TRỊNH TÙNG - ĐẶNG VĂN HỒ
Hầu hết các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đều khẳng định Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà yêu nước vĩ đại. Suốt cả cuộc đời, người phấn đấu hy sinh cho mục đích cao cả là "Nước ta hoàn toàn độc lập, dân ta hoàn toàn tự do, ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành".
Năm 1920, Người tham gia thành lập Đảng Cộng sản Pháp tại Đại hội Tua. Ảnh: tư liệu
Song vấn đề đặt ra là tư tưởng cứu nước của Hồ Chí Minh xuất hiện khi nào? Những yếu tố nào và trong những điều kiện xã hội nào làm nảy sinh tư tưởng cứu nước đó? Giải quyết những vấn đề này sẽ góp phần làm sáng rõ hơn quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh. Song tiếc rằng cho đến nay vẫn còn có những ý kiến khác nhau.
Đức Vượng, trong bài "Tư tưởng cứu nước của Hồ Chí Minh nảy sinh từ bao giờ", cho rằng tư tưởng đó hình thành vào năm 1904 ở Vinh - Nghệ An, khi Nguyễn Tất Thành chứng kiến cảnh thực dân Pháp và Nam triều bắt phu đi làm con đường Cửa Rào - Trấn Linh. Còn trong "Chủ tịch Hồ Chí Minh" lại cho rằng tư tưởng đó xuất hiện năm 1905, do ảnh hưởng của những cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp của nhân dân ta ở Huế.
Chúng tôi không hoàn toàn nhất trí với những nhận định nêu trên.
Thứ nhất: Tư tưởng cứu nước không chỉ nảy sinh trên cơ sở của lòng yêu nước thương dân sâu sắc (mặc dù đây là điều kiện tiên quyết) mà còn phải nhận thức được nguyên nhân của việc mất nước và đủ dũng khí để sẵn sàng tham gia vào cuộc đấu tranh giữ nước.
Thứ hai: Một hành động yêu nước chưa thể được xem là đã có tư tưởng cứu nước. Bởi vì, tư tưởng cứu nước phải bao gồm những hành động tự giác, có ý thức chống lại kẻ thù của dân tộc. Đồng thời với sự xuất hiện tư tưởng cứu nước đó là việc tìm hiểu con đường đánh đổ chủ nghĩa thực dân giành độc lập tự do cho dân tộc và tham gia vào cuộc đấu tranh đó.
Từ đó chúng tôi thấy cần thiết phải xác định những cơ sở, những điều kiện xã hội đã tác động đến quá trình hình thành tư tưởng cứu nước của Hồ Chí Minh như thế nào.
1. Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo, nguồn gốc nông dân ở huyện Nam Đàn, Nghệ An, nơi có truyền thống đấu tranh bất khuất chống giặc ngoại xâm, Nguyễn Sinh Cung sớm nhận được sự giáo dục tốt đẹp của gia đình, quê hương. Ngay từ nhỏ Nguyễn Sinh Cung đã sớm hấp thụ quan điểm chính trị của tư tưởng Nho giáo, song đã được chắt lọc và thấm đượm chủ nghĩa yêu nước Việt Nam.
Suốt cả quãng đời niên thiếu dù sống ở quê hương hay theo cha vào Huế lần thứ nhất, Nguyễn Sinh Cung luôn luôn chứng kiến và suy nghĩ về những nỗi bất hạnh, những cảnh ngang trái, bất công đang diễn ra xung quanh mình. Nhiều câu hỏi làm anh trăn trở "Phải chăng cuộc sống cùng cực của đồng bào là lẽ tự nhiên?" hay "sự có mặt của bọn thực dân, sự bất lực của bọn quan lại đã gây ra nỗi thống khổ đó". Chính tình cảm yêu nước, thương dân là cơ sở hết sức quan trọng, chuẩn bị cho bước chuyển từ tình cảm yêu quê hương đất nước đến tư tưởng cứu nước khi Nguyễn Tất Thành đến Thừa Thiên - Huế lần thứ hai.
2. Tháng 5 năm 1906 Nguyễn Tất Thành theo cha vào Huế lần thứ hai. Khác với lần trước, nhiều câu hỏi phải nhờ cha chú giải đáp khi đối diện với thực tế cuộc sống mà người dân mất nước phải chịu đựng; lần này anh trăn trở suy nghĩ tự tìm cách trả lời. Chính đời sống chính trị sôi động cùng với những bất công trong xã hội thuộc địa nửa phong kiến mà anh tận mắt chứng kiến đã tác động mạnh mẽ đến nhận thức, tư duy của Nguyễn Tất Thành về dân tộc, về nỗi khổ nhục của người dân mất nước, làm nảy sinh trong anh ý thức phải cứu dân tộc khỏi ách nô dịch của bọn thực dân. Chính tên trùm mật thám Đông Dương Lu-i Ác-nu (Louis Arnoux) đã xác nhận "...Cuộc đời này (chỉ Nguyễn Tất Thành, chúng tôi chú thích) như vậy là đã bắt đầu trong không khí bất công oán hận và phẫn nộ căm thù chống lại nước Pháp".(1)
3. Sự ảnh hưởng của người cha, của các nhà cách mạng theo xu hướng "Duy tân" của Phan Chu Trinh đã góp phần làm nảy sinh trong nhận thức của Nguyễn Tất Thành về vận nước, về nguyên nhân của nỗi thống khổ của nhân dân. Điều đó thể hiện qua câu trả lời của Hồ Chí Minh với một nhà văn Mỹ An-na Luy Xtơ-rông: "Nhân dân Việt Nam, trong đó có ông cụ thân sinh ra tôi, lúc này thường tự hỏi: ai là người sẽ giúp mình thoát khỏi ách thống trị của Pháp. Người này nghĩ là Nhật, người khác nghĩ là Anh, có người lại cho là Mỹ. Tôi thấy phải đi ra nước ngoài xem cho rõ. Sau khi xem xét họ làm sao, tôi sẽ trở về giúp đồng bào tôi!"(2)
4. Những thu hoạch do Nguyễn Tất Thành thu nhận được trong thời gian học ở trường tiểu học Pháp - Việt Đông Ba và trường Quốc Học Huế cũng làm anh suy nghĩ về "sự khai hóa” của "nước mẹ Đại Pháp" đối với dân tộc anh. Anh hiểu rằng đó là luận điệu tuyên truyền dối trá của bọn thực dân. Ẩn náu đằng sau chúng chính là sự nô dịch, sự cùng quẫn của nhân dân anh "nước mất vì bất hạnh mà mất, không phải mất của một họ riêng mà thôi... Cùng nước mất dân tộc bị diệt chủng". Đó là lời tâm sự của thầy Hoàng Thông thường nói với Nguyễn Tất Thành và các bạn của anh.
5. Thực tiễn sinh động của Thừa Thiên - Huế vào những năm 1907-1908 đã cuốn hút Nguyễn Tất Thành tham gia vào cuộc đấu tranh chung của dân tộc. Bằng việc tham gia tích cực phong trào đấu tranh chống thuế 5-1908, Nguyễn Tất Thành đã thực hiện một chuỗi hành động cách mạng cụ thể và nhờ đó anh tích lũy được thêm kinh nghiệm và khẳng định ý chí cứu nước của mình.
Như vậy với lòng yêu nước tha thiết được hun đúc qua những năm tháng ở quê hương, ý thức dân tộc; nỗi đau của người dân mất nước trước thực tế sinh động trong thời gian ở Huế đã làm nảy sinh trong tư tưởng Nguyễn Tất Thành một khát vọng cứu nước, giải phóng dân tộc, đem lại cuộc sống ấm no cho nhân dân.
T.T - Đ.V.H
(TCSH63/05-1994)
----------------------------
(1) Jean La Couture - "Hồ Chí Minh" - NXB Paris 1967 tr. 11.
(2) Ba Lan nói chuyện với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Báo Nhân Dân ngày 18-5-1963.
Tải mã QRCode
LÊ QUANG THÁI
Ca, kê và dậu đều diễn nghĩa chỉ tiếng gà. Năm Dậu là năm của con gà tại vị để đóng vai trò trọng tài chỉ trỏ giờ giấc sớm - trưa - chiều - tối cho qua ngày đoạn tháng.
PHONG LÊ
Lực lượng chủ công trong đội ngũ viết hôm nay, theo tôi nghĩ và mong đợi, đó phải là thế hệ viết sinh ra trước sau thời điểm 1990. Sớm hơn một ít, đó là năm 1986 - năm khởi động công cuộc Đổi mới. Muộn hơn một chút, đó là năm 1995 - năm Việt Nam thoát khỏi thế cấm vận và gia nhập ASEAN.
HOÀNG HUYỀN
Nếu nói đang là thời của nghiên cứu phê bình văn học thì có lẽ cũng sẽ ít khả năng bị kháng cự, bác bỏ. Chỉ cần nhìn vào mùa giải văn chương trong nước năm 2021, dừng lại lâu ở mảng nghiên cứu phê bình, xác tín trên càng được củng cố.
THÁI PHAN VÀNG ANH
Năm 2017, toàn bộ tác phẩm của Nguyễn Thị Thụy Vũ, một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học nữ miền Nam Việt Nam giai đoạn 1955 - 1975, đã được Phương Nam Book và Nhà xuất bản Hội Nhà văn in lại.
PHẠM PHÚ PHONG
Không hiểu sao tôi luôn có một sự xác tín vào mối quan hệ tương ứng giữa nét chữ và con người/ con người và nghệ thuật.
NGUYỄN TÚ
Nhân đọc bài "Sứ mệnh kẻ sĩ trước nghĩa Cần Vương'' đăng trong Tạp chí Sông Hương số 4, tháng bảy - tám 92, tôi xin có một ý kiến nhỏ gọi là góp phần tìm hiểu.
PHAN NGỌC
Nói đến văn hóa ở thời đại kỹ thuật là nói đến biện pháp kinh doanh văn hóa, đổi mới văn hóa để làm đất nước giàu có, phát triển.
DÃ LAN NGUYỄN ĐỨC DỤ
Câu hỏi trên đây, từ trước đến nay đã làm bận tâm không ít những người hằng quan tâm đến tương lai tiếng Việt, và mối bận tâm ấy đã được vài ba tác giả đề cập trên báo.
HUỲNH THẠCH HÀ
Mau lẹ, hung hãn, đáng sợ, quyến rũ, có lẽ là những từ thường dùng khi nói về loài hổ. Hổ còn có nhiều tên gọi khác như cọp, ông Ba mươi, ông vằn, chúa sơn lâm…
VŨ NHƯ QUỲNH
Tác phong, đạo đức, nhân văn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có sức cảm hóa, lan tỏa đến mọi tầng lớp nhân dân. Tầm nhìn chiến lược của Người vô cùng to lớn, đặc biệt đối với ngành Y tế trong giai đoạn hiện nay, là tuyến đầu đang trực tiếp chiến đấu với đại dịch Covid-19.
(Phỏng vấn nhà nghiên cứu phê bình văn học HOÀNG NGỌC HIẾN)
PHẠM PHÚ PHONG
Thi pháp là mỹ học của nghệ thuật ngôn từ, hay nói đúng hơn là cái đẹp của nghệ thuật văn chương. Nghĩa là toàn bộ những yếu tố cấu thành hệ thống nghệ thuật của một hiện tượng văn học.
PHẠM PHÚ UYÊN CHÂU
Giai đoạn 1900 - 1945 là giai đoạn có “một thời đại mới trong thi ca” xuất hiện. Cùng với Sài Gòn và Hà Nội, xứ Huế ở thời điểm này trở thành một trong ba trung tâm báo chí, xuất bản của cả nước, nên không thể đứng ngoài hoặc không chịu tác động chi phối bởi những âm vang thời đại.
LÊ QUANG THÁI
Không hẳn nghĩa Cần Vương phát sinh từ khi kinh thành Huế thất thủ sau ngày 23 tháng 5 năm Ất Dậu (5-7-1885). Sở dĩ người ta thường quen gọi phong trào chống Pháp từ khi vua Hàm Nghi xuất bôn và xuống chiếu kêu gọi toàn dân chiến đấu chống thực dân xâm lược từ năm 1885 - 1888 là phong trào Cần Vương, bởi lẽ vua Hàm Nghi là linh hồn của cuộc kháng chiến trong thời cao điểm chống Pháp.
PHAN HỨA THỤY
Sau Đào Duy Từ, Nguyễn Cư Trinh là một tác giả lớn của xứ Đàng Trong vào thế kỷ XVIII, không những thế, Nguyễn Cư Trinh còn là một nhà hoạt động chính trị, quân sự có tài đã có những đóng góp cho lịch sử dân tộc.
NGUYỄN KHOA ĐIỀM
(Giới thiệu, dịch thơ)
Miên Triện có tự là Quân Công, hiệu Ước Đình, là nhà thơ, nhà soạn tuồng tên tuổi của nước ta vào cuối thế kỷ XIX.
PHẠM PHÚ PHONG
(Nhân đọc “Thơ vua & Suy ngẫm” của Nguyễn Phước Hải Trung)
Một bộ óc thông minh có giá trị hơn một bộ óc chứa đầy chữ
(Montaigne)
VÕ XUÂN TRANG
Dạy tiếng Việt cho học sinh bản ngữ nên dạy cái gì? Câu hỏi này đặt ra tưởng như thừa lại hết sức cần thiết và cho đến nay các nhà ngôn ngữ học cũng như các nhà giáo dục học văn chưa trả lời được một cách rõ ràng và dứt khoát.