VĂN THÀNH LÊ
Tôi đến với văn chương vô cùng hồn nhiên. Như mọi đứa trẻ quê quen leo đồi lội ruộng, chơi đủ trò trên đồng dưới bãi, tôi còn bày đặt ngẩn ngơ chế những câu có vần có vè cho lũ bạn mục đồng cùng đọc lên chọc lỗ nhĩ chơi.
Ảnh: internet
Từ nói miệng đến bí mật chép lại những nghĩ suy vụng về vào cuốn sổ tay be bé. Từ tới tấp viết rồi “bỏ bom” các tòa soạn đến tác phẩm đầu tiên được lên báo. Từ tập truyện đầu tiên nhiều non tơ, lắm thơ dại đến những cuốn sách sau, càng ngày càng tự biết dọn ngòi bút sạch sẽ hơn. Đấy là hành trình dằng dặc dài với cá nhân tôi. Khởi đi từ thuở hoa niên trộn phất phơ mơ màng trong lung linh ảo mộng. Văn chương đã rộng lòng đón cậu bé quê, là tôi, như vậy. Lắng lòng, nghĩ lại, vẫn thấy tươi ròng xúc cảm thuở ngày xưa chưa xa.
Văn chương, tôi sớm bước vào. Và tôi cũng sớm nhận ra. Đường dài mới biết ngựa hay. Có biết bao cây viết tuổi hoa lên ngựa rồi ngã ngựa, hay tự xuống ngựa tìm đường khác phù hợp với tuổi mới của mình hơn. Đến rồi đi. Nhẹ nhàng như gió. Chẳng kịp làm rơi chiếc lá vàng nào. Thế mới biết, từ khởi động đến về đích có khi là cả đời người. Thậm chí hết đời người vẫn chỉ là khởi động, đích là gì đó vô hình ngăn ngắt xa, càng dấn bước càng hoang mang, như lầm đường lạc lối. Và rồi lại quẫy đạp trong nỗi hoang mang lạc lối ấy. Đấy vừa là bi kịch vừa là hấp lực của người viết. Khi không còn nhận ra bi kịch, khi không còn cảm giác có hấp lực hút vào, chắc hẳn người và văn sẽ đường ai nấy đi.
Văn chương ngỡ xa tầm với mà lại gần, bởi xét đến cùng, đấy là con đường nhận diện cái tôi của mình. Tôi viết, là tôi đang đào bới, đục khoét vào chính tôi. Mọi thứ xuất phát trên vạch ẩn ức cá nhân. Tôi không nhân danh hay mang vác sứ mệnh gì, dù lớn hay bé. Nếu có, thì đấy là tự mình đeo ách khát khao cho câu chữ chạm đến tận cùng của mình mà thôi. Tôi gọi đấy là văn chương. Là một. Là riêng. Là duy nhất. Duy nhất chứ không phải thứ nhất, theo ý Xuân Diệu.
Mọi sự bắt rể từ cá nhân. Rồi đến “những người sống quanh tôi”. Tôi nghe. Tôi thấy. Tôi chiêm nghiệm. Hỏi sao mà phải nặng lòng, phải cực hình thế? Không. Chẳng ai bắt. Viết. Biết là đau nhưng cũng là khoái cảm.
2. Hơn một lần tôi tự hỏi, những người viết trẻ chúng tôi đã có gì và đang ở đâu trong dòng chảy văn chương đương đại. Tự hỏi. Tự bùi ngùi. Bởi tất cả với chúng tôi mới chỉ là bắt đầu. Ở độ tuổi 25 - 35 vẫn chỉ là bắt đầu, thì quá muộn so với những Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Nguyên Hồng… Nhưng biết nói sao. Mỗi thời đại có cách sản sinh ra người viết khác nhau. Nhìn vào cách thế hệ 8x và 9x đang chiếm lĩnh hầu hết các diễn đàn văn chương, từ báo giấy đến báo điện tử, từ sách giấy truyền thống đến các trang mạng xã hội, rồi ebook, từ chính thống đến diễn đàn viết tự do, người khó tính cũng phải thừa nhận khu vườn văn trẻ vô cùng xôm tụ và nhiều giọng điệu. Chưa bao giờ người đọc phân hóa và người viết cũng phân hóa rõ như hiện nay.
Có những cái tên lầm lũi kiên định tìm lối đi riêng cho mình, như Nhã Thuyên, Lê Minh Phong, Du Nguyên, Đinh Phương, Hạo Nguyên… Có những cái tên vẫn kiên định cần mẫn tận hiến sức mình cho con chữ, như Trịnh Sơn, Lê Vũ Trường Giang, Hoàng Công Danh, Nguyễn Thị Kim Hòa, Cao Nguyệt Nguyên, Lữ Thị Mai, Nguyễn Dương Quỳnh, Nguyễn Thiên Ngân… Đồng hành trên con đường ấy là những cây viết phê bình dấn thân, vốn học thuật đầy đặn, như Đoàn Ánh Dương, Phan Tuấn Anh, Mai Anh Tuấn..., rồi đội ngũ dịch giả trẻ cũng dồi dào, với Cao Việt Dũng, Hoàng Phương Thúy, Trần Nhật Mỹ, Minh Thương, Lê Nguyễn Lê, Tịnh Thủy…
Song song đấy là lực lượng hùng hậu các tác giả trẻ, có lối viết tạm gọi là thị trường, tạo “hiệu ứng đám đông” tốt với đối tượng độc giả mới lớn, là lứa tuổi được cho là có thời gian và điều kiện nhất để đến với sách. Nhìn vào dòng sách này mới thấy chưa bao giờ ra sách đơn giản và nhẹ nhàng như bây giờ. Và cũng chưa bao giờ, hình ảnh người viết được đẩy lên nhanh đến chóng mặt như bây giờ. Đấy có thực sự là văn học không hay chỉ là á văn học? Điều này còn cần xem lại. Nhưng, ai cũng hiểu, cái gì đến nhanh nhiều khả năng sẽ qua nhanh. Mọi sự ồn ào đều chứa đựng trong lòng những hạt mầm của tĩnh mịch cô liêu. Dẫu nhìn ở góc độ phát triển, đấy là tự nhiên, là cần thiết. Văn đàn sẽ đa dạng và phong phú hơn. Nhưng rõ ràng, chỉ lấy điều này để đo sức khỏe của văn học trẻ là lệch lạc và thiếu thuyết phục.
Văn học phân hóa mạnh mẽ. Mỗi người viết có cách chọn đường đi, đường đến với người đọc theo cách riêng của mình. Đấy là câu chuyện cá nhân, là dễ hiểu, là cần thiết, và hết sức bình thường.
3. Cuối cùng thì “Viết gì?” và “Viết như thế nào?” vẫn là hai câu hỏi xưa nhưng chưa bao giờ cũ mà nhiều người viết không ngừng tự vấn bản thân. Nghĩ nhiều, bàn nhiều, lại quay về tạng viết của mỗi người. Hơn ai hết, người viết phải tự nhận ra tạng viết của mình.
Tôi vẫn nhớ cảm giác đầu tiên bập vào cuốn tiểu thuyết Bắt trẻ đồng xanh của J. D. Salinger và tập truyện Bốn lối vào nhà cười của Hồ Anh Thái. Cảm tưởng như tác giả viết nhẹ như không. Tự nhiên như không. Giọng văn bỡn cợt, giễu nhại, cười đấy mà đau đấy. Tôi lờ mờ nhận ra “lối đi ngay dưới chân mình” là đây. Rồi tiếp tục bập vào Tướng về hưu, Cơ hội của Chúa, Thoạt kì thủy, Đám cưới không có giấy giá thú, Đi về nơi hoang dã, tôi nghĩ đến thứ văn mà ở đó hội tụ kiểu đối thoại sâu cay đến lạnh người của Nguyễn Huy Thiệp, với cách dùng chữ lên bỗng xuống trầm lướt thướt tính từ của Nguyễn Việt Hà, với ma trận huyền ảo tầng tầng ẩn dụ của Nguyễn Bình Phương, với chỉn chu chắc chắn của Ma Văn Kháng, với tính triết luận sắc bén của Nhật Tuấn, và chốt lại bằng giọng văn hài hước, trào lộng, châm biếm của Hồ Anh Thái.
Tất nhiên, từ nhận ra đến việc đi là câu chuyện khác. Và đi được đến đâu lại là khác nữa.
Văn chương thế giới không ngừng vận động. Trong nước cũng nhảy dựng lên. Các trào lưu liên tục soán ngôi nhau. Nhưng dù có trào lưu gì, thiết nghĩ, vẫn phải đứng trên nền hiện thực và tư tưởng. Chất sống là xương sống của tác phẩm. Tư tưởng làm nên hồn cốt tác phẩm. Tác phẩm ít chất sống và tư tưởng đi vắng là tác phẩm èo uột thiếu sinh khí. Mọi kỹ thuật lúc này chỉ là tấm áo khoác ngoài, loay hoay lấp liếm.
Tôi cứ hình dung văn chương thật vô cùng, là cả chân trời rộng. Người viết như những cánh chim thồ chữ về phía ấy. Viết đến đây bỗng nhớ mấy câu thơ của thi sĩ Hoàng Nhuận Cầm, rằng: “Như cánh chim trong mắt của chân trời/ Ta đã chán, lời vu vơ giả dối/ Hót lên! Dù đau xót một lần thôi.”
Saigon, 10/12/2016
V.T.L
(TCSH335/01-2017)
Tải mã QRCode
<p> <span style="color:#8b4513;">LÊ VŨ TRƯỜNG GIANG</span></p> <p> Đầu thế kỷ XX, sự giao thoa giữa văn minh phương Tây và văn hóa bản địa tại Cố đô Huế đã diễn ra theo một tiến trình vừa bị động trong bối cảnh thuộc địa, vừa chủ động, thụ nhận, thương thảo và Việt hóa có chọn lọc. Trong số các công trình cung đình thời vua Khải Định - Bảo Đại (1916 - 1945), lầu Kiến Trung là một kiệt tác tiêu biểu nhất cho khuynh hướng tính hiện đại bản địa và Mỹ học lai tạo.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">PHAN THANH HẢI</span></p> <p> Huế thường được nhắc đến như một đô thị di sản. Nhưng nếu chỉ nhìn vào hệ thống thành quách, cung điện, lăng tẩm hay hàng nghìn công trình kiến trúc cổ thì vẫn chưa đủ để nhận diện chiều sâu văn hóa của vùng đất này.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">HOÀNG LONG</span></p> <p> Trong lịch sử, khi đứng trước một bước ngoặt lớn lao của thời đại, người ta bắt buộc phải lựa chọn một con đường. Con đường đó nhiều khi là độc đạo, hiu hắt ẩn dật để giữ một thứ bản sắc riêng; nhiều khi lại là một dòng chảy thời đại để thay đổi rũ bỏ con người cũ nhằm làm nên một cuộc cách mạng cho bản thân mình và cho cả đất nước.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN VĂN TOÀN</span></p> <p> Ngày 31/10/2025, Kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã thông qua nghị quyết vinh danh và cùng tham gia Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 1784). Năm 2026 này là đúng 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">ĐINH VĂN TUẤN</span></p> <p> Các giai thoại văn chương của nữ sĩ Đoàn Thị Điểm - tác giả <em>Truyền kỳ tân phả</em> (chữ Hán) và dịch giả <em>Chinh phụ ngâm</em> (chữ Nôm) - xưa nay được lưu truyền có nhiều khác biệt, lẫn lộn do nạn “Tam sao thất bản” và “nhuận sắc”<sup>1</sup> của người đời sau nên thật khó xác định giai thoại nào là đúng thật của nữ sĩ.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">TRẦN BẢO ĐỊNH</span></p> <p> Trên làng văn hiện nay, PGS.TS Bùi Thanh Truyền vừa là nhà sư phạm, nhà nghiên cứu có uy tín với nhiều trang viết đóng góp đáng kể trong lĩnh vực nghiên cứu văn học.</p>
<p> <br /> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN THÙY TRANG</span></p>
<p> <br /> <span style="color:#8b4513;">VÕ VINH QUANG</span></p>
<p> <span style="color:#8b4513;">HỒ PHÁC</span></p> <p> Như hầu hết các loại hình nghệ thuật của xứ sở Phù Tang - vốn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Phật giáo Đại thừa, haiga - nghệ thuật dung hợp giữa haiku, thư pháp và hội họa cũng bắt rễ sâu xa từ tinh thần Thiền tông thuộc truyền thống ấy. Nói cách khác, nền tảng triết học của haiga chính là Thiền tông - vừa như một thực hành tâm linh, vừa như một phong cách sống.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">HOÀNG ĐĂNG KHOA</span><br /> <em> <span style="font-size:11px;">“Tôi đi tôi kiếm tôi hoài” (Phạm Thiên Thư)</span></em></p> <p> Có một sự thật thoạt tiên hơi nghịch nhĩ, nhưng nó giúp cái nhìn về văn chương bớt ngây thơ, đó là nhà văn không hiện ra trong tác phẩm theo cách ta tưởng. Cái mà ta gọi là “vân chữ”, là “nhân dạng”, thực ra vừa là dấu vết, vừa là lớp hóa trang. Và chính trong độ chênh ấy - giữa dấu vết và hóa trang - văn chương mới thực sự bước vào “trò chơi” của nó.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">TRẦN BẢO ĐỊNH</span></p> <p> Trên văn đàn Việt Nam hiện nay, PGS. TS Bùi Việt Thắng được bạn đọc trân trọng biết đến là nhà văn, nhà giáo, nhà nghiên cứu và đặc biệt, giới học thuật ngưỡng mộ ông như một trong những chuyên gia đặc sắc về thi pháp thuộc hai thể loại chủ chốt: tiểu thuyết, truyện ngắn - bạn đọc đánh giá đó chẳng khác gì “công nghiệp nặng” của văn đàn.</p>
<p> <br /> <span style="color:#8b4513;">KÊ SỬU</span></p>
<p> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN LƯƠNG TÀI</span></p> <p> Tạp chí <em>Sông Hương</em> số 2 tháng 3-4/1993 có đăng bài của ông Thái Vũ bác bỏ ý kiến của ông Hoàng Minh Tiến cho bài thơ "Răng cắn lưỡi" là của Nguyễn Hàm Ninh và ý kiến hai cụ Hoàng Ngọc Phách và Kiều Thu Hoạch cho là của Nguyễn Đăng Hành để đưa ra một thuyết mới: tác giả bài thơ đó là Trần Văn Kỳ, quân sư riêng của Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">TRỊNH TÙNG - ĐẶNG VĂN HỒ</span></p> <p> Hầu hết các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đều khẳng định Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà yêu nước vĩ đại. Suốt cả cuộc đời, người phấn đấu hy sinh cho mục đích cao cả là "Nước ta hoàn toàn độc lập, dân ta hoàn toàn tự do, ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành".</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN THỊ SỬU</span></p> <p> Việt Nam là quốc gia thống nhất của nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống lâu đời trên một lãnh thổ. Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, vấn đề dân tộc luôn gắn chặt với vấn đề độc lập, chủ quyền và sự tồn vong của quốc gia.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN THÙY TRANG</span></p> <p> Thế kỷ XXI chứng kiến sự tái xuất/xuất hiện và lan rộng của nhiều dịch bệnh với quy mô toàn cầu.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">HỒ THẾ HÀ</span></p> <p> Huy Tập là nhà thơ, nhạc sĩ sinh ra và lớn lên nơi quê hương vùng biển Hải Hậu, Nam Định với nhiều kỷ niệm vui buồn, ân nghĩa theo suốt hành trình hiện thực và tâm linh của anh.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">KÊ SỬU</span></p> <p> Trong tiến trình nghiên cứu văn hóa Việt Nam, tục ngữ luôn giữ vị trí đặc biệt như một “kho ký ức” của cộng đồng - nơi kết tinh tri thức bản địa, kinh nghiệm ứng xử và thế giới quan dân gian qua nhiều thế hệ.</p>
<p> <span style="color:#8b4513;">HOÀNG ĐĂNG KHOA</span></p> <p> <span style="font-size:11px;"><span style="color:#000080;"><em>“Sống hay chết cũng chỉ là cách nói” (Du Tử Lê).</em></span></span></p>
<p> <span style="color:#8b4513;">NGUYỄN VĨNH NGUYÊN</span></p> <p> Đã có một thời nhà văn viết ra tác phẩm, sách được phát hành, là coi như xong việc. Khen chê bình luận trên báo chí (nếu tác phẩm gai góc hay thách thức những khuôn khổ quyền lực văn hóa, chính trị..., đủ để dấy lên các luồng dư luận trái chiều) thì dù tốt - xấu, hay - dở, thậm chí phải - trái, thảy đều là chuyện của thiên hạ.</p>