <em>chữ viết</em>, tư duy con người không thể phát triển và làm phát sinh, phát triển các lĩnh vực tinh thần như lịch pháp, thiên văn, triết học… nên chúng ta không thể khẳng định trước nhà Thương, hệ lịch pháp với Thập Can Thập nhị Chi cùng với 12 con vật làm biểu tượng nói chung và nói riêng là Địa Chi thứ bảy là Ngọ với hình tượng con NGỰA đã từng xuất hiện tại vùng châu thổ sông Hồng, sông Mã nơi phát tích của văn minh Đông Sơn. Trên các di vật văn hóa Đông Sơn không hề thấy họa tiết 12 con Giáp ứng với 12 Địa Chi và cũng vắng bóng hình tượng con ngựa. Truyền thuyết về Thánh Gióng cưỡi <em>ngựa </em>sắt chỉ có thể xác định <em>ngựa</em> là một con vật quý hiếm, quan trọng trong chiến tranh ở thời đại đồ sắt (sau thời đại đồ đồng). Theo <em>Đại Việt sử ký toàn thư</em> [10], vào thời Triệu Đà, vua Hán sai Lục Giả đi sứ sang Nam Việt. Triệu Đà viết thư gởi vua Hán: “Cao Hậu lên coi việc nước lại phân biệt Hoa - Di, ra lệnh không cho Nam Việt những khí cụ làm ruộng bằng sắt và đồng; <em>ngựa</em>, trâu, dê nếu cho thì cũng chỉ cho con đực, không cho con cái. Lão phu ở đất hẻo lánh, <em>ngựa</em>, trâu, dê đã già”. Như vậy <em>ngựa</em> thực sự quý hiếm đối với Nam Việt, trong đó có nước Âu Lạc (bao gồm nước Việt cổ) bị thôn tính. Thư tịch cổ Việt Nam chỉ còn các truyền bản từ đời Trần trở về sau, theo <em>(Đại) Việt sử lược</em> (khuyết danh) [9] thì thời Trang Vương nhà Chu, nước Văn Lang của Hùng Vương chưa có chữ viết, chỉ biết dùng cách thắt nút để ghi nhớ chính sự, không nói gì về lịch pháp Can Chi, hay 12 con giáp cho đến khi nước Văn Lang biến mất để nhường chỗ cho nước Âu Lạc của An Dương Vương cai trị rồi sau bị Triệu Đà nước Nam Việt thôn tính thì lịch sử cổ đại Việt Nam đã sang trang mới. Bắt đầu từ đây, sau khi Nam Việt bị nhà Hán tiêu diệt, nước ta đã nội thuộc Trung Hoa và chịu ảnh hưởng văn hóa Hán sâu đậm, dĩ nhiên trong đó có hệ thống lịch pháp Trung Hoa cùng với biểu tượng của nó là 12 con Giáp. Vào thời thuộc Hán, ở Giao Chỉ, Giao Châu cũng không phát hiện được các bằng chứng xác thực từ thư tịch lẫn khảo cổ về hình tượng 12 con Giáp làm biểu tượng cho 12 Địa Chi.</p> <p> Dấu vết xưa nhất về 12 con Giáp chỉ được ghi nhận ở các truyền bản đời Trần mà thôi. <em>(Đại) Việt sử lược</em> [9], ở quyển thứ hai, chép về vua Lý Thái Tổ đã viết: “Xưa có con chó chùa Ứng Thiên, hương Cổ Pháp đẻ 1 con chó trắng, trên lưng có lông đen thành chữ “Thiên Tử”. Đến nay thấy vua đẻ năm Giáp Tuất”, ở đây con Giáp thứ 11 (Chi) Tuất chính là con <em>chó</em>, tiếp đến là sách <em>Thiền uyển tập anh</em>, ở quyển Hạ, Thiền phái Tì Ni Đa Lưu Chi, Trưởng lão La Quý An, có ghi chép một câu kệ kiểu “sấm vĩ” do Trưởng lão viết ra và được loan truyền trong dân gian như sau: “Thố kê thử nguyệt nội 兔 雞 鼠 月 內: Thỏ gà trong tháng chuột” (Thỏ gà chuột: ngày thỏ, tháng chuột, năm gà) [5], câu thơ trên chắc hẳn được làm ra trước thời Lý, vì đã tiên đoán về chuyện Lý Công Uẩn sẽ làm vua vào năm Kỷ Dậu (con gà) là năm 1009. Đây có lẽ là các bằng chứng sớm nhất về 12 con Giáp đã xuất hiện ở Việt Nam vào thế kỷ X. Chi Ngọ với tên gọi là <em>ngựa</em> đã được ghi chép vào thế kỷ XVII ở trong tự điển <em>Việt - Bồ - La</em> (1651) [1] của Alexandre de Rhodes, soạn giả đã ghi nhận Ngọ là <em>ngựa</em> và giờ <em>Ngọ</em> ứng với con <em>ngựa</em>.</p> <p> <strong><em>Ở Việt Nam, cho đến hiện nay, chưa có các bằng chứng từ khảo cổ, thư tịch, chữ viết cho thấy hệ thống lịch 12 Địa Chi hay 12 con Giáp và dấu vết con ngựa đã từng xuất hiện ở Việt Nam thời cổ đại (cùng hay trước đời Thương ở Trung Quốc)</em></strong>. Lịch sử cho biết khi Việt cổ bị nhà Triệu và nhà Hán xâm lược, thôn tính thì nước ta đã nội thuộc Trung Hoa và chịu ảnh hưởng văn hóa Hán sâu đậm, dĩ nhiên trong đó có hệ thống lịch pháp Trung Hoa cùng với biểu tượng của nó là 12 con Giáp.</p> <p> Như vậy, căn cứ vào các bằng chứng khảo cổ, thư tịch, chữ viết hiện còn lại thì dù muốn hay không, chúng ta cần phải chấp nhận sự thật: Địa Chi thứ 7 là NGỌ 午 nguyên thủy là một ký hiệu ghi nhớ về thời gian theo lịch pháp Trung Quốc cổ đại chứ không phải là chữ mã 馬, tên gọi chỉ con NGỰA. Chữ 午, tiếng Hán có âm là [wǔ], Hán Việt là [ngọ] không phải bắt nguồn từ tên gọi “ngựa” của Việt Nam. Chẳng qua là một hiện tượng trùng hợp về ngữ âm mà thôi. Như trên chúng tôi đã luận chứng, con Giáp thứ 7 (Ngọ) chỉ đến đời Hán mới thật sự được định hình vĩnh viễn là hình tượng con <em>ngựa</em> mà thật ra trước đó vào đời Tần lại là con <em>hươu</em>. Cho nên, giả thuyết cho rằng con Giáp thứ 7 mang tên “ngọ” có nguồn gốc từ tiếng Việt “ngựa” và nói chung 12 con Giáp có nguồn gốc Việt Nam (phương Nam) tỏ ra là một ngộ nhận, thiếu khoa học.</p> <p align="left"> Đ.V.T<br /> (TCSH444/02-2026)</p> <p> <span style="font-size:11px;">-------------------<br /> <sup>1</sup> Xem chẳng hạn: Nguyễn Cung Thông, <em>Nguồn gốc Việt Nam của tên 12 con giáp - Ngọ-*ngua-*ngựa</em> (phần 13), nguồn: http://namkyluctinh.org/a-ngonngu/ncthong-Ngo-Ngu-Ngua%5B13%5D.pdf và Nguyễn Tài Cẩn, <em>Một số chứng tích về văn tự và văn hóa</em>, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001.<br /> <sup>2</sup> Theo: www.chineseetymology.org.<br /> <sup>3</sup> Theo: http://ctext.org/book-of-poetry/zh.<br /> <sup>4</sup> Theo: http://bbs.cangcn.com/viewthread.php?action=printable&tid=72527.<br /> <sup>5</sup> Theo: <a href="http://www.guoxue.com/zibu/lunheng/lhml.htm">http://www.guoxue.com/zibu/lunheng/lhml.htm</a>.<br /> <sup>6</sup> Nguyên nhân tại sao đời Tần là Ngọ/lộc (hươu) đến đời Hán là Ngọ/mã (ngựa)? Theo thiển ý, có thể xuất xứ từ giai thoại chép trong <em>Sử ký</em> (Tư Mã Thiên), <em>Tần Thủy Hoàng bản kỷ</em> kể về chuyện Triệu Cao đã chỉ con hươu nói đây là con ngựa để xem các quan triều đình ai thuận theo mình, ai dám chống đối, sau mới có thành ngữ “chỉ lộc vi mã “指鹿爲馬” (Chỉ hươu là ngựa) ý nói người đảo lộn trắng đen, thị phi. Vậy từ đời Tần, con Giáp thứ 7 là hươu nhưng người đời vì sợ Triệu Cao nên đã gọi là ngựa và từ đó Chi Ngọ cho đến nay có hình tượng con ngựa?<br /> <sup>7</sup> Theo: www.chineseetymology.org.<br /> <sup>8</sup> Nguồn: http://proj1.sinica.edu.tw/~dmuseum/pages/rebuild/main_1b_3.html#photo.</span></p> <p> <span style="font-size:11px;"><img height="2" src="file:///C:/Users/HP/AppData/Local/Temp/msohtml1/01/clip_image001.gif" width="140" /></span></p> <p> <span style="font-size:11px;"><strong>Tài liệu tham khảo:</strong></span></p> <p> <span style="font-size:11px;">1. Alexandre de Rhodes (1651), <em>Dictionarivm Annnamiticvm Lvsitanvm et Latinvm</em>, bản dịch tiếng Việt của Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang Chính, Nxb. Khoa học Xã hội, 1991.<br /> 2. Đàm Gia Kiện (chủ biên), <em>Lịch sử văn hóa Trung Quốc</em>, Nxb. Khoa học xã hội, 1999.<br /> 3. Đinh Văn Tuấn, <em>Về chữ, nghĩa</em> <em>THÌN</em> 辰, <em>LONG</em> 龍 <em>và RỒNG</em>, Tạp chí Ngôn ngữ số 7/2012.<br /> 4. Đinh Văn Tuấn, <em>Biểu tượng khởi thủy của Địa Chi Mão là tên gọi con thỏ hay tên gọi con mèo?</em>, Tạp chí Ngôn ngữ số 3/2012.<br /> 5. Ngô Đức Thọ - Nguyễn Thúy Nga (dịch và chú thích), <em>Thiền uyển tập anh</em>, Phân viện Nghiên cứu Phật học, Nxb. Văn Học, Hà Nội – 1990.<br /> 6. Nguyễn Hiến Lê, Kinh Dịch, <em>Đạo của người quân tử</em>, Nxb. Văn hóa, Hà Nội, 1994.<br /> 7. Nguyễn Tài Cẩn, <em>Một số chứng tích về văn tự và văn hóa</em>, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001.<br /> 8. Nhiêu Tông Di, Hội Hiến Thông, <em>Vân Mộng Tần giản Nhật thư nghiên cứu</em>, Nxb. Trung Văn Đại Học, Hương Cảng, 1982.<br /> 9. Trần Quốc Vượng (dịch), <em>Việt sử lược</em>, Nxb. Thuận Hóa - Trung Tâm Văn Hóa Đông Tây, 2005.<br /> 10. Viện Khoa học Xã hội, <em>Đại Việt sử ký toàn thư</em> (bản dịch), Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993.</span></p> <p>  </p> <p>  </p>
Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • <p> <span style="color:#8b4513;">LÊ VŨ TRƯỜNG GIANG</span></p> <p> Đầu thế kỷ XX, sự giao thoa giữa văn minh phương Tây và văn hóa bản địa tại Cố đô Huế đã diễn ra theo một tiến trình vừa bị động trong bối cảnh thuộc địa, vừa chủ động, thụ nhận, thương thảo và Việt hóa có chọn lọc. Trong số các công trình cung đình thời vua Khải Định - Bảo Đại (1916 - 1945), lầu Kiến Trung là một kiệt tác tiêu biểu nhất cho khuynh hướng tính hiện đại bản địa và Mỹ học lai tạo.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">PHAN THANH HẢI</span></p> <p> Huế thường được nhắc đến như một đô thị di sản. Nhưng nếu chỉ nhìn vào hệ thống thành quách, cung điện, lăng tẩm hay hàng nghìn công trình kiến trúc cổ thì vẫn chưa đủ để nhận diện chiều sâu văn hóa của vùng đất này.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">HOÀNG LONG</span></p> <p> Trong lịch sử, khi đứng trước một bước ngoặt lớn lao của thời đại, người ta bắt buộc phải lựa chọn một con đường. Con đường đó nhiều khi là độc đạo, hiu hắt ẩn dật để giữ một thứ bản sắc riêng; nhiều khi lại là một dòng chảy thời đại để thay đổi rũ bỏ con người cũ nhằm làm nên một cuộc cách mạng cho bản thân mình và cho cả đất nước.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN VĂN TOÀN</span></p> <p> Ngày 31/10/2025, Kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã thông qua nghị quyết vinh danh và cùng tham gia Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 1784). Năm 2026 này là đúng 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">ĐINH VĂN TUẤN</span></p> <p> Các giai thoại văn chương của nữ sĩ Đoàn Thị Điểm - tác giả <em>Truyền kỳ tân phả</em> (chữ Hán) và dịch giả <em>Chinh phụ ngâm</em> (chữ Nôm) - xưa nay được lưu truyền có nhiều khác biệt, lẫn lộn do nạn “Tam sao thất bản” và “nhuận sắc”<sup>1</sup> của người đời sau nên thật khó xác định giai thoại nào là đúng thật của nữ sĩ.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">TRẦN BẢO ĐỊNH</span></p> <p> Trên làng văn hiện nay, PGS.TS Bùi Thanh Truyền vừa là nhà sư phạm, nhà nghiên cứu có uy tín với nhiều trang viết đóng góp đáng kể trong lĩnh vực nghiên cứu văn học.</p>

  • <p> <br /> <span style="color:#8b4513;">VÕ VINH QUANG</span></p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">HỒ PHÁC</span></p> <p> Như hầu hết các loại hình nghệ thuật của xứ sở Phù Tang - vốn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Phật giáo Đại thừa, haiga - nghệ thuật dung hợp giữa haiku, thư pháp và hội họa cũng bắt rễ sâu xa từ tinh thần Thiền tông thuộc truyền thống ấy. Nói cách khác, nền tảng triết học của haiga chính là Thiền tông - vừa như một thực hành tâm linh, vừa như một phong cách sống.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">HOÀNG ĐĂNG KHOA</span><br /> <em>     <span style="font-size:11px;">“Tôi đi tôi kiếm tôi hoài” (Phạm Thiên Thư)</span></em></p> <p> Có một sự thật thoạt tiên hơi nghịch nhĩ, nhưng nó giúp cái nhìn về văn chương bớt ngây thơ, đó là nhà văn không hiện ra trong tác phẩm theo cách ta tưởng. Cái mà ta gọi là “vân chữ”, là “nhân dạng”, thực ra vừa là dấu vết, vừa là lớp hóa trang. Và chính trong độ chênh ấy - giữa dấu vết và hóa trang - văn chương mới thực sự bước vào “trò chơi” của nó.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">TRẦN BẢO ĐỊNH</span></p> <p> Trên văn đàn Việt Nam hiện nay, PGS. TS Bùi Việt Thắng được bạn đọc trân trọng biết đến là nhà văn, nhà giáo, nhà nghiên cứu và đặc biệt, giới học thuật ngưỡng mộ ông như một trong những chuyên gia đặc sắc về thi pháp thuộc hai thể loại chủ chốt: tiểu thuyết, truyện ngắn - bạn đọc đánh giá đó chẳng khác gì “công nghiệp nặng” của văn đàn.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN LƯƠNG TÀI</span></p> <p> Tạp chí <em>Sông Hương</em> số 2 tháng 3-4/1993 có đăng bài của ông Thái Vũ bác bỏ ý kiến của ông Hoàng Minh Tiến cho bài thơ "Răng cắn lưỡi" là của Nguyễn Hàm Ninh và ý kiến hai cụ Hoàng Ngọc Phách và Kiều Thu Hoạch cho là của Nguyễn Đăng Hành để đưa ra một thuyết mới: tác giả bài thơ đó là Trần Văn Kỳ, quân sư riêng của Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">TRỊNH TÙNG - ĐẶNG VĂN HỒ</span></p> <p> Hầu hết các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đều khẳng định Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà yêu nước vĩ đại. Suốt cả cuộc đời, người phấn đấu hy sinh cho mục đích cao cả là "Nước ta hoàn toàn độc lập, dân ta hoàn toàn tự do, ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành".</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN THỊ SỬU</span></p> <p> Việt Nam là quốc gia thống nhất của nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống lâu đời trên một lãnh thổ. Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, vấn đề dân tộc luôn gắn chặt với vấn đề độc lập, chủ quyền và sự tồn vong của quốc gia.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN THÙY TRANG</span></p> <p> Thế kỷ XXI chứng kiến sự tái xuất/xuất hiện và lan rộng của nhiều dịch bệnh với quy mô toàn cầu.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">HỒ THẾ HÀ</span></p> <p> Huy Tập là nhà thơ, nhạc sĩ sinh ra và lớn lên nơi quê hương vùng biển Hải Hậu, Nam Định với nhiều kỷ niệm vui buồn, ân nghĩa theo suốt hành trình hiện thực và tâm linh của anh.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">KÊ SỬU</span></p> <p> Trong tiến trình nghiên cứu văn hóa Việt Nam, tục ngữ luôn giữ vị trí đặc biệt như một “kho ký ức” của cộng đồng - nơi kết tinh tri thức bản địa, kinh nghiệm ứng xử và thế giới quan dân gian qua nhiều thế hệ.</p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">HOÀNG ĐĂNG KHOA</span></p> <p> <span style="font-size:11px;"><span style="color:#000080;"><em>“Sống hay chết cũng chỉ là cách nói” (Du Tử Lê).</em></span></span></p>

  • <p> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN VĨNH NGUYÊN</span></p> <p> Đã có một thời nhà văn viết ra tác phẩm, sách được phát hành, là coi như xong việc. Khen chê bình luận trên báo chí (nếu tác phẩm gai góc hay thách thức những khuôn khổ quyền lực văn hóa, chính trị..., đủ để dấy lên các luồng dư luận trái chiều) thì dù tốt - xấu, hay - dở, thậm chí phải - trái, thảy đều là chuyện của thiên hạ.</p>