HỒ VĨNH
Chiếc vạc đúc cuối cùng (1684) đặt bên phải phía trước điện Càn Thành
Cuộc chiến tranh Trịnh Nguyễn kéo dài 45 năm (1627-1672). Đây là một giai đoạn minh chứng của lịch sử: Đàng trong và Đàng ngoài đã trải qua một cuộc qua phân khá lâu dài. Trận chiến kết thúc vào tháng 7 năm Nhâm Thân (1672) và từ đây hai họ lấy sông Gianh làm ranh giới hành chính.
Ở Đàng trong, chúa Nguyễn Phúc Tần đã thành công trong việc tạo dựng cuộc sống ổn định và thanh bình cho Nam Hà nhờ chiến thắng họ Trịnh và tiếp tục mở mang lãnh thổ về phía Nam. Trong 39 năm cầm quyền, chúa Nguyễn Phúc Tần (1648-1687) đã quan tâm phát triển công nghiệp cho Nam Hà mà trong đó việc đúc các vạc đồng và vũ khí đã được coi trọng.
Hiện nay thành phố Huế còn lưu giữ 10 chiếc vạc đồng có giá trị mỹ thuật cao. Công trình ấy do ông Jean de la Croix người Bồ Đào Nha và những người thợ thủ công khéo tay của xứ Đàng trong đảm trách (Jean de la Croix và con là Clément de la Croix đến Thuận Hóa năm 1658 và lập xưởng đúc nơi ngày nay gọi là Phường Đúc, nơi có truyền thống đúc đồng nổi tiếng từ giữa thế kỷ 17). Qua nghiên cứu thực tế, chúng tôi đã lập bảng thống kê (1) sau đây:
Nghiên cứu ở bảng thống kê, chúng tôi tiếp tục tra cứu qua sử liệu và rà soát lại trên thực tế. Chúng tôi đã phát hiện 7 trong số 10 chiếc vạc đã ghi sai về niên hiệu của đời Lê. Trước khi đi vào chi tiết, thiết tưởng cần phải làm một bảng đối chiếu sự việc lịch sử sau đây:
Một bên là niên hiệu - niên đại đã khắc ghi trên vạc. Một bên là niên hiệu niên đại qua kê cứu sử liệu.
BẢNG THỐNG KÊ
|
T/T |
Văn tự trên vạc |
Trọng lượng (cân) |
Năm đúc (dương lịch) |
Đường kính (cm) |
Bề cao (cm) |
Địa điểm đặt vạc (kinh thành Huế) |
|
1 |
Thạnh đức thất niên tạo đỉnh, Đồng nhị thiên nhất bách, ngũ thập tứ cân |
2154 |
1659 |
188 |
93 |
Trước điện Kiến Trung (đại nội Huế) |
|
2 |
Kỷ hợi tứ nguyệt tạo chú, Đồng ngũ bách lục thập cân |
560 |
1659 |
133 |
80 |
Bên phải phía trước viện bảo tàng |
|
3 |
Thạnh đức bát niên, nhị nguyệt tạo đỉnh, Đồng nhị thiên tứ bách bát thập nhị cân |
2482 |
1660 |
222 |
100 |
Trước nhà Tả vu đại nội Huế |
|
4 |
Thạnh đức thập niên tạo đỉnh. Đồng nhị thiên tứ bách nhị thập ngũ cân |
2425 |
1662 |
222 |
104 |
Trước nhà Hữu vu đại nội Huế |
|
5 |
Cảnh trị bát niên cát nguyệt tạo chú Đồng cửu bách tam thập bát cân |
938 |
1670 |
155 |
86 |
Bên phải, phía trước Duyệt Thị Đường (đại nội Huế) |
|
6 |
Cảnh trị thập niên Chính nguyệt cát, nhật tạo Đồng nhất thiên tam bách cửu thập cân |
1390 |
1671 |
168 |
92 |
Bên phải phía trước điện Càn thành (đại nội Huế) |
|
7 |
Cảnh trị thập niên, lục nguyệt tạo chú Đồng bát bách cửu thập lục cân |
896 |
1671 |
142 |
86 |
Xế bên trái sau điện Thái Hòa (đại nội Huế) |
|
8 |
Dương Đức nhị niên, lục nguyệt tạo đỉnh, Đồng nhất thiên thập tam cân |
1013 |
1673 |
160 |
80 |
Lăng Đồng Khánh |
|
9 |
Đinh tỵ tú nguyệt lục nhật tạo chú Đồng ngũ bách lục thập cân |
560 |
1677 |
127 |
70 |
Bên phải, phía trước Viện bảo tàng cổ vật Huế |
|
10 |
Chính hòa ngũ niên, lục nguyệt tạo chú. Đồng nhất thiên tam bách cửu thập lục cân |
1396 |
1684 |
170 |
91 |
Bên phải phía trước điện Càn Thành (đại nội Huế) |
BẢNG ĐỐI CHIẾU
|
Số TT theo bảng TK |
Niên hiệu Niên đại khắc ghi trên vạc |
Niên hiệu niên đại qua kê cứu sử liệu (*) |
Triều đại |
|
1 |
Thạnh Đức. Thất niên tạo đỉnh. |
Vĩnh Thọ Nhị niên tạo đỉnh |
Lê Thần Tông (1649- 1661) |
|
2 |
Niên hiệu không ghi trên vạc Kỷ Hợi tứ nguyệt tạo chú |
Vĩnh Thọ nhị niên - Kỷ Hợi tứ nguyệt tạo chú |
Lê Thần Tông (1649- 1661) |
|
3 |
Thạnh Đức Bát niên nhị nguyệt tạo đỉnh. |
Vĩnh Thọ Tam niên nhị nguyệt tạo đỉnh |
Lê Thần Tông (1649- 1661) |
|
4 |
Thạnh Đức Thập niên tạo đỉnh |
Vạn Khánh Nguyên niên tạo đỉnh |
Lê Huyền Tông (1662- 1670) |
|
6 |
Cảnh trị Thập niên chính nguyệt cát nhật tạo |
Dương Đức Nguyên niên chính nguyệt cát nhật tạo |
Lê Gia Tông (1671-1674) |
|
7 |
Cảnh trị Thập niên lục nguyệt tạo chú |
Dương Đức Nguyên niên lục nguyệt tạo chú |
Lê Gia Tông (1671-1674) |
|
9 |
Niên hiệu không ghi trên vạc. Đinh Tỵ tứ nguyệt lục nhật tạo chú |
Vĩnh Trị Nhị niên đinh tỵ tứ nguyệt tạo chú |
Lê Hy Tông (1675-1704) |
Qua bảng đối chiếu, chúng ta nhìn thấy những sai sót sau:
- Có hai chiếc vạc không ghi niên hiệu (Theo số thứ tự 2,9), năm chiếc vạc ghi sai niên hiệu (1,3,4,6,7).
Những sai lầm trên là do cuộc chiến tranh Trịnh Nguyễn, kể từ năm Đinh Mão (1627) đời vua Thần Tông lần thứ nhất, đến năm Nhâm Tý (1672) đời vua Gia Tông, họ Trịnh, họ Nguyễn đánh nhau cả thảy 7 lần (1627, 1630, 1635, 1648, 1655, 1661, 1672). Trong bấy nhiêu lần, họ Nguyễn chỉ ra đánh họ Trịnh có một lần, đã lấy được 7 huyện ở phía Nam sông Linh Giang (sông Gianh) nhưng vì các tướng họ Nguyễn không đồng lòng với nhau, cho nên phải bỏ về đất cũ (2). Đây là những trận đánh lớn kể từ khi chúa Nguyễn Phúc Nguyên (1613-1635) đã ly khai ở Đàng Ngoài. Tuy nhiên các chúa họ Nguyễn không nhận sắc phong nhưng vẫn trọn đạo quân thần và vẫn dùng niên hiệu vua Lê. Mãi đến thời chúa Nguyễn Phúc Tần, mới thực sự chống cự nổi với họ Trịnh. Một quân sự gia Đông phương cổ, ông Vương An Thạch có nói "dĩ chiến chỉ chiến, tuy chiến khả giả" (lấy chiến tranh để chấm dứt chiến tranh, thì chiến tranh ấy cũng là một sự hợp lý). Trong thời gian chúa Hiền trị vì ở Nam Hà, ở Bắc Hà nhà Lê có năm lần kế tiếp ngôi vua và mười một lần thay đổi niên hiệu. Năm Quý Tỵ (1653) tháng hai, vua Lê Thần Tông đổi niên hiệu là Thạnh Đức. Đến năm Mậu Tuất (1658) tháng giêng, vua Lê đổi niên hiệu là Vĩnh Thọ (3) (theo thứ tự ở bảng đối chiếu 1,3,4 đã ghi sai niên hiệu là Thạnh Đức), ba năm sau (1662) tiếp tục đổi niên hiệu là Vạn Khánh (khác với các vua nhà Nguyễn, niên hiệu không thay đổi. Chúa Nguyễn Phúc Ánh lên ngôi năm 1802, lấy niên hiệu là Gia Long). Sau khi vua Lê Thần Tông mất (1662), Lê Duy Vũ (Huyền Tông) nối ngôi vua cha đặt niên hiệu Vạn Khánh và đến đời vua Lê Hy Tông trước năm 1680 có niên hiệu Vĩnh Trị, nhưng sau năm 1680 mới thực sự thay đổi niên hiệu là Chính Hòa, trị vì đến năm Giáp Thân (1704).
Cho hay các nghệ nhân thời chúa Nguyễn Phúc Tần đã ghi niên hiệu nhà Lê theo ký ức lịch sử.
Trước đây đã có những công trình nghiên cứu của các tác giả L.SOGNY đăng trên Bulletin des Amis du Vieux Hué (B.A.V.H, 1921, p.1-13) Les Vasques en bronze du Palais (những cái vạc đồng của Hoàng Thành) và của Trần Hà Thanh - công cuộc mở mang miền Nam của Nguyễn Phúc Tần (1648-1687) in ronéo, Đại học văn khoa Huế, 1974, trang 81-83). Nay nhằm góp phần cho các văn bản thêm chính xác, chúng tôi xin đính chính một số sơ sót nhỏ để bổ khuyết cho công trình mà hai tác giả trên đã công bố.
Huế 30/3/1992
H.V
(TCSH49/05&6-1992)
------------------------
(*) Nguyễn Trọng Bình - Nguyễn Linh - Bùi Viết Nghị. Bảng đối chiếu âm, dương lịch 2000 năm và niên Biểu lịch sử, Nhà xuất bản khoa học xã hội Hà Nội, 1976, trang 264- 268.
(1) Hồ Vĩnh. Những chiếc vạc đồng thời chúa Nguyễn Phúc Tần, Báo văn hóa du lịch, số tháng 5/90. Kiến thức phổ thông (số mở đầu) tháng 12/90, trang 32-34.
(2) Trần Trọng Kim. Việt Nam sử lược, quyển II bộ Giáo dục - Trung tâm học liệu xuất bản, Sài Gòn, 1971, trang 49-50.
(3) Phan Khoang. Việt sử: xứ Đàng Trong, Nhà sách Khai Trí, Sài Gòn, 1969, trang 199- 213. Xem thêm bảng đối chiếu, âm dương lịch 2000 năm và niên biểu lịch sử.
Tải mã QRCode
Như chúng tôi đã đưa tin, việc tìm kiếm lăng mộ Vua Quang Trung đang được các giới nghiên cứu ở Huế tiến hành. Dưới đây Sông Hương xin tiếp tục giới thiệu một luận cứ mới mà các nhà nghiên cứu thuộc Trung tâm nghiên cứu văn hóa Huế mới phát hiện. Bài viết do anh Phan Thuận An, một thành viên của Trung tâm thực hiện.
S.H
Mới đây giới khảo cổ Trung Quốc đã tìm thấy hài cốt 4.000 năm tuổi của một bà mẹ đang ôm chặt đứa con. Vào thời điểm ấy, ở đây đã xảy ra một trận động đất dữ dội.
Tiến sĩ Nicholas Reeves, nhà khảo cổ người Anh thuộc trường Đại học Arizona, vừa tuyên bố ông đã tìm thấy lối vào bí mật dẫn đến phòng an táng Pharaoh Tutankhamun và đằng sau đó là mộ của Nữ hoàng Nefertiti lừng danh.
Trong nền nghệ thuật Việt Nam, nghệ thuật thời Mạc (1527 - 1592) chiếm một vị thế rất riêng, có phong cách khác hẳn với tính nhịp điệu truyền thống của sáng tạo Việt Nam trước và sau đó.
Trong lúc đang làm đất để trồng lúa, một số người dân tại xã Vĩnh Long, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa đã phát hiện rất nhiều cổ vật có niên đại từ thế kỷ thứ 10.
Bản thảo gốc truyện cổ tích Psychen (Tâm trạng) nổi tiếng của nhà văn H.C. Andersen, đã được tìm thấy trong khi người ta đang dọn dẹp Knuthenborg - tòa dinh thự tọa lạc trên đảo Lolland, cách thủ đô Copenhagen của Đan Mạch 150km về phía Nam.
Ngày 12/5, tại thủ đô Phnom Penh, Campuchia đã đón “về nhà” bức tượng đá thần khỉ Hanuman thuộc Hindu giáo sau 3 thập kỷ lưu lạc tại châu Âu và châu Mỹ.
Để giữ cho mình giấc ngủ ngàn thu mà không bị ai quấy rầy, đại thi hào Shakespreares đã cho khắc trên bia mộ mình một lời nguyền đáng sợ.
Trong đội quân đất nung của Tần Thủy Hoàng, người ta đã tìm thấy cả những chiến binh “ngoại”. Phải chăng từ thời xa xưa đã tồn tại những lính đánh thuê?
Theo Livescience, hàng chục ngôi mộ chứa gần 40 xác ướp vừa được khai quật tại một khu tế lễ 1.200 năm tuổi ở thung lũng Cotahuasi của Peru.
Một tấm bia đá có niên đại hơn 200 năm vừa được phát hiện trong đợt khảo cứu, sưu tầm các di sản văn hóa trên địa bàn huyện Đức Thọ (Hà Tĩnh), đây là di sản văn hóa vật thể quý hiếm ghi khắc về ngôi chùa cổ Hưng Long, của Tổng Du Đồng xưa.
Để tìm hiểu về các mảnh Kinh Phúc Âm tìm thấy trong quan tài người Ai Cập, một nhóm các nhà nghiên cứu đã phải phá hủy các tấm mặt nạ của xác ướp và điều này đã bị các học giả khác lên án.
Theo GS Hoàng Xuân Chinh, sức sống văn hóa Đông Sơn trong thời Bắc thuộc được phản ảnh qua các cuộc khởi nghĩa chống thống trị phương Bắc với đỉnh cao là chiến thắng giành độc lập của Ngô Quyền, trong lúc nhiều văn hóa khác đã vĩnh viễn trở thành một bộ phận của văn hóa Hán.
LÊ QUANG THÁI
I. SÁNG TẠO RA CHỮ QUỐC NGỮ
Vào khoảng giữa thế kỷ 17 đã có ít người dân nước Đại Việt viết chữ quốc ngữ theo mẫu tự a, b, c… khá thành thạo theo lối viết tiên phong “đổi lông ra sắt” ở hai xứ Đàng Trong và Đàng Ngoài.
Sinh thời, Thành Cát Tư Hãn từng ban lệnh cấm không cho ai được biết nơi chôn cất ông. Sau khi qua đời, thuộc hạ đã thực hiện đúng ý chỉ này nên suốt 800 năm qua, nơi chôn cất ông vẫn là một bí ẩn lớn.
HỒ VĨNH
Mới đây trong đợt đi nghiên cứu thực tế tại phố cổ Gia Hội thành phố Huế, chúng tôi đã tìm thấy một văn bản được viết bằng cả chữ Hán lẫn chữ Quốc ngữ trên giấy trắng dày, khổ 50x65cm.
Sáng 6.1, Trung tâm nghiên cứu Kinh thành, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã công bố kết quả điều tra, khai quật khảo cổ học di tích hành cung Lỗ Giang tại huyện Hưng Hà, Thái Bình.
Một nghĩa trang cổ trên sa mạc Ai Cập được tìm thấy với hơn một triệu xác ướp khiến các nhà nghiên cứu đau đầu để tìm câu trả lời.
Một ngôi nhà cổ có niên đại trên 200 năm, được xây theo kiến trúc thời Nguyễn vừa được Bảo tàng Hà Tĩnh phát hiện tại xã Sơn Lễ (huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh).
Các nhà khoa học đã lần đầu tiên xác định tầng văn hóa đầy đủ nhất có niên đại kéo dài từ thế kỷ 8-9 đến thế kỷ 19-20 ở trục Trung tâm Hoàng thành Thăng Long, là thông tin được đưa ra tại Hội nghị báo cáo kết quả khai quật thăm dò khu vực chính điện Kính Thiên thuộc Trung tâm Hoàng thành Thăng Long tổ chức ngày 16/12.