PHONG LÊ - NGUYỄN HOA BẰNG
Có lẽ không phải cho đến bây giờ, sau khoảng lùi hơn 80 năm, mà còn lâu, rất lâu về sau, chiến tranh vẫn cứ là một đề tài lớn, một kho chất liệu không thể nào vơi cạn còn nằm sâu trong ký ức của con người.
Ảnh: tư liệu
Bởi, có dân tộc nào trên thế giới trong thế kỷ XX vừa qua, phải sống trong bom đạn chiến tranh hoặc trong khí hậu của chiến tranh gần suốt bốn mươi năm (từ đầu thập niên bốn mươi đến hết thập niên tám mươi) như dân tộc Việt Nam? Và các vấn đề của thời hậu chiến với sự tàn phá và các di hại của nó thì biết đến bao giờ cho hết được! Điều dễ hiểu, sau tất cả những gì đã được viết trước 1975, với âm hưởng hào hùng và quy mô sử thi tương ứng và tương xứng với cuộc chiến đấu vĩ đại của dân tộc, cuộc sống và số phận con người gắn với số phận đất nước vẫn cần được viết tiếp trong mọi khoảng lùi thời gian. Kể từ cuối thập niên bảy mươi, đầu tám mươi, một số ký và tiểu thuyết đã dần dần chuyển được vào quỹ đạo mới này như Ký sự miền đất lửa (1978) của Vũ Kỳ Lân và Nguyễn Sinh, Đất trắng, 2 tập (1974-1984) của Nguyễn Trọng Oánh, Đất miền Đông, 2 tập (1984) của Nam Hà, Lửa từ những ngôi nhà (1977), Những người đi từ trong rừng ra (1982) và Cỏ lau (1989) của Nguyễn Minh Châu... Đó là sự soi rọi vào nhiều góc khuất của đời sống mà trước đây do yêu cầu lịch sử người viết phải lảng tránh hoặc lướt qua. Là một âm điệu khác, không chỉ là hào hùng, thậm chí là rất ít dấu ấn hào hùng mà là bi tráng hoặc bi thống. Thế giới nhân vật vẫn cứ là hai tuyến, nhưng đã thay đổi cả hình hài và cốt cách để thực hơn, đời hơn và do thế mà đúng hơn. Bên cái được lớn là chiến thắng của dân tộc, đó là những thương tích, những mất mát và khổ đau của nhân dân như là cái giá phải trả... Một chân dung đầy đặn hơn, nhiều chiều cạnh hơn, và do vậy mà chân thực hơn của những con người thuộc về phía chiến thắng, trong bao bất hạnh và bi kịch của nó - đó là hướng viết sẽ được tiếp tục dồi dào hơn với các thế hệ đến sau.
Thế nhưng bước chuyển động này sau khi kết thúc cuộc chiến chống Mỹ là có khác với thời kết thúc chống Pháp hơn hai mươi năm về trước, sau chiến thắng Điện Biên Phủ và Hiệp định Genève - 1954. Với tiểu thuyết chống Pháp, những sáng tác tiêu biểu, có quy mô và sức bao quát cao về chiến tranh, phải sau 1954, thậm chí phải chờ đến cuối thập niên năm mươi, đầu sáu mươi mới xuất hiện như Đất nước đứng lên (1955) của Nguyên Ngọc, Vượt Côn Đảo (1956) của Phùng Quán, Người người lớp lớp (1956) của Trần Dần, Một truyện chép ở bệnh viện (1959) của Bùi Đức Ái, Hoa hướng dương (1960) của Đoàn Giỏi, Trước giờ nổ súng (1960) của Lê Khâm, Cao điểm cuối cùng (1961) của Hữu Mai, Sống mãi với thủ đô (1961) của Nguyễn Huy Tưởng... Còn văn học chống Mỹ thì bước ngoặt đó là không thật rõ rệt, thậm chí có lúc dường như còn bị che khuất trước mênh mông biết bao nhu cầu mới của người đọc gồm miền Bắc đang trong những thử nghiệm xây dựng chủ nghĩa xã hội không mấy thành công, và miền Nam vừa thoát ra khỏi chế độ Mỹ - ngụy còn ngổn ngang trong bao nỗi ly hợp. Bối cảnh hậu chiến và việc đi tìm một mô hình phát triển xã hội sao cho hợp quy luật, trong tình thế bối rối của dân tộc và trong khủng hoảng của phe xã hội chủ nghĩa khiến cho yêu cầu Đổi mới trở thành mối quan tâm hàng đầu và bao trùm kể từ Nguyễn Khải, Nguyễn Mạnh Tuấn, Ma Văn Kháng, Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Nguyễn Huy Thiệp... Một lý do khác, dường như các cây bút chủ lực của thời chống Mỹ, số lớn đều đã để lại những trang hay nhất trong thời gian 1960 - 1975. Nguyễn Thi, hy sinh năm 1968, sau khi vào chiến trường được 6 năm, đã để lại những kiệt tác như Người mẹ cầm súng (1965) và Ở xã Trung Nghĩa (1966) mà nhiều chục năm sau hiếm có tác phẩm nào sánh bằng. Nguyên Ngọc với Rừng xà nu (1969) và Đất Quảng, Tập I (1971) dường như đã đạt được trọn vẹn một phong cách viết tiêu biểu nhất cho phong cách thời đại; thế nhưng sau 1975 ông đã không thể viết tiếp Đất Quảng Tập II. Phan Tứ bám rất chắc cục diện và chuyển động của chiến trường để có Gia đình má Bảy (1968), Mẫn và tôi (1972), như là một người viết sử số 1, không ai hơn được, hoặc thay thế được ở dải đất miền Trung lúc ấy, sau 1975 ông viết tiếp bộ ba tiểu thuyết Người cùng quê (1985 - 1995 - 1997) nhưng mọi nỗ lực mở rộng quy mô phản ánh vẫn với âm điệu sử thi quen thuộc của nhà văn lại không đáp ứng được những mong đợi mới của công chúng.
Như vậy là việc khẳng định sự hiện diện của đề tài chiến tranh như là một đề tài lớn trong bất cứ hoàn cảnh nào cần có thêm sự lưu ý đến những cảm hứng mới, những cách thức tiếp cận mới, những cách viết mới, chứ không phải là sự nối dài của quá khứ - dẫu là một quá khứ đã thực hiện trọn vẹn, và có thể nói là tối ưu yêu cầu lịch sử của mình. Bởi, viết về chiến tranh ở thời điểm hôm nay, nếu như người viết chỉ đơn thuần mong muốn nhờ vào khoảng lùi thời gian mà trở lại một sự tái hiện kỹ lưỡng hơn, đầy đủ hơn gương mặt chiến tranh trong tâm nguyện “trả nợ” hoặc “đền ơn đáp nghĩa” cho những người đã khuất... thì quả không dễ đem lại được cái gì mới hơn trong mong mỏi của người đọc.
Để tiếp tục đề tài chiến tranh trong khả năng đón nhận những vấn đề hôm nay của thời cuộc, sẽ có một thế hệ khác, nối tiếp và trẻ hơn. Trong số họ, số lớn hoặc hầu hết đều có tham gia chiến tranh như một chiến binh thực thụ, và sự nghiệp viết của họ chỉ bắt đầu sau khi chiến tranh kết thúc nhiều năm, thậm chí hàng chục năm. Trẻ hơn, họ không bị ràng buộc bởi những nhận thức cũ, những thói quen và kinh nghiệm cũ. Họ được tự do hơn trong mọi lựa chọn. Được sống và viết trong bối cảnh mới, không còn đối mặt với chiến tranh, mà là đối mặt với nhu cầu đổi mới và phát triển đất nước trong một thế giới tan băng đang dần dần chuyển vào kỷ nguyên giao lưu và hội nhập. Đón nhận bầu không khí mới của dân tộc và thời đại, lớp người viết mới này sẽ có một cách nhìn, cách nghĩ, cách thể hiện hiện thực chiến tranh khác hơn. Đề tài chiến tranh, với họ, không còn là một sự cô lập với các mặt sống khác của thời bình, của tâm lý và khát vọng con người trong thời bình. Không phải chỉ còn là sự giải tỏa ký ức của quá khứ hoặc sự trang trải những kỷ niệm dồn chứa của một thời... Đề tài chiến tranh, với họ, là gắn với sự sống nguyên khối gồm rất nhiều mặt sống khác, đang diễn ra và ràng buộc với nhau trong muôn mặt của cuộc đời. Tìm được cách đối thoại, cách tâm sự, cách hỏi đáp, cách giãi bày với những người đồng thời - đó là lối tránh những con đường cũ, và cũng là dấu hiệu đổi mới trong cách viết của một thế hệ trẻ hơn, kể từ Nguyễn Trí Huân với Chim én bay (1988), Bảo Ninh với Nỗi buồn chiến tranh (1991), Chu Lai - từ Ăn mày dĩ vãng (1992) đến Khúc bi tráng cuối cùng (2004), Trung Trung Đỉnh với Lạc rừng (2000), Xuân Đức với Bến đò xưa lặng lẽ (2004), Nguyễn Bảo với Thượng Đức (2005), Khuất Quang Thụy với Những bức tường lửa (2005), Trần Văn Tuấn với Rừng thiêng nước trong (2004), Bùi Thanh Minh với Cõi đời hư thực (2007), Nguyễn Quang Hà với Vùng lõm (2008), Từ Nguyên Tĩnh với Truyền thuyết sông Thu Bồn (2008), Đình Kính với Sóng chìm (2008), Đỗ Kim Cuông với Phòng tuyến sông Bồ (2009)... Trên đây chỉ là sự lược kể những tên tuổi chính trong tiếp nối, gần như không ngừng nghỉ thuộc thế hệ từng có trải nghiệm chiến tranh trong tư cách người lính, số lớn nay đã vào tuổi trong ngoài sáu mươi... Một thế hệ lớn tuổi hơn, thuộc lớp đàn anh trong tư cách người lính và người viết, với binh nghiệp và văn nghiệp từ chống Pháp hoặc đầu chống Mỹ vẫn tiếp tục viết những tác phẩm có thể là sự tiếp tục hoặc là sự tổng kết cho cả một đời văn của mình, để làm nên sự gắn nối xuyên suốt hành trình ba mươi năm chiến tranh cách mạng của dân tộc như Nam Hà với Ngày rất dài - 2 Tập (2004), Hồ Phương với Những cánh rừng lá đỏ (2005), Dũng Hà với Sông cạn (2006), Bùi Bình Thi với Xiêng Khoảng mù sương (2006), Nguyễn Chí Trung với Tiếng khóc của nàng Út (2008)...
Tôi thực sự áy náy về sự liệt kê mà không dừng lại, đi sâu vào bất cứ tác phẩm nào trong danh mục kể trên, vì đó là việc lớn cần cả một công trình chuyên sâu mới mong nói được đóng góp của mỗi tác giả, dường như ai cũng dốc cả vốn liếng và tâm huyết của mình cho những gì đã viết. Các tác phẩm trên số lớn đều đã được nhận các Giải thưởng, hoặc vào chung khảo các cuộc thi lớn về tiểu thuyết của Hội Nhà văn hoặc của Bộ Quốc phòng - điều đó nói lên sự trân trọng đón nhận của người đọc hôm nay về một đề tài dường như không bao giờ cũ. Và nếu chú ý đến sự xuất hiện khá dồn dập của tiểu thuyết chỉ trong dăm năm, và với sự tiếp tục của đội ngũ viết, ta cũng có thể thấy cái kho ký ức về chiến tranh gần như không hề vơi cạn, và đang được chuyển dần cho các thế hệ sau như Đỗ Tiến Thụy với Màu rừng ruộng (2006), Nguyễn Đình Tú với Nháp (2008), Nguyễn Thế Hùng với Họ vẫn chưa về (2009)... Ở các cây bút thuộc thế hệ 7X này, chiến tranh không phải là vốn sống trực tiếp, là kỷ niệm, do vậy mà không còn hiện ra trong nguyên khối, hoặc trong gắn bó với các sự kiện lớn của một thời đã qua, qua cách nhìn của một người viết sử, mà là sự giao thoa, xen cài với những mảng sống khác của thời bình, nhất là trong sự hình thành nhân cách một thế hệ trẻ, ở tư thế là chủ nhân hoặc là nạn nhân, hoặc là cả hai, đang hoặc sẽ là gương mặt chính của cái thời hôm nay, gọi là cái thời của họ - thì cũng được.
Như vậy đây là một sự tiếp tục, không phải như một nối dài của lịch sử, mà là một chuyển đổi của lịch sử. Đây là cách viết về chiến tranh sau chiến tranh. Viết về chiến tranh trong bối cảnh và yêu cầu của thời bình. Viết về chiến tranh cho một đối tượng đọc mới, với số đông, và ngày càng đông hơn là những thế hệ sinh ra trong hòa bình. Chính các thế hệ bạn đọc này sẽ quyết định gương mặt mới của văn học. Vấn đề không phải chỉ là trang trải, là dốc hết bản thân cho một món nợ phải trả; mà còn là, hoặc chủ yếu là tìm đến, là đón đợi một giao thoa và đồng cảm với các thế hệ bạn đọc mới; là đọc được ở họ những gì họ đang mong đợi...
Hy vọng đề tài chiến tranh trong sự kế tục của nhiều thế hệ viết sẽ còn hứa hẹn nhiều bất ngờ cho văn học trong những mùa màng tương lai. Hy vọng đó xem ra có được các tín hiệu lạc quan trong sự xuất hiện gần đây của một số tiểu thuyết mới nhận được sự đón đợi tích cực của công chúng, như Suối Cọp (Nxb. Hội Nhà văn, 2023) của Hữu Ước, và Khắc tinh với Thần Chết (Nxb. Văn học, 2023) của Lê Hoài Nam - cả hai tác giả đều thuộc thế hệ viết đầu 5x; cùng một nữ tác giả trẻ sinh 1979 là Phan Thúy Hà, với những tập truyện viết theo lối phi hư cấu: Đừng kể tên tôi (Nxb. Phụ Nữ, 2017), Tôi là con gái của cha tôi (Nxb. Phụ Nữ, 2019), Những trích đoạn của các anh (Nxb. Phụ Nữ, 2021), được tái bản nhiều lần trong hai năm 2020 và 2021. Nhìn ra văn học thế giới tôi muốn dẫn ra hai trường hợp quen thuộc để minh chứng cho lòng tin này. Một là M. Sholokhov (1905 - 1984), trong Thế chiến thứ hai, sau bộ sử thi trường thiên Sông Đông êm đềm (1925 - 1940), ông viết tiếp Họ chiến đấu vì Tổ quốc, và Khoa học căm thù trong tư cách một phóng viên chiến trường; 12 năm sau khi chiến tranh kết thúc mới có tiếp Số phận một con người (1956), một tiểu thuyết chỉ dăm sáu chục trang mà có một sức chứa ghê gớm để có thể thu lại rất nhỏ bao nhiêu là đau đớn, mất mát, thống khổ, cùng sức chịu đựng và vượt lên, trong tư cách một Con Người viết hoa ở một người lính Nga bình thường... Hai là L. Tolstoy (1828 - 1910), 14 năm sau kết thúc chiến tranh Nga - Pháp mới ra đời; thế mà trong khoảng lùi hơn năm mươi năm đối với sự kiện ông đã có thể viết Chiến tranh và hòa bình nhiều nghìn trang về một cuộc chiến như một thử thách cao nhất lòng yêu Tổ quốc Nga và sức mạnh của nhân dân Nga, về tính cách Nga và tâm hồn Nga... Như vậy, không chỉ những người sống trong chiến tranh như Sholokhov mà cả những người sinh ra sau chiến tranh như L. Tolstoy ai cũng có thể viết rất hay về Tổ quốc và Nhân dân trong một tương quan bình đẳng. Thu lại cho thật nhỏ đến chỉ còn hơn 1 nhân vật như Số phận một con người, hoặc mở ra cho hết độ rộng đến trên 500 nhân vật như Chiến tranh và hòa bình - cả hai đều có chung khuôn hình tiểu thuyết với tất cả sự sống mênh mông, kỳ diệu của nó, một sự sống chỉ với tư duy tiểu thuyết trong tính năng động khôn cùng của nó mới có thể đạt được sự chuyển tải.
Nhiều vạn trang và hàng trăm tiểu thuyết về chiến tranh đã ra đời; cùng nhiều chục vạn trang tư liệu đã được chuẩn bị qua các nhật ký, bút ký, ghi chép trên chiến trường hoặc hậu phương của những người viết chuyên hoặc không chuyên đã đến với bạn đọc nhiều thế hệ trong hơn hai phần ba thế kỷ qua. Như vậy là mọi ký ức về chiến tranh luôn luôn được trân trọng lưu giữ, và vẫn còn tiếp tục được bổ sung, đôi khi nhờ vào những may mắn đến bất ngờ như hai cuốn nhật ký của Nguyễn Văn Thạc và Đặng Thùy Trâm năm 2005 cùng nhiều cuốn khác - trước và sau thời điểm này. Đó là điều không một chiến thắng nào của dân tộc trong lịch sử có thể sánh được. Và cũng chưa thể hình dung hết hiệu quả sự soi sáng tầm vóc của chiến thắng từ nhiều phía, với rất nhiều cự ly của không gian và thời gian, như nhật ký Đặng Thùy Trâm, sau hành trình 35 năm, qua nửa vòng trái đất, làm gắn nối thân thiết những con người từng là “kẻ thù” ở “phía bên kia” qua bộ phim Đừng đốt được nhận Giải Bông Sen Vàng trong Liên hoan phim Việt Nam 2009 của đạo diễn Đặng Nhật Minh. Tôi tin rằng: tất cả các thế hệ người viết đến sau sẽ không thiếu tư liệu, chất liệu cho sự khai thác qua tất cả những gì đã có, vẫn không ngừng được bổ sung thêm để có được tác phẩm lớn, nếu mỗi người trong họ vẫn nguyên vẹn một trái tim thiết tha với Tổ quốc, một gắn bó xương thịt với nhân dân; nếu số phận của nhân dân và Tổ quốc luôn luôn là niềm khắc khoải lớn, không bao giờ vơi cạn trong tấm lòng của họ.
Tôi nhớ nhà văn Hữu Mai (1926 - 2007), tác giả Cao điểm cuối cùng, Vùng trời, Ông cố vấn, từng nói một ý khiêm nhường là - ông cùng thế hệ ông chỉ mong làm được việc ghi chép sao cho thật nhiều, thật trung thực những gì mình đã sống, đã trải, còn việc xây dựng nên các tác phẩm lớn thì phải dành cho các thế hệ sau. Nhà văn cao niên Tô Hoài (1920 - 2014), có hành trình viết ngót bảy mươi năm cũng có một ý tương tự là thế hệ ông không mong có tác phẩm lớn vì nền văn xuôi Quốc ngữ của ta chỉ mới có một lịch sử ngắn so với nhiều nền tiểu thuyết trên thế giới. Nếu hai ý kiến này được sự đồng tình hoặc công nhận của nhiều người viết thì điều đó rất nên là một thông điệp gửi đến các thế hệ hôm nay và mai sau - như là một sự gửi gắm niềm tin cậy. Và như một cuộc bàn giao thế hệ.
P.L - N.H.B
(TCSH59SDB/12-2025)
Tải mã QRCode
NGUYỄN KHẮC PHÊTừ lâu, ở Huế, nhiều người đã biết tiếng ba công chúa, ba nữ sĩ (Tam Khanh) con vua Minh Mạng, em gái nhà thơ nổi tiếng Tùng Thiện Vương Miên Thẩm, trong đó MAI AM là người được nhắc đến nhiều nhất. Mai Am nổi tiếng trước hết vì tài thơ và cùng vì cuộc đời riêng không được may mắn của bà, tuy bà là người sống thọ nhất trong “Tam Khanh”.
LÊ DỤC TÚCùng với nghệ thuật tiếp cận và phản ánh hiện thực, nghệ thuật miêu tả và khắc họa chân dung nhân vật, nghệ thuật châm biếm và sử dụng ngôn ngữ cũng là một trong những nét nghệ thuật đặc sắc ta thường gặp trong các phóng sự Việt Nam 1932 - 1945.
NGUYỄN VĂN DÂNTrong thế kỷ XX vừa qua, thế giới, đặc biệt là thế giới phương Tây, đã sản sinh ra biết bao phương pháp phục vụ cho nghiên cứu văn học, trong đó phương pháp cấu trúc là một trong những phương pháp được quan tâm nhiều nhất.
AN KHÁNHHai mươi tám năm kể từ ngày chấm dứt chiến tranh ở Việt Nam, đủ để một thế hệ trưởng thành, một dòng thơ định vị. Tháng 3 vừa qua, Hội Văn nghệ Hà Nội và nhóm nhà thơ - nhà văn - cựu binh Mỹ có cuộc giao lưu thú vị, nhằm tìm ra tiếng nói "tương đồng", sự thân ái giữa các thế hệ Mỹ - Việt thông qua những thông điệp của văn chương.
TRẦN ĐÌNH SỬ Bạn đọc Việt Nam vốn không xa lạ với phê bình phân tâm học hơn nửa thế kỷ nay, bởi nó đã bắt đầu được giới thiệu vào nước ta từ những năm ba mươi, bốn mươi thế kỷ trước. Nhưng đáng tiếc nó đã bị kỳ thị rất nặng nề từ nhiều phía. Giống như nhân loại có thời phản ứng với Darwin vì không chấp nhận lý thuyết xem con người là một loài cao quý lại có thể tiến hóa từ một loài tầm thường như loài khỉ, người ta cũng không thể chấp nhận lý thuyết phân tâm học xem con người - một sinh vật có lý trí cao quý lại có thể bị sai khiến bởi bản năng tầm thường như các loài vật hạ đẳng!
PHẠM ĐÌNH ÂN(Nhân kỷ niệm lần thứ 20 ngày mất của Thế Lữ 3-6-1989 – 3-6-2009)Nói đến Thế Lữ, trước tiên là nói đến một nhà thơ tài danh, người góp phần lớn mở đầu phong trào Thơ Mới (1932-1945), cũng là nhà thơ tiêu biểu nhất của Thơ Mới buổi đầu. Ông còn là cây bút văn xuôi nghệ thuật tài hoa, là nhà báo, dịch giả và nổi bật là nhà hoạt động sân khấu xuất sắc, cụ thể là đưa nghệ thuật biểu diễn kịch nói nước nhà trở thành chuyên nghiệp theo hướng hiện đại hóa.
THÁI DOÃN HIỂUPhàm trần chưa rõ vàng thauChân tâm chẳng biết ở đâu mà tìm. VẠN HẠNH Thiền sư
HỒ THẾ HÀ Thi ca là một loại hình nghệ thuật ngôn từ đặc biệt. Nó là điển hình của cảm xúc và tâm trạng được chứa đựng bởi một hình thức - “hình thức mang tính quan niệm” cũng rất đặc biệt. Sự “quái đản” trong sử dụng ngôn từ; sự chuyển nghĩa, tạo sinh nghĩa trong việc sử dụng các biện pháp tu từ; sự trừu tượng hoá, khái quát hoá các trạng thái tình cảm, hiện thực và khát vọng sống của con người; sự hữu hình hoá hoặc vô hình hoá các cảm xúc, đối tượng; sự âm thanh hoá theo quy luật của khoa phát âm thực nghiệm học (phonétique expérimentale)...đã làm cho thi ca có sức quyến rũ bội phần (multiple) so với các thể loại nghệ thuật ngôn từ khác.
LÊ XUÂN LÍTHỏi: Mã Giám Sinh sau khi mua được Kiều, Mã phải đưa Kiều đi ròng rã một tháng tròn mới đến Lâm Tri, nơi Tú Bà đang chờ đợi. Trên đường, Mã đâm thèm muốn chuyện “nước trước bẻ hoa”. Hắn nghĩ ra đủ mưu mẹo, lí lẽ và hắn đâm liều, Nguyễn Du viết: Đào tiên đã bén tay phàm Thì vin cành quít, cho cam sự đờiĐào tiên ở đây là quả cây đào. Sao câu dưới lại vin cành quít? Nguyễn Du có lẩm cẩm không?
CHU ĐÌNH KIÊN1. Có những tác phẩm người đọc phải thực sự “vật lộn” trên từng trang giấy, mới có thể hiểu được nhà văn muốn nói điều gì. Đó là hiện tượng “Những kẻ thiện tâm” (Les Bienveillantes) của Jonathan Littell. Một “cas” được xem là quá khó đọc. Tác phẩm đã đạt hai giải thưởng danh giá của nước Pháp là: giải Goncourt và giải thưởng của Viện hàn lâm Pháp.
PHONG LÊSinh năm 1893, Ngô Tất Tố rõ ràng là bậc tiền bối của số rất lớn, nếu không nói là tất cả những người làm nên diện mạo hiện đại của văn học Việt Nam thời 1932-1945. Tất cả - gồm những gương mặt tiêu biểu trong phong trào Thơ mới, Tự Lực văn đoàn và trào lưu hiện thực đều ra đời sau ông từ 10 đến 20 năm, thậm chí ngót 30 năm.
HẢI TRUNGHiện tượng ngôn ngữ lai tạp hay gọi nôm na là tiếng bồi, tiếng lơ lớ (Pidgins và Creoles) được ngành ngôn ngữ học đề cập đến với những đặc trưng gắn liền với xã hội. Nguồn gốc ra đời của loại hình ngôn ngữ này có nhiều nét khác biệt so với ngôn ngữ nói chung. Đây không chỉ là một hiện tượng cá thể của một cộng đồng ngôn ngữ nào, mà nó có thể phát sinh gắn liền với những diễn biến, những thay đổi, sự phát triển của lịch sử, xã hội của nhiều dân tộc, nhiều quốc gia khác nhau.
BÙI NGỌC TẤN... Đã bao nhiêu cuộc hội thảo, bao nhiêu cuộc tổng kết, bao nhiêu cuộc thi cùng với bao nhiêu giải thưởng, văn chương của chúng ta, đặc biệt là tiểu thuyết vẫn chẳng tiến lên. Rất nhiều tiền của bỏ ra, rất nhiều trí tuệ công sức đã được đầu tư để rồi không đạt được điều mong muốn. Không có được những sáng tác hay, những tác phẩm chịu được thử thách của thời gian. Sự thất thu này đều đã được tiêu liệu.
NGUYỄN HUỆ CHICao Bá Quát là một tài thơ trác việt ở nửa đầu thế kỷ XIX. Thơ ông có những cách tân nghệ thuật táo bạo, không còn là loại thơ “kỷ sự” của thế kỷ XVIII mà đã chuyển sang một giọng điệu mới, kết hợp tự sự với độc thoại, cho nên lời thơ hàm súc, đa nghĩa, và mạch thơ hướng tới những đề tài có ý nghĩa xã hội sâu rộng.
NGUYỄN TRƯƠNG ĐÀNĐã nhiều sử liệu viết về cuộc xử án vua Duy Tân và các lãnh tụ khởi xướng cuộc khởi nghĩa bất thành tháng 5-1916, mà trong đó hai chí sĩ Thái Phiên - Trần Cao Vân là hai vị đứng đầu. Tất cả các sử liệu đều cho rằng, việc hành hình đối với Thái Phiên, Trần Cao Vân, Tôn Thất Đề, Nguyễn Quang Siêu diễn ra vào sáng ngày 17-5-1916. Ngay cả trong họ tộc hai nhà chí sĩ, việc ghi nhớ để cúng kỵ, hoặc tổ chức kỷ niệm cũng được tính theo ngày như thế.
PHONG LÊBây giờ, sau 60 năm - với bao là biến động, phát triển theo gia tốc lớn của lịch sử trong thế kỷ XX - từ một nước còn bị nô lệ, rên xiết dưới hai tầng xiềng xích Pháp-Nhật đã vùng dậy làm một cuộc Cách mạng tháng Tám vĩ đại, rồi tiến hành hai cuộc kháng chiến trong suốt 30 năm, đi tới thống nhất và phát triển đất nước theo định hướng mới của chủ nghĩa xã hội, và đang triển khai một cuộc hội nhập lớn với nhân loại; - bây giờ, sau bao biến thiên ấy mà nhìn lại Đề cương về văn hoá Việt Nam năm 1943(1), quả không khó khăn, thậm chí là dễ thấy những mặt bất cập của Đề cương... trong nhìn nhận và đánh giá lịch sử dân tộc và văn hoá dân tộc, từ quá khứ đến hiện tại (ở thời điểm 1943); và nhìn rộng ra thế giới, trong cục diện sự phát triển của chủ nghĩa tư bản hiện đại; và gắn với nó, văn hoá, văn chương - học thuật cũng đang chuyển sang giai đoạn Hiện đại và Hậu hiện đại...
TƯƠNG LAITrung thực là phẩm chất hàng đầu của một người dám tự nhận mình là nhà khoa học. Mà thật ra, đâu chỉ nhà khoa học mới cần đến phẩm chất ấy, nhà chính trị, nhà kinh tế, nhà văn hoá... và bất cứ là "nhà" gì đi chăng nữa, trước hết phải là một con người biết tự trọng để không làm những việc khuất tất, không nói dối để cho mình phải hổ thẹn với chính mình. Đấy là trường hợp được vận dụng cho những người chưa bị đứt "dây thần kinh xấu hổ", chứ khi đã đứt mất cái đó rồi, thì sự cắn rứt lương tâm cũng không còn, lấy đâu ra sự tự phản tỉnh để mà còn biết xấu hổ. Mà trò đời, "đã trót thì phải trét", đã nói dối thì rồi cứ phải nói dối quanh, vì "dại rồi còn biết khôn làm sao đây".
MÃ GIANG LÂNVăn học tồn tại được nhiều khi phụ thuộc vào độc giả. Độc giả tiếp nhận tác phẩm như thế nào? Tiếp nhận và truyền đạt cho người khác. Có khi tiếp nhận rồi nhưng lại rất khó truyền đạt. Trường hợp này thường diễn ra với tác phẩm thơ. Thực ra tiếp nhận là một quá trình. Mỗi lần đọc là một lần tiếp nhận, phát hiện.
HÀ VĂN LƯỠNGTrong dòng chảy của văn học Nga thế kỷ XX, bộ phận văn học Nga ở hải ngoại chiếm một vị trí nhất định, tạo nên sự thống nhất, đa dạng của thế kỷ văn học này (bao gồm các mảng: văn học đầu thế kỷ, văn học thời kỳ Xô Viết, văn học Nga ở hải ngoại và văn học Nga hậu Xô Viết). Nhưng việc nhận chân những giá trị của mảng văn học này với tư cách là một bộ phận của văn học Nga thế kỷ XX thì dường như diễn ra quá chậm (mãi đến những thập niên 70, 80 trở đi của thế kỷ XX) và phức tạp, thậm chí có ý kiến đối lập nhau.
TRẦN THANH MẠILTS: Nhà văn Trần Thanh Mại (1908-1965) là người con xứ Huế. Tên ông đã được đặt cho một con đường ở đây và một con đường ở thành phố Hồ Chí Minh. Trần Thanh Mại toàn tập (ba tập) cũng đã được Nhà xuất bản Văn học phát hành năm 2004.Vừa rồi, nhà văn Hồng Diệu, trong dịp vào thành phố Hồ Chí Minh dự lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn Trần Thanh Mại, đã tìm thấy trang di cảo lưu tại gia đình. Bài nghiên cứu dưới đây, do chính nhà văn Trần Thanh Mại viết tay, có nhiều chỗ cắt dán, thêm bớt, hoặc mờ. Nhà văn Hồng Diệu đã khôi phục lại bài viết, và gửi cho Sông Hương. Chúng tôi xin cám ơn nhà văn Hồng Diệu và trân trọng giới thiệu bài này cùng bạn đọc.S.H