NGUYỄN HỒNG QUANG
Ghi chép
Trời tháng tư đã rất nóng. Nhưng trong khu rừng Pú Đồn - Mường Phăng, nơi đặt sở chỉ huy chiến dịch Điện Biên năm xưa, không khí lại thật mát mẻ.
Khu vực di tích Đồi A1 ở tỉnh Điện Biên - Ảnh: tư liệu
Những cây cổ thụ cao lớn vươn cành lá xanh tốt che kín cả bầu trời. Tiếng chim rừng ríu rít vang lên giữa không gian tĩnh lặng. Nhiều cây hoa ban vẫn còn khoe sắc trắng tím dịu dàng. Từng chùm phong lan nở rộ trên thân cây già tạo nên vẻ đẹp vừa hoang sơ vừa thanh khiết.
Con đường nhỏ dẫn vào khu hầm và sở chỉ huy dài khoảng hai cây số, uốn lượn dưới tán rừng râm mát. Rừng nơi đây gần như còn nguyên sơ, thoang thoảng mùi thảo mộc tự nhiên rất dễ chịu. Không gian tĩnh lặng nhưng không hề mịt mùng hay bí ẩn. Người dân địa phương kể rằng nơi này có một lời nguyền, nhưng thực ra đã trở thành một nguyên tắc chung: không ai được chặt bất cứ cây nào, cũng không lấy đi bất cứ thứ gì trong khu rừng này. Nếu chẳng may có cây bị gió bão làm gãy đổ chắn ngang lối đi thì người ta chỉ cắt gọn sang một bên cho thông đường, chứ không mang đi nơi khác. Vì thế, dù không có tường bao hay hàng rào bảo vệ, khu rừng vẫn giữ được vẻ tự nhiên, không có dấu hiệu bị tàn phá. Dường như tất cả mọi người đều ý thức rằng đây là một vùng đất thiêng, nơi ghi dấu những quyết định lịch sử của một chiến dịch lừng danh.
Ban đầu, bộ chỉ huy chiến dịch của ta đặt tại hang Thẩm Púa. Nhưng vì vị trí ấy khá xa trận địa, nên Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã chọn núi Pú Đồn ở Mường Phăng làm nơi đặt sở chỉ huy. Nơi đây cách thành phố Điện Biên khoảng bốn mươi cây số, lại nằm giữa hai ngọn núi. Phía trước là một bãi đất sình lầy rất rộng, xe tăng và cơ giới của quân Pháp khó lòng vượt qua. Từ trên sườn núi cao, ta có thể quan sát gần như toàn bộ lòng chảo Điện Biên.
Căn hầm của Đại tướng được đào xuyên vào lòng núi dài hơn bảy mươi mét, cao gần hai mét, rộng từ một đến ba mét. Bên trong có một gian rộng hơn mười tám mét vuông, treo bản đồ tác chiến và đặt một chiếc phản tre - vừa là nơi nghỉ vừa là nơi làm việc của vị Tổng tư lệnh. Trên trần hầm, những thân gỗ lớn được xếp chặt rồi phủ lên một lớp đất dày để chống bom đạn. Hầm có hai cửa chính, lại liên thông với lán làm việc, nhà tác chiến, nhà bếp… tạo thành một hệ thống khép kín. Ngày nay, căn hầm đã được gia cố bằng xi măng để thuận tiện cho việc bảo tồn và phục vụ khách tham quan.
Rời khu sở chỉ huy chiến dịch, chúng tôi trở ra và dừng chân ăn trưa tại một nhà hàng gần đó. Một bãi đất rộng đã được trải nhựa thành đoạn đường bốn làn xe để đón khách du lịch. Hai bên đường là những nhà hàng mang dáng dấp kiến trúc nhà sàn của người Thái, lúc nào cũng đông khách ra vào. Ở đây có đủ các món ăn truyền thống của đồng bào địa phương. Không chỉ là bữa ăn, mà còn là dịp để du khách trải nghiệm văn hóa bản mường.
Trong không gian rộn ràng ấy, các cô gái Thái cất tiếng hát chào mời rượu cần, giao lưu văn nghệ cùng khách phương xa. Chúng tôi ăn cơm mà cảm giác như đang dự một bữa tiệc văn hóa đặc sắc. Bên đường, dưới những bóng cây râm mát, các bà, các chị người Thái với mái tóc “tằng cẩu” gọn gàng, mặc váy dài, áo cóm với hàng cúc bạc lấp lánh, tươi cười mời khách mua những thứ dược liệu quý và đồ lưu niệm. Những hình ảnh bình dị ấy khiến chuyến đi thêm phần ấm áp.
Rời Mường Phăng, chúng tôi tiếp tục lên thăm địa danh đồi A1 - một trong những cứ điểm quan trọng nhất trong tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ của quân Pháp. Đứng trên đồi, nhìn những di tích hầm hào và công sự kiên cố còn lại, ai cũng cảm nhận được sự khốc liệt của những trận đánh năm xưa. Chỉ riêng một đoạn hào dài hơn một trăm mét thôi mà quân ta đã hy sinh tới hơn bốn trăm chiến sĩ.
Trên đồi A1, ngoài lô cốt và hệ thống hầm hào dày đặc, quân Pháp còn cho xe tăng chạy vòng quanh để kiểm soát mọi hướng. Hễ phát hiện dấu hiệu khả nghi là chúng lập tức xả súng. Vì vậy bộ đội ta rất khó tiếp cận. Trong tất cả các cứ điểm của Pháp ở Điện Biên, đồi A1 được coi là cứ điểm mạnh nhất và kiên cố nhất. Việc đánh chiếm cứ điểm này khiến quân ta phải chịu nhiều gian khổ, hy sinh. Nhưng bằng ý chí và sự sáng tạo, bộ đội ta đã đào hệ thống hào từ trên núi xuống, từng bước áp sát bao vây đồi A1. Để tránh đạn địch khi đào hào ban đêm, các chiến sĩ nghĩ ra một cách rất đặc biệt: lấy rơm khô trộn với bùn đất tạo thành những “con lăn”. Khi đào tới đâu thì đẩy con lăn đến đó để che chắn. Dưới ánh đạn của địch, những con lăn rơm đơn sơ ấy lại trở thành phương tiện bảo vệ hiệu quả cho người lính.
Chúng tôi nghe chị hướng dẫn viên kể về chiến tích hố bộc phá ngàn cân, ai cũng xúc động. Khi đào đường hầm ngầm tiến sát đồi A1, bộ đội ta bất ngờ chạm phải đoạn hào cũ của quân Pháp. Tưởng rằng đã tới vị trí cần thiết, nên quyết định đào một hố rộng khoảng hai mét rưỡi, sâu một mét để đặt khối bộc phá. Theo kế hoạch ban đầu, khối thuốc nổ phải nặng một nghìn cân. Nhưng trong kho của ta lúc ấy chỉ có khoảng hai trăm kilôgam. Tình thế chiến trường không cho phép chờ đợi. Vì thế, bộ đội ta đã đi thu gom những quả bom chưa nổ của Pháp và cả đạn pháo của ta để cưa ra lấy thuốc nổ. Công việc vô cùng nguy hiểm. Chỉ cần sơ suất nhỏ cũng có thể hy sinh. Và thực tế đã có nhiều chiến sĩ ngã xuống trong khi làm nhiệm vụ ấy.
Cuối cùng, tổng số thuốc nổ gom được là chín trăm sáu mươi kilôgam. Một khối lượng khổng lồ. Nhưng có một câu hỏi lại đặt ra: nếu kíp nổ không hoạt động thì sao? Ngay lập tức có hai chiến sĩ xung phong làm nhiệm vụ cảm tử. Họ sẵn sàng quấn lựu đạn quanh người, nếu cần sẽ lao vào kích nổ khối bộc phá. Hai người lính ấy đã được làm lễ truy điệu trước khi nhận nhiệm vụ.
Trước giờ G, toàn bộ bộ đội được lệnh rút ra xa hơn ba trăm mét. Mọi người phải dùng tay bịt chặt hai tai, úp mặt xuống đất, quay lưng về phía quả bộc phá để tránh sức ép. Đúng thời khắc đã định, khối bộc phá khổng lồ được kích nổ thành công ngay từ phương án ban đầu.
Một tiếng nổ long trời lở đất vang lên, rung chuyển cả không gian Mường Thanh. Mặt đất dưới chân như chao đảo. Khối thuốc nổ gần một tấn phát ra sức công phá dữ dội, xé toạc lớp phòng ngự kiên cố của quân Pháp trên đồi A1. Một đại đội lính lê dương bị tiêu diệt ngay tại chỗ. Những tên còn sống sót hoảng loạn, chảy máu mũi, máu tai, tinh thần sụp đổ. Đất đá tung lên mù mịt, khói bụi bao trùm cả ngọn đồi.
Khi tiếng nổ vừa dứt, trên sườn đồi đã khoét một hố sâu khổng lồ, bạt tung cả một góc quả đồi. Dấu tích của hố bộc phá trên đồi A1 vẫn còn in rõ đến tận ngày nay. Chính tiếng nổ ấy cũng là hiệu lệnh xung phong. Từ các hướng, bộ đội ta đồng loạt ào lên. Tiếng súng, tiếng hô xung phong vang dậy cả chiến trường. Trận chiến diễn ra vô cùng ác liệt, nhưng trước ý chí và lòng quả cảm của quân ta, cứ điểm A1 kiên cố nhất của quân Pháp cuối cùng đã bị đánh chiếm hoàn toàn. Khi đồi A1 bị thất thủ, cục diện chiến trường Điện Biên Phủ gần như được định đoạt. Quân ta làm chủ vị trí then chốt, khống chế sân bay Mường Thanh và uy hiếp trực tiếp sở chỉ huy của quân Pháp.
Tiếng nổ của khối bộc phá trên đồi A1 không chỉ phá vỡ phòng tuyến kiên cố nhất của địch, mà còn trở thành hiệu lệnh cho toàn bộ chiến trường. Các mũi tấn công của quân ta đồng loạt nổ súng, dồn dập tiến công. Và chỉ hơn một ngày sau đó, tướng Đờ Cát đã bị bắt sống, kết thúc chiến dịch Điện Biên Phủ sau năm mươi sáu ngày đêm chiến đấu gian lao và anh dũng.
Đến Điện Biên hôm nay có rất nhiều điểm tham quan du lịch. Nhưng có lẽ nếu chưa tận mắt thăm khu rừng tướng Giáp ở Mường Phăng và chưa đứng trên đồi A1 nơi còn dấu tích hố bộc phá ngàn cân, thì chuyến đi vẫn chưa trọn vẹn. Bởi nơi đây là mảnh đất đã thấm đẫm máu xương của biết bao người con ưu tú. Những chàng trai tuổi đôi mươi đã ngã xuống để đất nước được độc lập tự do. Máu của họ đã hòa vào đất, vào cỏ cây, vào núi rừng. Trong các nghĩa trang quanh vùng vẫn còn hàng ngàn bia mộ vô danh chưa tìm được hài cốt. Tất cả nhắc nhở chúng ta rằng chiến tranh luôn là đau thương, hy sinh và mất mát.
Đứng trên đồi A1, chúng tôi lặng lẽ thắp nén tâm hương tưởng niệm. Xin cúi đầu tri ân những người đã nằm lại nơi này. Các anh đã làm rạng danh Tổ quốc và sẽ mãi trường tồn cùng non sông đất nước.
Ngày nay, Điện Biên đang từng ngày thay da đổi thịt. Những con đường nhựa phẳng phiu nối liền các bản làng. Nhà cao, phố mới mọc lên. Trường học khang trang. Nhiều công trình, nhà máy được xây dựng trên chính mảnh đất từng ghi dấu những trận đánh oai hùng năm xưa. Các di tích lịch sử được bảo tồn và tôn tạo. Nhiều nét văn hóa truyền thống được gìn giữ và phát huy. Du lịch ngày càng phát triển, đón khách bốn phương đến tham quan, nghiên cứu và học tập.
Điện Biên hôm nay và mai sau sẽ mãi tự hào về chiến thắng “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu” như nhà thơ Tố Hữu đã từng viết:
“Chín năm làm một Điện Biên
Nên vành hoa đỏ, nên thiên sử vàng.”
Rời đồi A1, chúng tôi lặng lẽ xuống núi khi chiều đã phủ ánh vàng lên cánh đồng Mường Thanh. Gió núi thổi qua hàng cỏ non như mang theo âm vang của một thời khói lửa. Và mỗi bước chân trên mảnh đất Điện Biên hôm nay, dường như ta vẫn nghe vọng lại đâu đây tiếng gọi thiêng liêng của lịch sử, nhắc nhở về những năm tháng hào hùng không bao giờ quên.
N.H.Q
(TCSH447/05-2026)
Tải mã QRCode
NGÔ MINHTừ tháng 7-1954, Hiệp định Giơnevơ ký kết cho đến cuối năm 1964 đôi bờ giới tuyến Hiền Lương lặng im tiếng súng, nhưng đây là 11 năm diễn ra cuộc đối đầu văn hóa nóng bỏng, quyết liệt nhất giữa ta và địch.
PHAN THỊ THU QUỲ Trên bờ Hương Giang êm đềm, có ngôi nhà nhỏ tôi được sinh ra ở đó. Hằng ngày tung tăng cắp sách đến trường Đồng Khánh, tôi cũng nhảy nhót trên bờ Hương Giang. Lớn lên tôi hoạt động nội thành thường đến hò hẹn bên cây phượng vỹ trước cửa Thượng Tứ, nơi đó là địa điểm giao nhận những “gói nhỏ”, để nhận công việc và để nhớ mật hiệu. Cho nên trên bờ Hương Giang tôi đã ngắm dòng sông thơ mộng với tôi gắn bó biết bao từ tuổi ấu thơ cho đến bước vào đời.
NGUYỄN VĂN VINH Bút ký Thôn Hiền An, xã Vinh Hiền là một thẻo đất cát bạch sa cuối phá Tam Giang phía Bắc vào. Như một ốc đảo ba bề, bốn bên là nước, nếu không có đường 49B chạy dọc phá đến cùng đường, tận biển. Và mỗi ngày, hai chuyến xe đò chở khách cùng mấy chục chuyến đò ngang phá qua lại Lộc Bình đem chút xôn xao thị tứ, phố chợ về với thôn, xã thì Hiền An càng xa xôi heo hút.
TRẦN HOÀI Ghi chépThung lũng A Lưới chạy dài theo hướng Bắc Nam đến vài chục km. Đó là một thung lũng đẹp, là một vị trí quân sự chiến lược, là nơi giao tranh ác liệt giữa ta và địch trong cuộc kháng chiến vừa qua...
LÊ BÁ ĐẢNGBạn của tôi rất nhiều. Năm ba bạn mà tôi nhắc nhở ra đây phần nhiều là bác sĩ, kỹ sư, giáo sư còn nghệ sĩ thì chất cả đống.
NGUYỄN THẾ QUANGMùa hạ, trời Bát Tam Boong trong xanh. Những hàng cây thốt nốt lặng lẽ kiêu hãnh xòa những tán lá xanh che mát cả khu đồi. Trong căn nhà của sở chỉ huy Sư 179 quân đội Cămpuchia, trung tá Nguyễn Văn Du chuyên gia của bộ đội Việt Nam cởi thắt lưng ra treo khẩu K54 lên vách. Anh vui mừng trước khả năng chiến đấu ngày càng tốt của quân đội bạn. Trận đánh trả lực lượng quân đội Thái Lan bảo vệ sáu nghìn dân tị nạn ở chòm Rumthumây diễn ra nhanh chóng.
TỐ HỮU Trích chương V, hồi ký Nhớ lại một thời
VÕ MẠNH LẬP Ghi chépTrong những ngày tháng ba, hai lẻ sáu trời Hà Nội đẹp và dễ chịu. Cái nắng vàng phủ tràn thành phố, tôn màu của cây thêm xanh biếc, ngói trên các mái nhà như thắm thêm lên, đường phố đi lại thanh thoát và đặc biệt có chút se lạnh vào sáng sớm như sợi tơ vương của hơi thở cuối mùa đông còn lưu sót lại.
NGUYỄN QUANG HÀ Bút kýMã Yên là tên trên bản đồ của một ngọn núi, còn dân địa phương thì gọi đó là núi Yên Ngựa. Núi Yên Ngựa là một trong những ngọn núi ngoài cùng về phía Đông của dãy Trường Sơn.
NGUYỄN QUANG HÀ Bút kýNắng chiều vàng trải dài trên những hàng bia trắng như mơ, như kỳ ảo. Đi trong nghĩa trang tôi có cảm giác mình như đang ngỡ ngàng, có cái gì đó nghèn nghẹn nơi cổ khi hàng hàng những bia trắng dài kia không có một nét mực ghi tên. Đó là những tấm bia vô danh.
NGUYỄN TRI TÂMNgười kể chuyện phải lục tìm những tấm ảnh lưu niệm để nhớ chính xác hơn. Sau tấm ảnh đen trắng cỡ 18x24, tướng Hoàng Văn Thái kí tên và ghi rõ “Thân tặng đồng chí trung tá Lương Văn Chính, người chiến sĩ Điện Biên năm xưa, huyện đội trưởng huyện đội Điện Biên. Kỉ niệm ngày lên thăm Điện Biên 3-4-1984”.
TẤN HOÀIHưởng ứng cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí MinhĐêm đó, Bác nghỉ lại tại Cọt Mạ - một thị trấn nhỏ của Trung Quốc, thị trấn nhỏ như một bản miền núi miền nam Trung Quốc, có một cái chợ nhỏ, cách biên giới Việt Nam khoảng trên bốn cây số. Tất nhiên, đó là một cơ sở của cách mạng Trung quốc. Hôm sau, Bác về nước cùng với những đồng chí Việt Nam đi đón Bác trong đó có Dương Đại Lâm, Lê Quảng Ba, Bằng Giang. Những người này về sau trở thành cán bộ lãnh đạo của khu tự trị Việt Bắc. Bác về đúng vào tháng 2 năm 1941. Bác đã ghi trên một phiến đá trong hang Cốc Bó, nằm trong khu vực Pác Bó. Gia tài Bác chỉ có một chiếc va li cũ đan bằng mây, bên cạnh một chiếc máy đánh chữ mà Bác luôn luôn xách bằng tay.
HOÀNG QUỐC HẢI Bút kýVì sao khi Lý Công Uẩn (Lý Thái Tổ) được nước, cung điện nơi thành Hoa Lư các vua Đinh, vua Lê dựng như “điện Bách Bao thiên tuế, cột điện dát vàng, dát bạc làm nơi coi chầu, bên đông là điện Phong Lưu, bên tây là điện Cực Lạc, rồi làm lầu Đại Vân, dựng điện Trường Xuân làm nơi vua ngủ, bên cạnh điện Trường Xuân lại dựng điện Long Lộc, lợp bằng ngói bạc...”, lâu đài điện các như thế, tưởng đã đến cùng xa cực xỉ.
JEAN-CLAUDE GUILLEBAUDLà một nhà báo - nhà văn Pháp thuộc “thế hệ Việt Nam”, thế hệ những người Pháp mà dấu ấn của cuộc chiến Đông Dương đã và sẽ in đậm trong suốt cuộc đời. Ông có mặt ở Việt Nam vào nhiều mốc lịch sử trước 1975, và từ đó ý định trở lại đất nước Việt Nam vẫn luôn thôi thúc ông. Cuốn “Cồn Tiên” được viết sau chuyến đi Việt Nam từ Nam chí Bắc của ông năm 1992. Bản Công-xéc-tô vĩnh biệt này, có thể nói, nó là nỗi ám ảnh của người pháp về Điện Biên Phủ ở Việt Nam. Hiện Guillebaud đang công tác tại Nhà Xuất bản Le Seuil (Paris).
PHẠM THỊ ANH NGA15-12-2002Hình như trong đám đông tôi vẫn luôn là một bóng mờ. Một bóng dáng nhạt mờ, lẩn trong vô vàn những bóng dáng nhạt mờ khác, mà giữa trăm nghìn người, ai cũng có thể “nhìn” mà không “thấy”, hoặc có vô tình “thấy” cũng chẳng bận lòng, chẳng lưu giữ chút ấn tượng sâu xa nào trong tâm trí.
PHẠM THỊ CÚC KýTôi sinh ra ở một làng quê, không những không nhỏ bé, hẻo lánh mà còn được nhiều người biết đến qua câu ca dao "Ai về cầu ngói Thanh Toàn/ Cho em về với một đoàn cho vui".
HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG Bút kýNhiều lần thức giấc trong mùi hương rạo rực của ban đêm, tôi chợt phát hiện ra rằng Huế là một thành phố được dành cho cỏ. Tôi không hề có ý xúc phạm, chỉ muốn lưu ý thêm về vai trò của cỏ trong quy hoạch đô thị. Thật vậy, không nơi nào trên thế giới mà những công trình kiến trúc của con người lại mọc lên giữa cỏ hoang như ở Huế. Đà Lạt cũng được xây dựng trên những ngọn đồi; nhưng ở đấy, hình tượng của cây anh đào và cây thông đã khiến người ta quên mất sự có mặt của cỏ dại.
THÁI VŨ Ghi chépNhững năm đầu kháng chiến chống Pháp, từ Quảng Nam- Đà Nẵng vào Bình Thuận lên Tây Nguyên được chia ra làm 3 Quân khu thuộc Uỷ ban Kháng chiến miền Nam Việt Nam, cụ Cố vấn Phạm Văn Đồng là đại diện của Trung ương Đảng và Chính phủ. Qua năm 1947, 3 Quân khu (QK 5, 6 và Tây Nguyên) hợp nhất thành Liên khu (LK) 5.
PHƯƠNG HÀ (truyện ký)Cho anh em trong phân đội trở về các vị trí giấu quân xong thì trời cũng vừa sáng. Đang giăng võng để ngủ lấy sức sau một đêm trinh sát, tôi chợt nhớ phải đến thăm Hoà vì Hoà sắp đến ngày sinh nở. Chúng tôi đang ở ngay làng của mình nhưng làng không còn nhà, dân bị giặc lùa đi hết, muốn tìm nhau thì phải tìm đến những căn hầm.
LÊ TRỌNG SÂMTrong cuộc đời của mỗi chúng ta, khi Bác Hồ còn sinh thời, được gặp Bác một lần đã quý. Trong cuộc sống của tôi, do có nhiều hoàn cảnh, nhiều duyên may lại được gặp Bác đến ba lần thì càng quý biết bao nhiêu. Tự đáy lòng, tôi thầm cảm ơn Đảng, cảm ơn Bác đã cho tôi ba lần vinh dự như vậy. Và những kỷ niệm đó vẫn còn tươi nguyên.