ĐỖ LAI THÚY
Cái đẹp cứu chuộc thế giới - Dostoievsky.
Tô Ngọc Vân (1906 - 1954) sinh ở phố Hàng Quạt, Hà Nội, trong một gia đình Nho học kiêm buôn bán nhỏ.
Ảnh: tư liệu
Nhà nghèo, mẹ mất sớm, Vân được một bà cô ruột giàu có, lấy chồng Tây ở Hàng Bông Lờ nuôi ăn học. Hết thành chung ở trường Bưởi, anh không học lên tú tài, mà rẽ ngang sang học vẽ. Anh đã từng đóng vai chạy cờ trong các vở tuồng cổ. Ở đây Vân gặp Thang Trần Phềnh, người thầy dạy vẽ đầu tiên của mình, một họa sỹ trang trí sân khấu. Năm 1925, Vân cùng thầy thi vào Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khóa 1, nhưng bị trượt. Cả hai đều đỗ khóa 2, năm 1926.
Vân vốn mê vẽ từ nhỏ. Có thể, làng Xuân Cầu có nghề nhuộm (Ai về Đồng Tỉnh, Xuân Cầu/ Đồng Tỉnh gánh lá, Xuân Cầu nhuộm thâm), nên mỗi lần có dịp về quê, màu sắc và sự biến đổi màu sắc đã ám ảnh một tâm hồn thơ nhỏ. Cũng có thể, những tháng năm sống nhờ bà cô, thiếu tình thương của mẹ, anh đã dùng vẽ như một công cụ giao tiếp với thế giới, nhằm phá tan sự cô đơn vây bủa. Như vậy, hội họa đã trở thành lẽ sống của cuộc đời anh. Đó là một thế giới ngoài thế giới để Vân được tự do sống, một con người ngoài con người để Vân được tự do khám phá. Có thể nói, cái đẹp đã cứu chuộc cuộc đời Vân. Không phải ngẫu nhiên mà về sau, khi viết báo, vẽ tranh, anh thường ký bút danh Ái Mỹ/ Người yêu cái Đẹp.
Tô Ngọc Vân đỗ đầu tốt nghiệp năm 1931. Nhưng do khủng hoảng kinh tế nên Vân không được chính quyền thuộc địa bổ làm viên chức. Anh làm các nghề tự do như dạy chữ, dạy vẽ, làm tranh minh họa cho các báo Phụ Nữ Tân Văn, Phong Hóa, Ngày Nay,... Thời gian này chủ nghĩa lãng mạn đã ảnh hưởng đến mọi lĩnh vực đời sống xã hội, nhất là văn chương nghệ thuật. Con người cá nhân được coi trọng, ý thức chủ thể lấn át tính khách thể khô cứng, giáo điều. Hội họa hiện thực hàn lâm dịch chỗ dành cho ấn tượng, thậm chí hậu ấn tượng. Người họa sỹ lúc này nhìn vật thể không chỉ bằng mắt thấy, mà chủ yếu bằng tâm tưởng, đúng hơn bằng ấn tượng mà vật thể ấy lưu dấu trong tâm tưởng. Mà ấn tượng thì lại phụ thuộc vào ánh sáng của thời điểm quan sát và cảm xúc cá nhân riêng thuộc của người nghệ sỹ. Như vậy, tuy vẫn là cái đẹp, nhưng đã là một cái đẹp khác, vừa mang tính khách quan, vừa chủ quan của người họa sỹ, thậm chí của người xem.
Lớn lên cùng trào lưu lãng mạn, bè bạn với những Xuân Diệu, Huy Cận, Khái Hưng,..., Tô Ngọc Vân đến với hội họa ấn tượng như một hạnh ngộ. Họ cùng tôn sùng một cái đẹp thuần túy, nhưng vẫn mang tính thời đại. “Nhân vật” đầu tiên trong tranh Tô Ngọc Vân, rất đặc trưng cho hội họa ấn tượng, đó là ánh sáng1. Họa sỹ đã mượn phong cảnh để vẽ ánh sáng như những bức tranh Ánh mặt trời, Bụi chuối ngoài nắng, Trời dịu, Mặt ao dưới ánh sáng, Buổi trưa... Có thể nói màu sắc, đúng hơn cái màu sắc được chuyển hóa bởi ánh sáng, đã trở thành một ẩn dụ. Ngoài ánh sáng trời, còn một thứ ánh sáng khác, tươi mới, trong vắt ở những bức họa Tô Ngọc Vân vẽ thiếu nữ bên hoa. Đó là các thiếu nữ thành thị, mà bấy giờ người ta thường gọi là gái tân thời/ gái mới. Họ là những nữ sinh trung học, tóc chải bồng, mặc áo Lemur, đi xe đạp đầm, chơi thể thao, đặc biệt họ rất yêu hoa. Hình như họ, cũng như họa sỹ, đều cảm thấy được sự mong manh, chóng tàn, dễ vỡ của hai cái đẹp này. Vẽ các thiếu nữ bên hoa dường như trong thâm tâm Vân còn muốn níu kéo hình ảnh người mẹ đã mất. Tranh Vân vì thế đượm buồn. Một nỗi buồn trong sáng (chữ của Pushkin). Người xem thường nhớ đến một vài bức bên hoa của Vân: hoa huệ (Thiếu nữ bên hoa huệ, 1943), hoa sen (Thiếu nữ bên hoa sen, 1944, Thiếu nữ khỏa thân nằm bên hoa sen, 1944), hoa phù dung (Hai thiếu nữ và em bé, 1944)... Họ đều có một vẻ đẹp thánh thiện, rất “Em Thúy” (tranh cùng tên của Trần Văn Cẩn). Dường như Tô Ngọc Vân muốn mang đến sự gặp gỡ của hai cái đẹp, một cái đẹp của con người và một cái đẹp của thiên nhiên. Sự quá yêu cái đẹp thuần túy của họa sỹ còn thấy ở bức tranh Vân vẽ Vọi, một chàng trai đánh cá trong tiểu thuyết Khái Hưng, có thân hình hoàn hảo khiến Hiền, một thiếu nữ thành thị yêu mê mệt, không hề nghĩ đến khoảng cách xã hội giữa họ (Bên hòn Trống Mái, 1940). Về sau trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, tranh Vân vẫn kiên trì tư tưởng duy mỹ. Các nhân vật của anh, cũng như của Nguyễn Tuân, dù là người đàn bà nông dân miền xuôi hay miền núi, dù là anh dân công hay vệ quốc, đều rất đẹp về hình thể. Đấy cũng là lý do sâu xa dẫn Tô Ngọc Vân đến cuộc tranh luận Nghệ thuật và Tuyên truyền nổi tiếng.
Những năm đầu kháng chiến, văn nghệ vẫn được sáng tác tự do, chưa bị định hướng. Nhờ thế, thơ mới có thơ tự do không vần của Nguyễn Đình Thi, Tây Tiến của Quang Dũng; nhạc mới có Nụ cười sơn cước của Tô Hải, Sơn nữ ca của Trần Hoàn, Bên cầu biên giới của Phạm Duy; họa mới có Lìa phố, Mưa núi của Tạ Tỵ. Năm 1948, Đại hội Văn hóa toàn quốc (lần 2) được khai mở. Tổng Bí thư Trường Chinh đọc báo cáo Chủ nghĩa Mác và mấy vấn đề văn hóa Việt Nam đặt ra việc xây dựng nền văn nghệ phục vụ kháng chiến dựa trên quan điểm giai cấp. Sau đó Đặng Thai Mai và Tô Ngọc Vân tranh luận với nhau về “Tranh tuyên truyền và tranh nghệ thuật có cùng một tính chất hay không2?” Cuộc tranh cãi bất phân thắng bại vì người này nói có, người kia nói không. Thấy vậy, Trường Chinh bèn vào cuộc và đưa ra tiếng nói cuối cùng: “Tuyên truyền cao đến một mức độ nào đó thì tuyên truyền trở thành nghệ thuật. Nghệ thuật thiết thực đến một mức độ nào đó thì nghệ thuật có tính rõ rệt tuyên truyền”. Với sự trong sáng tâm hồn và lòng yêu cái đẹp, Tô Ngọc Vân thẳng thắn bảo vệ nghệ thuật và sự khác nhau có tính nguyên tắc giữa tranh nghệ thuật và tranh tuyên truyền, đồng thời nêu quan điểm muốn hiểu nghệ thuật thì phải có học vấn, hiểu biết nhất định về hội họa. Tháng 9 năm 1949, Hội nghị Tranh luận Văn nghệ Việt Bắc phê phán thơ không vần, kịch thơ vì không quần chúng; tuồng, chèo, cải lương vì có tính chất phong kiến tư sản; tranh sơn mài vì màu sắc của nó quá vàng son lộng lẫy không phù hợp để phản ánh đời sống công nông binh quần thâm áo vải. Tô Ngọc Vân là người đầu tiên bảo vệ tranh sơn mài một cách nhất quán như một thành tựu nghệ thuật đặc sắc của dân tộc, một cái đẹp thuần túy Việt Nam.
Sơn mài vốn là sơn ta, một chất liệu trang trí các đồ thủ công mỹ nghệ, được nhiều họa sỹ Mỹ thuật Đông Dương cải biến thành chất liệu hội họa. Như vậy trang trí đã thành nghệ thuật, và là một nghệ thuật bản thổ. Ngay từ khi ra đời, sơn mài đã có cho mình một số phận, số phận nhiều vinh quang nhưng cũng không ít trắc trở. Lần thứ nhất đang khi tranh sơn mài được khẳng định, họa sỹ nào cũng ít nhiều làm sơn mài, thì bỗng nhiên trên tờ Volonté Indochinoise (1937) đưa ra ý kiến không nên tiếp tục vẽ sơn mài nữa vì chất liệu này chỉ thích hợp với trang trí chứ không phải hội họa. Ý kiến trên có thể để phụ họa với việc hiệu trưởng Jonchère, người kế nhiệm Tardieu, muốn hạ cấp trường Mỹ thuật xuống thành Mỹ nghệ? Trên tờ Perspective Tô Ngọc Vân chẳng những lập tức bác bỏ “Những cái lý không vững chắc ấy”, mà còn nhìn thấy ở sơn mài tương lai của hội họa Việt Nam3. Lần thứ hai, vào năm 1949, hẳn do ảnh hưởng của Văn nghệ Diên An, hai bức tranh sơn mài hiện thực cổ điển của Nguyễn Tư Nghiêm về đời sống kháng chiến bị nhiều người phê phán. Nguyễn Đỗ Cung, người có thời cũng rất say mê vẽ sơn mài, nhân đó phủ nhận luôn cả chất liệu này. Ông cho rằng sự vàng son có tính chất phong kiến trưởng giả của sơn mài không thể phù hợp với hiện thực cách mạng. Sự phủ nhận sơn mài trong trường hợp này không hẳn vì bản thân chất liệu đó, mà chủ yếu là cái cớ để gián tiếp khẳng định một quan niệm nào đó về hội họa nói riêng và nghệ thuật nói chung. Trên tư cách một nhà phê bình, Tô Ngọc Vân ngay từ trước 1945 đã viết nhiều bài ủng hộ tranh sơn mài, nhất là của họa sỹ Nguyễn Gia Trí. Trong kháng chiến chống Pháp, Tô Ngọc Vân còn thành lập Xưởng sơn mài ở Việt Bắc để lưu giữ và đào tạo sơn mài. Anh thường nói với bạn bè: “Hội họa thế giới sẽ thấy lối cải sinh cho mình trong sơn mài”4. Bản thân anh cũng vẽ nhiều bức, như Phố trụi (1948), Khi giặc đã qua (1949),...
Tô Ngọc Vân còn là một nhà sư phạm lớn. Yêu cái đẹp, sáng tạo tác phẩm đẹp, còn đào tạo những người hiểu hội họa và tiếp tục làm ra cái đẹp. Sau khi đi dạy vẽ ở trường trung học Sisowath Phnom Penh, anh về dạy trường Bưởi, rồi Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Tô Ngọc Vân được giao thành lập Trường Mỹ thuật Việt Nam. Chỉ kịp trao bằng tốt nghiệp cho những sinh viên học dở dang những khóa chót của Mỹ thuật Đông Dương, thì kháng chiến chống Pháp bùng nổ. Năm 1950, khi cuộc kháng chiến chuyển sang giai đoạn phản công, Vân tiếp tục được bổ nhiệm làm hiệu trưởng và giảng viên chính cho Khóa Mỹ thuật kháng chiến (1950 - 1954). Sau khi hy sinh trên đường lên tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ thì khóa mỹ thuật tiếp theo dù không Vân vẫn có Vân: Khóa Tô Ngọc Vân. Nhưng, mục tiêu đào tạo nghệ sỹ của Tô Ngọc Vân thì ít nhiều đã xê dịch sang đào tạo cán bộ mỹ thuật.
Tô Ngọc Vân vốn là một nhà giáo có triết lý giáo dục. Dạy vẽ, với anh, là đào tạo nghệ sỹ5 chứ không phải thợ vẽ hay họa sỹ công chức. Bởi vậy, Vân thường không chữa bài cho học viên như một thầy giáo mà đưa ra nhiều gợi ý nhằm phát triển cá tính sáng tạo của họ. Vân ảnh hưởng đến học viên bằng toàn bộ con người mình: học vấn, tài năng và nhân cách. Tuy nhiên, lý tưởng đào tạo nghệ sỹ của Vân dễ vấp phải đường lối Văn nghệ kháng chiến. Nhưng may mắn Khóa kháng chiến do Vân phụ trách chỉ học chuyên môn và do thiếu thốn sách vở, giáo trình nên chủ yếu học theo lối truyền nghề. Học viên thấy mình thích hợp với thầy nào, yêu môn học nào thì học với thầy ấy, môn ấy. Ngày nay, trong xã hội học tập, tất cả tri thức đều có thể đóng gói được (sách vở, băng đĩa), thì học truyền nghề trở nên gần như tuyệt chủng. Của hiếm này chỉ còn ở những chốn riêng tư. Những trải nghiệm nghệ thuật của các thầy, những tâm tư và ước vọng sâu kín về nghệ thuật của họ bằng cách nào đấy đôi khi chỉ như một câu chuyện kể, đôi khi như một lời tâm sự, thậm chí lời thú nhận được trao truyền cho học trò dưới dạng một trí tuệ cảm xúc.
Trăm năm hội họa Việt Nam là một hành trình liên tục, một liên tục qua nhiều đứt gãy. Căn cứ vào những đứt gãy này có thể chia thành ba giai đoạn: 1- Mỹ thuật Đông Dương (1925 - 1945), 2- Mỹ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa (1946 - 1985) và 3- Mỹ thuật thị trường xã hội chủ nghĩa. Kết tụ tinh thần của mỗi giai đoạn này là một kiểu họa sỹ tiêu biểu tạm gọi là họa sỹ thuần túy (1), họa sỹ chức năng (2), họa sỹ tự lập (3). Và nối liền 3 kiểu họa sỹ này là con người nghệ sỹ, một mạch sống ngầm ẩn. Tô Ngọc Vân vừa tiêu biểu cho kiểu họa sỹ thuần túy vừa tạo ra và mở đầu cho con người nghệ sỹ, như một mẫu người văn hóa Việt Nam thời hiện đại. Bởi vậy, có thể nói, anh là khởi điểm của những khởi điểm.
Hà Nội, tháng 7, năm 2025
Đ.L.T
(TCSH442/12-2025)
-----------------
1 Từ “ánh sáng” lúc bấy giờ mang một ý nghĩa rộng hơn bản thân nó. Nó là khoa học đối lập với mê tín, là văn minh đối lập với lạc hậu... Không phải ngẫu nhiên mà nhà văn Hoàng Đạo đặt tên cho cuốn tiểu thuyết cách tân xã hội của mình là Con đường sáng. Và phong trào thay thế những khu nhà ổ chuột của Nhất Linh, Nguyễn Cao Luyện ở Hà Nội được gọi là Nhà ánh sáng.
2 Xem thêm: Quang Việt, “Tưởng niệm về Tô Ngọc Vân”, trong Cảm hứng - phỏng vấn, chân dung, ghi chú lịch sử, Nxb. Mỹ Thuật, 2022, tr.107.
3 Xin xem Quang Việt Hội họa sơn mài Việt Nam, Nxb. Mỹ Thuật, 2014, tr. 25-26.
4 Trong bản thuyết trình về sơn mài ở Hội nghị Văn hóa toàn quốc ngày 19/7/1948, Tô Ngọc Vân viết: “Sau 50 năm biến cải, sơn dầu (châu Âu) lại ở vào tình thế hoang mang thời thế kỷ trước... lại đứng ngừng trong con đường cụt mới. Dư luận châu Âu thắc mắc hỏi: Hội họa hướng về đâu? Chúng tôi đáp: Hướng về Việt Nam! Hội họa thế giới theo ý chúng tôi sẽ thấy lối cải sinh của mình trong sơn mài”. Dẫn theo Quang Việt trong Cảm hứng - Phỏng vấn chân dung, ghi chú lịch sử, tr.106.
5 “Ông Vân ý thức được ngay từ đầu là đào tạo học trò của mình thành nghệ sỹ. Ngay từ đầu, ông coi họ là nghệ sỹ, xử sự với nhau như nghệ sỹ.” Dẫn từ Thái Bá Vân, “Từ những bài viết của Tô Ngọc Vân ở Việt Bắc” trong Tiếp xúc với Nghệ thuật, Nxb. Bản đồ, 1998, tr.213.
Tải mã QRCode
Các nghệ sĩ nữ thường là bộ phận ngoại vi trong những mô tả về tiến trình lịch sử, không chỉ của hội họa mà còn của nhiều loại hình nghệ thuật khác. Nhưng thực sự chính từ những nghệ sĩ nữ, những ý tưởng nghệ thuật táo báo, đột phá nhất, gây ảnh hưởng lớn thường được khai sinh. Ba nghệ sĩ nữ được giới thiệu trong chùm bài viết này đã cho thấy sự trực cảm, tinh nhạy và quyết liệt ở họ đã mở ra những cách tiếp cận nghệ thuật bất ngờ và giàu sức sống cho đến tận bây giờ.
Sau nhiều thập niên tồn tại vô danh, La Bella Principessa đang trải nhiều công đoạn đánh giá phức tạp nhằm xác định liệu nó là tác phẩm mất tích của Leonardo da Vinci hay chỉ là kẻ mạo danh.
Vào những năm 1970, bức tranh sơn dầu (về sau được gọi tên là Bình văn) được tìm thấy trong ngôi nhà của một người dân ở phố Khâm Thiên, Hà Nội. Bức tranh được cho là do Lê Văn Miến (Lê Huy Miến), họa sĩ Tây học đầu tiên người VN, vẽ nên nhưng một số phát hiện vừa qua lại dấy lên giả thiết mới.
Tôi quen với họa sĩ trẻ Nguyễn Văn Hè từ những năm anh còn là sinh viên trường Đại học Nghệ thuật Huế. Cà phê vỉa hè ở đường Phạm Hồng Thái là nơi chúng tôi thường gặp gỡ chuyện trò vào những chiều cuối tuần. Hè có một đời sống nội tâm hết sức mạnh mẽ nhưng ứng xử vô cùng nhẹ nhàng và kín đáo.
Tuần này, Phòng trưng bày Quốc gia London (Anh) sẽ triển lãm một bức chân dung mới được phục chế của danh họa Hà Lan Rembrandt. Điều thú vị là dưới các lớp sơn của tranh, người ta còn tìm thấy một bức chân dung khác, đã bị Rembrandt loại bỏ.
Luôn được xem là biểu tượng cho tinh thần nổi loạn của nghệ thuật, trào lưu Dada chưa bao giờ chỉ là một hiện tượng lịch sử.
Kasimir Malevich (1878-1935) sinh ra tại Kiev, Ukraine. Như nhiều họa sĩ tiền phong Nga trước Thế chiến I, ông chịu ảnh hưởng từ cả Trường phái Vị lai và Lập thể, nhưng đã nhanh chóng chuyển hóa những tư tưởng của nghệ thuật phương Tây thành những tư tưởng về hội họa mang tính cá nhân độc đáo, để lại những dấu ấn vĩnh viễn không thể xóa mờ trong nghệ thuật hiện đại.
Một số tranh của Nguyễn Trọng Khôi trưng bày tại Tự Do Gallery trong cuộc triển lãm Cảm Xúc Đại Ngàn từ 6 tháng 9 đến 26.9.2014.
ĐINH CƯỜNG
Dạ thưa xứ Huế bây giờ
vẫn còn Núi Ngự bên bờ Sông Hương
(Bùi Giáng)
Họa sĩ - Nhà giáo Nhân dân Uyên Huy vừa hoàn thành cuốn sách Mỹ thuật đô thị Sài Gòn - Gia Định 1900 -1975 như sự tri ân với vùng đất mà ông đã sinh ra, lớn lên và có nửa thế kỷ hoạt động mỹ thuật.
1. Tôi được biết Trang Thanh Hiền từng triển lãm với một nữ họa sĩ vào năm 2004. Từ đó đến nay cô không có nhiều thời gian cho việc vẽ, cho đến gần đây năm 2011, mới quay lại với hội họa, niềm yêu thích riêng của mình.
Họa sĩ Dương Cẩm Chương vừa qua đời ngày 9/8 ở tuổi 104 tại TP. HCM. Sáng ngày10/8, tang lễ của ông đã được tổ chức tại nhà riêng(121/41 Lê Thị Riêng, Q.1, TP.HCM). Lễ động quan diễn ra lúc 7h ngày 13/8, sau đó hỏa táng tại Bình Hưng Hòa. Di cốt của họa sĩ sẽ được mang về nghĩa trang họ Dương thuộc huyện Khoái Châu, Hưng Yên.
Cảnh quan bầu trời làm tôi mê đắm. Tôi mê đắm khi nhìn thấy một mảnh trăng non hay một vầng thái dương giữa bầu trời mênh mông. Trong tranh của tôi, có những hình thể nhỏ bé trong một không gian trống trải vô biên. Những không gian trống, những chân trời trống, những mặt phẳng trống – tất cả những gì trần trụi đều để lại ấn tượng đặc biệt sâu đậm trong tôi.
Việt Nam không phải là môi trường “sinh sống” của sư tử đá. So với các nước trong khu vực, đồ án sư tử Việt Nam xuất hiện trong nghệ thuật tạo hình tương đối muộn. Sư tử Việt chủ yếu xuất hiện thời Lý-Trần và gần như vắng bóng trong các triều đại sau đó, ngay cả trong những giai đoạn văn hóa cung đình Trung Hoa có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất tới mỹ thuật Việt Nam như thời Lê Sơ và thời Nguyễn.
Đánh đồng tranh của tôi với chủ nghĩa tượng trưng, ý thức hay vô thức… tức là không thật sự lưu ý đến bản chất đích thực của nó…
“Sen trong Việt”, triển lãm cá nhân lần thứ 6 của họa sỹ Đặng Phương Việt, chuyên về đề tài hoa Sen sẽ khai mạc vào 10 giờ ngày 10/8 và trưng bày tới hết ngày 08/9, tại Dolphin Plaza, 17 Trần Bình, Mỹ Đình, Hà Nội.
Cho đến tận bây giờ, những tác phẩm của Lê Huy Miến - vị họa sĩ Tây học đầu tiên, người được coi là mở đầu cho nền mỹ thuật VN hiện đại, vẫn còn chứa đựng những điều bí ẩn với các nhà nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam.
Ở tuổi 65, họa sĩ Dương Sen vừa trình làng 45 tác phẩm sơn dầu với chung một tên gọi Làng quê Việt trong cuộc triển lãm cá nhân thứ 16 tại trụ sở Hội Mỹ thuật TP.HCM.
Sự kết hợp giữa điện ảnh và hội họa sẽ đưa tới những trải nghiệm tuyệt vời cho những người yêu tranh.
Ngày 16/7, tại Hà Nội, Hội Mỹ thuật Việt Nam long trọng tổ chức lễ kỷ niệm 90 năm ngày sinh họa sỹ Dương Bích Liên (1924-2014).