NGÔ VĂN ĐỐI
Hồi ký
Cách mạng Tháng tám thành công, nhưng bọn phản động trong nước còn lắm mưu toan, bọn xâm lược bên ngoài vẫn dòm ngó lăm le, quần chúng đòi hỏi cần được trang bị để bảo vệ chính quyền còn non trẻ của mình. Đặc biệt mặt trận Huế xa trung ương, việc tự trang bị cho mình trở nên cấp thiết. Chính do yêu cầu khẩn cấp ấy xí nghiệp quân giới Huế ra đời.
Tác phẩm "Hương Giang" - khắc gỗ của Võ Văn Hậu
Những người công nhân quân giới đầu tiên của địa phương chúng ta là những công nhân cách mạng từ Nhà máy vôi Long Thọ, Nhà máy điện, Nhà máy Hỏa xa, Nhà máy Nước, theo yêu cầu của Đảng đã tập hợp nhau lại, vốn liếng đầu tiên của quân giới địa phương là mấy cái kìm, mấy cây búa của cá nhân từng người góp lại, làm chung.
Bò Ghe là nơi khai sinh Ngành quân giới Huế. Tại đây bễ lò rèn được dựng lên. Những sản phẩm đầu tiên được xuất xưởng là những cây mã tấu, mác lào, dao găm. Lúc này anh em đã làm lựu đạn, không phải lựu đạn bằng gang mà bằng đất. Lấy quả lựu đạn thật làm mẫu, đúc khuôn. Khuôn dập ra những quả lựu đạn giống như thật, bằng đất. Không tính đến hiệu quả, sức nổ, hiệu quả chính của nó là đeo vào dây lưng bóng dáng vũ khí tự tạo nên uy thế ban đầu.
Khi Xí nghiệp quân giới đã chuyển lên Ngọc Lân - Phú Lâm vẫn tiếp tục sản xuất vũ khí thô sơ, không có súng thì làm súng gỗ. Hình dáng giống y như hệt khẩu súng, song súng có hai cánh mạnh như nỏ, cùng bắn bằng mũi tên như nỏ, có đường ngắm đàng hoàng. Ưu thế của loại súng này là không gây tiếng nổ, giữ bí mật được nơi mai phục, mà vẫn sát thương lớn, nhất là khi có mũi tên tẩm thuốc độc. Kẻ thù từng nhiều phen ớn tận gáy loại nỏ cải tiến này.
Công việc chính của xí nghiệp trong giai đoạn manh nha tập trung vào sửa chữa súng: súng cũ của Pháp, trang bị cho xã hội phong kiến Nhà Nguyễn, súng của Nhật bàn giao cho đồng minh tất cả bây giờ trở về tay Cách mạng, cây thì cũ cà tịch cà tang, cây thì hỏng hóc. Các chiến sĩ mới rời tay cày, tay bút cầm súng đang rất ngỡ ngàng, hỏng hóc một chút đã lúng túng phải nhờ bàn tay quân giới.
Hai ông Tôn Thất Nhẫn, Tôn Thất Đản vốn là thợ sửa chữa súng lục, súng máy của Pháp đã trở thành những cố vấn tích cực cho quân giới địa phương bấy giờ. Anh em công nhân vốn là những tay thợ khéo, lại thêm nhiệt tình cách mạng cao, nên học nghề rất nhanh, chẳng mấy chốc đã trở thành công nhân quân giới thực thụ.
Bốn cơ sở công nghiệp tại Huế rất có cảm tình với đơn vị quân giới Cách mạng. Quân giới cần phải trang bị lại máy móc nào, các nhà máy đều bằng cách này, cách khác gởi lên cho đầy đủ. Xí nghiệp quân giới Huế trưởng thành rất nhanh.
Thời gian xí nghiệp quân giới đóng tại Ngọc Lân, An Đô, đã bắt đầu sản xuất lựu đạn thật; Quần chúng phá kho thuốc của Pháp tại Tàng Thơ gánh lên chiến khu. Cần gang, quần chúng lượm lưỡi cày, soong gang hỏng... khuân vác từng bao đóng góp cho Cách mạng. Người dân Phường Đúc trở thành công nhân đúc vỏ lựu đạn; Xí nghiệp tự dập được kíp đồng, quấn dây cháy chậm làm ngòi cho lựu đạn. Để đảm bảo hiệu quả, chiến trận chất lượng vũ khí phải tốt. Lựu đạn làm xong đều được cho nổ thử, vì công việc làm hầu hết thủ công, nên loại lựu đạn đầu tiên kém phẩm chất. Có quả do quấn dây cháy chậm không chặt, lửa từ nụ xòe phun thẳng xuống kíp, chưa kịp ném, lựu đạn đã nổ ngay trên tay. Có quả do thuốc nấu từ thủy ngân, công thức chưa được hoàn chỉnh, khi ném lựu đạn xịt ngòi.
Từ những thất bại ban đầu ấy, do ý thức làm chủ của tập đoàn công nhân Xí nghiệp quân giới tốt, anh em đã luôn luôn rút kinh nghiệm để vũ khí ngày càng hoàn hảo. Dây cháy chậm cắt dài 4cm, bảo đảm cho thời gian đúng 6 giây từ tay người chiến sĩ quăng tới trước mặt kẻ thù. Cách thử nghiệm cũng thận trọng hơn. Anh em đào hai hầm cá nhân cạnh nhau. Một hầm đặt lựu đạn, một hầm người thử ngồi, cầm dây rút chốt, đồng thời bấm đồng hồ đo thời gian. Cách này bảo đảm theo dõi hiệu quả vũ khí chặt chẽ và đồng thời rất an toàn trong khi thử nghiệm.
Những mẻ lựu đạn đầu tiên của Xí nghiệp quân giới đã ra đời như thế. Từ đó, song song với cục diện chiến trường, ngành quân giới Huế cũng trưởng thành từng ngày.
Vừa đáp ứng đòi hỏi trước mắt của cách mạng, vừa tính chuyện lâu dài về sau, Xí nghiệp Phú Lâm vẫn đóng tại khu căn cứ An Đô, Xí nghiệp Ngọc Lân chuyển xuống đồng bằng, đóng bên Sông Bồ thuộc địa phận huyện Quảng Điền. Hai trung đoàn 101 và 95 đòi hỏi trang bị vũ khí ngày càng nhiều vì bọn xâm lược Pháp đã quay lại gây hấn ở Nam bộ và rục rịch kéo ra Miền Trung, xí nghiệp quân giới cũng phát động phong trào thi đua yêu nước làm việc ngày đêm cung cấp thêm khí giới cho quân đội.
Rồi toàn quốc kháng chiến.
Chiến cuộc bùng nổ khắp nơi.
Rồi năm 1946 mặt trận Huế bị vỡ. Thực dân Pháp dùng quân càn quét hòng phá vỡ phong trào cách mạng ở Trị Thiên. Cả hai Xí nghiệp quân giới ở An Đô và Quảng Điền đều phải cấp tốc vận chuyển lên Khe Trò, Khe Trái tạm lánh những lúc gian nan.
Cũng có thể nói đây là giai đoạn cách mạng ở Trị Thiên khó khăn cực kỳ. Trước hoàn cảnh Xí nghiệp quân giới cũng ở trong tình trạng đó. Trước hoàn cảnh phức tạp trước mắt chính quyền cách mạng quyết định những người công nhân giỏi công tác chính trị, trở về địa phương làm công tác vận động quần chúng, một số chuyển ra Nghệ An chuẩn bị cho kế hoạch phát triển của ngành Quân giới sau này.
Toàn bộ máy móc chuyển lên được chôn cất giấu kỹ. Đúng như dự định, chỉ 1 năm sau, năm 1947 cục diện cuộc kháng chiến trường kỳ đã bước sang giai đoạn tấn công mới, đ/c Nguyễn Chí Thanh, phân khu trưởng phân khu Trị Thiên quyết định tổ chức lại Xí nghiệp quân giới. Những công nhân đi phong trào được gọi về, đồng chí Phan Lục lại được Đảng phân công lo toan Xí nghiệp Quân giới mới lấy tên là Phạm Hồng Thái.
Lán trại được dựng lên. Dần dần các phân xưởng đúc nguội, phân xưởng làm mìn, đạn ra đời. Xí nghiệp Quân giới Phạm Hồng Thái vẫn đứng chân ở Khe Trái.
Phía dưới đồng bằng địch phong tỏa rộng, chúng tiếp tục mở các mũi tiến quân lên miền núi, thọc sâu vào hậu phương của chúng ta. Cách mạng đang còn gian truân, Xí nghiệp Quân giới cũng cùng trong bước đường chông gai. Có thời kỳ suốt 6 tháng trời phải đào củ rừng trộn cơm. Khi có miếng cơm lại bị gạo mốc, thối. Nấu được nồi cơm, phải xới ra cho bay hết mùi mới nuốt được. Thiếu gạo rồi thiếu muối, ăn lạt chân tay mệt mỏi, rã rời. Khi có hạt cơm, hạt bắp, người nào người nấy bưng chén cơm ra đứng bên cây bưng, ngắt lá bưng thay cho thức ăn. Có công nhân vợ con không chịu được sự o ép của địch, đã theo chồng lên rừng. Đó cũng là một gánh nặng của Xí nghiệp; Nhưng anh em vẫn đùm bọc nhau, chia sẻ từng miếng ăn khi đói.
Vậy đó. Nhưng ý chí của những người công nhân trong đội ngũ Cách mạng không hề nao núng. Thiếu thuốc mồi thì đốt xoan lấy than, tán nhỏ, tìm vào rừng sâu kiếm phân dơi làm thuốc. Địch thả thủy lôi ở cửa sông, bờ biển, anh em công nhân chia nhau kiếm tìm, phá thủy lôi, gánh hàng chục gánh thuốc lên chiến khu làm mồi. Những quả bom địch ném xuống bị lép, anh em tháo đầu nổ, cắt bom lấy thuốc, cũng có lần không may, do thiếu kinh nghiệm đã làm bom nổ, cả 4 người tháo bom đều bị hy sinh.
Song anh em công nhân không hề nản lòng, thiếu gang làm vỏ mìn, vỏ lựu đạn, anh em công nhân nghĩ ngay tới đường ống dẫn nước từ Vạn Niên về thành phố Huế, thế là từng tốp công nhân về vận động quần chúng, đêm đêm đào đất lần theo đường dẫn nước, phá ống, đập vỡ thành từng mảng chuyển lên chiến khu.
Sáng tạo cũng từ khó khăn mà ra. Những quả pháo lép của địch được thu lượm về hết, tháo hạt nổ của nó, thay vào đó kíp mìn. Sản xuất loại mìn này không vất vả. Nhưng hiệu suất lại cao; chỉ cần lòng dũng cảm. Nơi kíp mìn có khuy cài chốt, chốt mìn được nối vào một đầu dây. Đầu dây bên kia, cách xa quả mìn chừng hai chục mét, đặt vào tay người chiến sỹ. Anh giấu mình cho thật kín, đợi xe địch. Đúng lúc xe lăn bánh đến nơi chôn mìn, chỉ cần giật dây, bật chốt, kim hỏa đập xuống mìn nổ xe nhào. Sau này mìn đánh xe có được cải tiến thông minh hơn thay vào chốt mìn là chiếc bóng đèn mới đã được khui hết cách cách điện ra, dồn chặt vào trong đó thuốc mìn loại mạnh. Khi cần cho mìn nổ, chỉ cần chập pin nơi đầu dây kia. Dây tóc đầu này bật sáng, lửa ở đó lập tức đốt cháy khối thuốc tạo nên tiếng nổ rung trời lật xe, phá đường.
Kỳ công nhất là các loại mìn xí nghiệp Quân giới Phạm Hồng Thái sản xuất dùng riêng cho các chiến sĩ biệt động đánh những trận thọc sâu vào ngay chính sào huyệt địch. Đó là những quả mìn đặt trong hộp sữa, trong bình mực, trong cả những chiếc bút máy nhỏ chỉ vừa bằng ngón tay. Các công trình này đòi hỏi kỹ thuật hẹn đúng từng giờ, từng phút trong quả mìn phải chính xác. Các công trình này đòi hỏi kỹ thuật ngụy trang rất cao. Có như vậy đón thời cơ, đón những tình huống đã được tính toán chi li của các chiến sĩ biệt động nội thành. Những cuộc ám sát những tên ác ôn đầu sỏ, như thế tạo nên sự hoang mang như một thứ bệnh dịch trong ý chí quân thù, pha loãng lòng tin đốt thui tinh thần và chân lý của chúng.
Kẻ thù cũng đã phát hiện ra sự có mặt của quân giới Phạm Hồng Thái ở chiến trường, chúng dùng máy bay trinh sát rà tìm Xí nghiệp khắp trên rừng xanh. Thời gian này, số công nhân chưa đông, việc làm lán trại, vận chuyển, máy móc, tiếp vận nguyên vật liệu cho Xí nghiệp phải dùng tới lực lượng dân công. Địch đã gài một tên gián điệp theo đạo Thiên Chúa giáo vào đội dân công đi xây dựng cho quân giới ấy. Tên này, theo lệnh chủ đã bí mật, trong khi lợp nhà đặt một chiếc gương soi lên đỉnh nóc làm tín hiệu. Chiếc "Bà già'' trinh thám chấm đúng tọa độ từ chiếc gương phản chiếu, gọi khu trục lên thả bom, Xí nghiệp bị một phen hoảng hồn. May mà lực lượng bảo vệ nhà máy đã phát hiện ra thủ phạm.
Cũng có lần xưởng làm đạn ca nông bị máy bay dẫn đường từ bờ sông Bồ vào, chúng định chụp một vố to; nhưng ban lãnh đạo Xí nghiệp đã kịp thời di chuyển chỗ ở, nên khi chúng tấn công thì đã tốn sức nhảy vào chỗ không người.
Người công nhân quân giới nếm đủ thứ ác liệt, kẻ thù săn tìm từng ngày. Đói cơm lạt muối cũng rụng tóc, sốt rét cũng rụng tóc. Thuốc bom đạn không thật sự sản xuất trong một xí nghiệp có điều kiện kỹ thuật tốt nên sự sống còn cũng phải chấp nhận những hoàn cảnh cá biệt phải thiệt thòi. Song ý chí tự do, lòng yêu nước đã giúp họ vượt qua tất cả, miễn là chiến thắng. Những tin thắng trận suốt từ Việt Bắc tới Đồng Tháp Mười dội về và ngay cả địa phương Hói Mít, Thanh Hương, Kiến Giang dội về càng nức lòng.
Một sáng kiến mới rất được hoan nghênh của quân giới Phạm Hồng Thái là Xí nghiệp đã thành lập các tổ quân giới lưu động về công tác trực tiếp tại các trung đoàn của sư 325. Hỏng súng chữa súng, mìn ẩm sửa mìn, kà lê, kìm búa cùng chiến trường ra trận. Trước những trục trặc phải mang vác lên tận rừng sâu vừa tốn sức, vừa mất thời gian. Nay cần kịp thời cho cả từng trận đánh, cho cả từng cá nhân. Mặt khác, Xí nghiệp còn tách riêng cả một phân xưởng hoàn chỉnh chuyên lo cho đội ngũ dân quân du kích, không những thế còn rèn cả rìu rựa cho đồng bào Miền núi để xây dựng hậu phương ngay tại rừng xanh.
Phía Bắc chiến thắng Tây Bắc rồi Biên giới nối với hậu phương lớn được mở ra. Xí nghiệp Phạm Hồng Thái đổi tên thành Xí nghiệp quân giới Văn Thăng. Văn Thăng Là người chiến sĩ quân giới trong đợt vận chuyển máy móc lên rừng gặp địch chặn đường anh đã cùng đồng đội chiến đấu đến hơi thở cuối cùng để bảo vệ tài sản của Cách mạng. Tinh thần, ý chí, nghị lực của anh đã trở thành quyết tâm của xí nghiệp. Xí nghiệp quân giới Văn Thăng có tên từ đó suốt cho tới cuộc kháng chiến chín năm thắng lợi hoàn toàn.
Đến năm 1950, số công nhân quân giới Văn Thăng có lúc đã lên tới 120 người. Tổ chức trong Nhà máy đã đi vào quy củ. Xưởng nguội riêng, xưởng đúc riêng; đặc biệt xưởng chế tạo vũ khí nghiêm chỉnh nhất. Mỗi công nhân làm trong một gian phòng có cấu trúc kín đáo, an toàn. Sau bàn làm việc có hầm, nước, bàn làm việc có hầm lỡ khi xẩy ra tai nạn vũ khí, lập tức đẩy chúng xuống hầm đất trước mặt, tính mạng người công nhân được giữ gìn như một của quý của Cách mạng như thế.
Đạn ca nông từ đây mà ra.
Mìn, lựu đạn từ đây kĩu kịt tới các mặt trận.
Xí nghiệp sản xuất được cả ĐKZ, SKZ cho chiến trường áp đảo được hỏa lực địch.
Đến như khẩu Bô Pho của chúng lại quất đạn vào chính chúng thì thật là điều bất ngờ. Bộ đội nhận thấy đã đến thời kỳ ta phải có hỏa lực mạnh, các anh đã chặn đoàn tàu chở vũ khí của địch trên đoạn đường phía Bắc sông Mỹ Chánh để chiếm cho bằng được khẩu Bô Pho. Bô Pho gắn rất chắc trên nóc tàu. Thời gian không cho phép bộ đội chỉ lấy được về cho quân giới một chiếc nòng. Bác Xướng được trao cho nhiệm vụ phục chế lại nó, cũng vẫn chiếc lò rèn hàng ngày, đe, búa thủ công, tổ bác Xướng đã tạo cho nó có một bộ đe mới.
Trận khẩu Bô Pho lập chiến công đầu tiên là trận đánh đồn Phổ Lại. Địch xây lô cốt cao để dùng tầm cao khống chế ngay vùng đai xung quanh nó. Bô Pho đã bò tới. Không có máy ngắm một bộ phận đã đi về phía bên kia lô cốt đốt lửa cho Bô Pho, không có máy ngắm phải ngắm qua nòng rà tìm mục tiêu. Đêm ấy chỉ bằng một phát đạn bắn rất chính xác chặt gãy lô cốt Phổ Lại. Từ đó cả vùng Thừa Thiên chúng không dám xây lô cốt cao nữa, phải hạ xuống thấp tè trên mặt đất, chấm dứt hẳn thời chiếm ưu thế trên cao của chúng, Bô Pho đã tung hoành một thời gan góc cùng chiến sĩ 325.
Xí nghiệp Văn Thăng đã có vị trí xứng đáng của mình như thế trong kháng chiến chín năm.
Người chiến sĩ quân giới trẻ nhất của Văn Thăng ngày ấy đến bây giờ cũng đã trên 50 tuổi song họ vẫn trẻ trung trong tiềm thức thủa đã sống đầy dũng cảm và khát vọng như vậy.
Mỗi lần có dịp gặp lại nhau nhắc hai chữ Văn Thăng, lại sống dậy niềm tin và niềm tự hào. Cả ba trung đoàn của sư đoàn 325, Trung đoàn 101, Trung đoàn 18, Trung đoàn 95, nhắc đến Văn Thăng, như nhắc đến người anh em sinh đôi của mình đã từng chia ngọt xẻ bùi, đứng vững và trưởng thành trên dải đất hẹp Miền Trung gan góc và đầy tình người này.
N.V.D
(TCSH63/05-1994)
Tải mã QRCode
PHAN NGỌC MINH
1. Năm 2004, tôi triển lãm tranh tại Foyer du Vietnam - Paris, do ông Võ Văn Thận, là nhà thơ kiêm phụ trách quán bảo trợ. Tại đây tôi đã gặp gỡ được nhiều bạn bè Việt Pháp, trong không khí thân thiện ấm áp…
PHAN NGỌC MINH
1. Năm 2004, tôi triển lãm tranh tại Foyer du Vietnam - Paris, do ông Võ Văn Thận, là nhà thơ kiêm phụ trách quán bảo trợ. Tại đây tôi đã gặp gỡ được nhiều bạn bè Việt Pháp, trong không khí thân thiện ấm áp…
VÕ SƠN TRUNG
Trong gần một thế kỷ qua, bạn đọc Việt Nam đã tiếp cận khá nhiều tác phẩm của đại thi hào Ấn Độ Rabindranath Tagore, trong đó có hàng chục tập thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch nói, tiểu luận, và thậm chí cả hồi ký của thi hào…
Lần đầu nói chuyện trực tiếp với họa sĩ Đinh Cường tại xe cà phê Tôn trước nhà thờ Tôn Nhân Phủ ở Thành Nội, tôi: “Thưa thầy!” Anh khoát tay: “Úi dà, bày đặt. Chỗ bạn bè anh em với nhau cả, thầy bà chi nghe đỗ mệt!”
TRẦN NGUYỄN KHÁNH PHONG
Thật vui mừng và xúc động khi cầm trên tay tập sách Rừng hát của cố nhạc sĩ Trương Minh Phương do gia đình tặng. Tuyển tập dày 1.328 trang, chia làm 4 phần, tập hợp những sáng tác, nghiên cứu văn học nghệ thuật trong cuộc đời của nhạc sĩ.
VÕ TRIỀU SƠN
Ngay sau Lễ Quốc khánh 2/9/1945 ra mắt nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, công cuộc kiến thiết đất nước được bắt đầu, trong đó có văn hóa.
VÕ TRIỀU SƠN
Ngay sau Lễ Quốc khánh 2/9/1945 ra mắt nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, công cuộc kiến thiết đất nước được bắt đầu, trong đó có văn hóa. Những ngày tháng đầu tiên của các hoạt động văn hóa nghệ thuật dưới chính thể Việt Nam mới diễn ra thật sôi nổi. Sau đây là lược thuật một số hoạt động trong mùa đông 1945, cách đây tròn 70 năm.
LỮ QUỲNH
"Vì tôi là người Huế và đã một thời tuổi trẻ nặng nợ với sông Hương suốt những mùa hè nóng bức ngủ đò nên tôi nhìn sông Hương luôn luôn với đôi mắt của người bạn.
Sáng ngày 27-11-2015 tôi đến nghĩa trang Père Lachaise để tiễn anh đến nơi yên nghỉ cuối cùng, sau khi hỏa táng, anh sẽ nằm trong ngôi mộ gia đình, đây cũng là nơi nhạc sĩ Chopin yên giấc ngàn thu nhưng trái tim thì trở về quê hương Ba Lan. Nguyễn Thiên Đạo cũng thế anh nằm ở Paris nhưng trái tim và tâm hồn anh từ lúc sống đến lúc chết luôn luôn hướng về Việt Nam.
HOÀI MỤC
Vừa giải phóng xong ba tôi đưa cả gia đình từ thành phố về quê. Cuộc sống vất vả nhưng quá nhiều cái mới lạ nên đầu óc con nít của tôi khi mô cũng thấy háo hức.
NGUYỄN KHẮC VIỆN
Trích hồi ký
- 75 rồi đấy, ông ơi! Viết hồi ký đi. Chuối chín cây rụng lúc nào không biết đấy!
Chiều 15-4-89, 14 giờ. Phòng họp của Hội VHNT Bình Trị Thiên đã chật hết chỗ, nhiều người ngồi lên bậc cửa sổ.
HỒ VĨNH
Nhà báo Nguyễn Cửu Thạnh sinh ngày 15/6/1905 tại Phú Hội, thành phố Huế. Thuở thiếu thời ông là người ngay thẳng, vui tính, thích văn chương nghệ thuật; ông bước vào nghề báo từ năm 1929 và tham gia hoạt động tích cực trong phong trào Mặt trận Dân chủ tại Huế và hoạt động báo chí do Xứ ủy Trung kỳ chỉ đạo.
NGUYỄN KHẮC PHÊ
Trong lịch sử xây dựng tổ chức văn nghệ trên đất Cố đô Huế 70 năm qua, nơi ghi dấu nhiều sự kiện, nhiều kỷ niệm nhất hẳn là ngôi nhà 26 Lê Lợi, bên bờ nam sông Hương.
Đó là đánh giá của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong điếu văn linh mục Phạm Bá Trực.
Từ Thượng thư Bộ Hình triều Nguyễn, cụ Bùi Bằng Đoàn đã vượt qua những định kiến của thời cuộc, của chế độ cũ - mới để tham gia chính quyền cách mạng.
HOÀNG VŨ THUẬT
Bút ký
Hồi ấy tôi cũng là ông giáo làng, sáng đi tối về. Chiến tranh như cái máy ủi đã san phẳng bất cứ thứ gì dựng lên trên mặt đất.
Văn Cao là một trong những nhạc sĩ thuộc lớp tiền bối của nền tân nhạc Việt Nam. Cuộc đời và sự nghiệp của ông luôn gắn chặt và hoà trộn với dòng chảy lịch sử của dân tộc. Nhiều tác phẩm của ông đã trở thành di sản âm nhạc quý báu của nước nhà. Trong đó, có tác phẩm Tiến quân ca - Quốc ca Việt Nam – mà ông là tác giả.
PHAN QUANG
Hồi ký
Vua Hàm Nghi ghé làng tôi. Vua nghỉ lại ở nhà tôi. Điều đó xảy ra một trăm năm về trước. Và nhà ấy là nhà của ông nội tôi.
Trong sự nghiệp sáng tác của mình, Ngân Giang viết như một dòng sông tuôn chảy điều hòa. Bà là một hiện tượng trên thi đàn Việt Nam: người làm thơ liên tục dài năm nhất (từ 1922 tới khi bà qua đời- 2002), có số lượng thơ thuộc loại nhiều nhất (hơn 5.000 bài) có nhiều bài được truyền tụng (như Trưng nữ vương, Xuân chiến địa...)