ĐỖ LAI THÚY
Cái đẹp cứu chuộc thế giới - Dostoievsky.
Tô Ngọc Vân (1906 - 1954) sinh ở phố Hàng Quạt, Hà Nội, trong một gia đình Nho học kiêm buôn bán nhỏ.
Ảnh: tư liệu
Nhà nghèo, mẹ mất sớm, Vân được một bà cô ruột giàu có, lấy chồng Tây ở Hàng Bông Lờ nuôi ăn học. Hết thành chung ở trường Bưởi, anh không học lên tú tài, mà rẽ ngang sang học vẽ. Anh đã từng đóng vai chạy cờ trong các vở tuồng cổ. Ở đây Vân gặp Thang Trần Phềnh, người thầy dạy vẽ đầu tiên của mình, một họa sỹ trang trí sân khấu. Năm 1925, Vân cùng thầy thi vào Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khóa 1, nhưng bị trượt. Cả hai đều đỗ khóa 2, năm 1926.
Vân vốn mê vẽ từ nhỏ. Có thể, làng Xuân Cầu có nghề nhuộm (Ai về Đồng Tỉnh, Xuân Cầu/ Đồng Tỉnh gánh lá, Xuân Cầu nhuộm thâm), nên mỗi lần có dịp về quê, màu sắc và sự biến đổi màu sắc đã ám ảnh một tâm hồn thơ nhỏ. Cũng có thể, những tháng năm sống nhờ bà cô, thiếu tình thương của mẹ, anh đã dùng vẽ như một công cụ giao tiếp với thế giới, nhằm phá tan sự cô đơn vây bủa. Như vậy, hội họa đã trở thành lẽ sống của cuộc đời anh. Đó là một thế giới ngoài thế giới để Vân được tự do sống, một con người ngoài con người để Vân được tự do khám phá. Có thể nói, cái đẹp đã cứu chuộc cuộc đời Vân. Không phải ngẫu nhiên mà về sau, khi viết báo, vẽ tranh, anh thường ký bút danh Ái Mỹ/ Người yêu cái Đẹp.
Tô Ngọc Vân đỗ đầu tốt nghiệp năm 1931. Nhưng do khủng hoảng kinh tế nên Vân không được chính quyền thuộc địa bổ làm viên chức. Anh làm các nghề tự do như dạy chữ, dạy vẽ, làm tranh minh họa cho các báo Phụ Nữ Tân Văn, Phong Hóa, Ngày Nay,... Thời gian này chủ nghĩa lãng mạn đã ảnh hưởng đến mọi lĩnh vực đời sống xã hội, nhất là văn chương nghệ thuật. Con người cá nhân được coi trọng, ý thức chủ thể lấn át tính khách thể khô cứng, giáo điều. Hội họa hiện thực hàn lâm dịch chỗ dành cho ấn tượng, thậm chí hậu ấn tượng. Người họa sỹ lúc này nhìn vật thể không chỉ bằng mắt thấy, mà chủ yếu bằng tâm tưởng, đúng hơn bằng ấn tượng mà vật thể ấy lưu dấu trong tâm tưởng. Mà ấn tượng thì lại phụ thuộc vào ánh sáng của thời điểm quan sát và cảm xúc cá nhân riêng thuộc của người nghệ sỹ. Như vậy, tuy vẫn là cái đẹp, nhưng đã là một cái đẹp khác, vừa mang tính khách quan, vừa chủ quan của người họa sỹ, thậm chí của người xem.
Lớn lên cùng trào lưu lãng mạn, bè bạn với những Xuân Diệu, Huy Cận, Khái Hưng,..., Tô Ngọc Vân đến với hội họa ấn tượng như một hạnh ngộ. Họ cùng tôn sùng một cái đẹp thuần túy, nhưng vẫn mang tính thời đại. “Nhân vật” đầu tiên trong tranh Tô Ngọc Vân, rất đặc trưng cho hội họa ấn tượng, đó là ánh sáng1. Họa sỹ đã mượn phong cảnh để vẽ ánh sáng như những bức tranh Ánh mặt trời, Bụi chuối ngoài nắng, Trời dịu, Mặt ao dưới ánh sáng, Buổi trưa... Có thể nói màu sắc, đúng hơn cái màu sắc được chuyển hóa bởi ánh sáng, đã trở thành một ẩn dụ. Ngoài ánh sáng trời, còn một thứ ánh sáng khác, tươi mới, trong vắt ở những bức họa Tô Ngọc Vân vẽ thiếu nữ bên hoa. Đó là các thiếu nữ thành thị, mà bấy giờ người ta thường gọi là gái tân thời/ gái mới. Họ là những nữ sinh trung học, tóc chải bồng, mặc áo Lemur, đi xe đạp đầm, chơi thể thao, đặc biệt họ rất yêu hoa. Hình như họ, cũng như họa sỹ, đều cảm thấy được sự mong manh, chóng tàn, dễ vỡ của hai cái đẹp này. Vẽ các thiếu nữ bên hoa dường như trong thâm tâm Vân còn muốn níu kéo hình ảnh người mẹ đã mất. Tranh Vân vì thế đượm buồn. Một nỗi buồn trong sáng (chữ của Pushkin). Người xem thường nhớ đến một vài bức bên hoa của Vân: hoa huệ (Thiếu nữ bên hoa huệ, 1943), hoa sen (Thiếu nữ bên hoa sen, 1944, Thiếu nữ khỏa thân nằm bên hoa sen, 1944), hoa phù dung (Hai thiếu nữ và em bé, 1944)... Họ đều có một vẻ đẹp thánh thiện, rất “Em Thúy” (tranh cùng tên của Trần Văn Cẩn). Dường như Tô Ngọc Vân muốn mang đến sự gặp gỡ của hai cái đẹp, một cái đẹp của con người và một cái đẹp của thiên nhiên. Sự quá yêu cái đẹp thuần túy của họa sỹ còn thấy ở bức tranh Vân vẽ Vọi, một chàng trai đánh cá trong tiểu thuyết Khái Hưng, có thân hình hoàn hảo khiến Hiền, một thiếu nữ thành thị yêu mê mệt, không hề nghĩ đến khoảng cách xã hội giữa họ (Bên hòn Trống Mái, 1940). Về sau trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, tranh Vân vẫn kiên trì tư tưởng duy mỹ. Các nhân vật của anh, cũng như của Nguyễn Tuân, dù là người đàn bà nông dân miền xuôi hay miền núi, dù là anh dân công hay vệ quốc, đều rất đẹp về hình thể. Đấy cũng là lý do sâu xa dẫn Tô Ngọc Vân đến cuộc tranh luận Nghệ thuật và Tuyên truyền nổi tiếng.
Những năm đầu kháng chiến, văn nghệ vẫn được sáng tác tự do, chưa bị định hướng. Nhờ thế, thơ mới có thơ tự do không vần của Nguyễn Đình Thi, Tây Tiến của Quang Dũng; nhạc mới có Nụ cười sơn cước của Tô Hải, Sơn nữ ca của Trần Hoàn, Bên cầu biên giới của Phạm Duy; họa mới có Lìa phố, Mưa núi của Tạ Tỵ. Năm 1948, Đại hội Văn hóa toàn quốc (lần 2) được khai mở. Tổng Bí thư Trường Chinh đọc báo cáo Chủ nghĩa Mác và mấy vấn đề văn hóa Việt Nam đặt ra việc xây dựng nền văn nghệ phục vụ kháng chiến dựa trên quan điểm giai cấp. Sau đó Đặng Thai Mai và Tô Ngọc Vân tranh luận với nhau về “Tranh tuyên truyền và tranh nghệ thuật có cùng một tính chất hay không2?” Cuộc tranh cãi bất phân thắng bại vì người này nói có, người kia nói không. Thấy vậy, Trường Chinh bèn vào cuộc và đưa ra tiếng nói cuối cùng: “Tuyên truyền cao đến một mức độ nào đó thì tuyên truyền trở thành nghệ thuật. Nghệ thuật thiết thực đến một mức độ nào đó thì nghệ thuật có tính rõ rệt tuyên truyền”. Với sự trong sáng tâm hồn và lòng yêu cái đẹp, Tô Ngọc Vân thẳng thắn bảo vệ nghệ thuật và sự khác nhau có tính nguyên tắc giữa tranh nghệ thuật và tranh tuyên truyền, đồng thời nêu quan điểm muốn hiểu nghệ thuật thì phải có học vấn, hiểu biết nhất định về hội họa. Tháng 9 năm 1949, Hội nghị Tranh luận Văn nghệ Việt Bắc phê phán thơ không vần, kịch thơ vì không quần chúng; tuồng, chèo, cải lương vì có tính chất phong kiến tư sản; tranh sơn mài vì màu sắc của nó quá vàng son lộng lẫy không phù hợp để phản ánh đời sống công nông binh quần thâm áo vải. Tô Ngọc Vân là người đầu tiên bảo vệ tranh sơn mài một cách nhất quán như một thành tựu nghệ thuật đặc sắc của dân tộc, một cái đẹp thuần túy Việt Nam.
Sơn mài vốn là sơn ta, một chất liệu trang trí các đồ thủ công mỹ nghệ, được nhiều họa sỹ Mỹ thuật Đông Dương cải biến thành chất liệu hội họa. Như vậy trang trí đã thành nghệ thuật, và là một nghệ thuật bản thổ. Ngay từ khi ra đời, sơn mài đã có cho mình một số phận, số phận nhiều vinh quang nhưng cũng không ít trắc trở. Lần thứ nhất đang khi tranh sơn mài được khẳng định, họa sỹ nào cũng ít nhiều làm sơn mài, thì bỗng nhiên trên tờ Volonté Indochinoise (1937) đưa ra ý kiến không nên tiếp tục vẽ sơn mài nữa vì chất liệu này chỉ thích hợp với trang trí chứ không phải hội họa. Ý kiến trên có thể để phụ họa với việc hiệu trưởng Jonchère, người kế nhiệm Tardieu, muốn hạ cấp trường Mỹ thuật xuống thành Mỹ nghệ? Trên tờ Perspective Tô Ngọc Vân chẳng những lập tức bác bỏ “Những cái lý không vững chắc ấy”, mà còn nhìn thấy ở sơn mài tương lai của hội họa Việt Nam3. Lần thứ hai, vào năm 1949, hẳn do ảnh hưởng của Văn nghệ Diên An, hai bức tranh sơn mài hiện thực cổ điển của Nguyễn Tư Nghiêm về đời sống kháng chiến bị nhiều người phê phán. Nguyễn Đỗ Cung, người có thời cũng rất say mê vẽ sơn mài, nhân đó phủ nhận luôn cả chất liệu này. Ông cho rằng sự vàng son có tính chất phong kiến trưởng giả của sơn mài không thể phù hợp với hiện thực cách mạng. Sự phủ nhận sơn mài trong trường hợp này không hẳn vì bản thân chất liệu đó, mà chủ yếu là cái cớ để gián tiếp khẳng định một quan niệm nào đó về hội họa nói riêng và nghệ thuật nói chung. Trên tư cách một nhà phê bình, Tô Ngọc Vân ngay từ trước 1945 đã viết nhiều bài ủng hộ tranh sơn mài, nhất là của họa sỹ Nguyễn Gia Trí. Trong kháng chiến chống Pháp, Tô Ngọc Vân còn thành lập Xưởng sơn mài ở Việt Bắc để lưu giữ và đào tạo sơn mài. Anh thường nói với bạn bè: “Hội họa thế giới sẽ thấy lối cải sinh cho mình trong sơn mài”4. Bản thân anh cũng vẽ nhiều bức, như Phố trụi (1948), Khi giặc đã qua (1949),...
Tô Ngọc Vân còn là một nhà sư phạm lớn. Yêu cái đẹp, sáng tạo tác phẩm đẹp, còn đào tạo những người hiểu hội họa và tiếp tục làm ra cái đẹp. Sau khi đi dạy vẽ ở trường trung học Sisowath Phnom Penh, anh về dạy trường Bưởi, rồi Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Tô Ngọc Vân được giao thành lập Trường Mỹ thuật Việt Nam. Chỉ kịp trao bằng tốt nghiệp cho những sinh viên học dở dang những khóa chót của Mỹ thuật Đông Dương, thì kháng chiến chống Pháp bùng nổ. Năm 1950, khi cuộc kháng chiến chuyển sang giai đoạn phản công, Vân tiếp tục được bổ nhiệm làm hiệu trưởng và giảng viên chính cho Khóa Mỹ thuật kháng chiến (1950 - 1954). Sau khi hy sinh trên đường lên tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ thì khóa mỹ thuật tiếp theo dù không Vân vẫn có Vân: Khóa Tô Ngọc Vân. Nhưng, mục tiêu đào tạo nghệ sỹ của Tô Ngọc Vân thì ít nhiều đã xê dịch sang đào tạo cán bộ mỹ thuật.
Tô Ngọc Vân vốn là một nhà giáo có triết lý giáo dục. Dạy vẽ, với anh, là đào tạo nghệ sỹ5 chứ không phải thợ vẽ hay họa sỹ công chức. Bởi vậy, Vân thường không chữa bài cho học viên như một thầy giáo mà đưa ra nhiều gợi ý nhằm phát triển cá tính sáng tạo của họ. Vân ảnh hưởng đến học viên bằng toàn bộ con người mình: học vấn, tài năng và nhân cách. Tuy nhiên, lý tưởng đào tạo nghệ sỹ của Vân dễ vấp phải đường lối Văn nghệ kháng chiến. Nhưng may mắn Khóa kháng chiến do Vân phụ trách chỉ học chuyên môn và do thiếu thốn sách vở, giáo trình nên chủ yếu học theo lối truyền nghề. Học viên thấy mình thích hợp với thầy nào, yêu môn học nào thì học với thầy ấy, môn ấy. Ngày nay, trong xã hội học tập, tất cả tri thức đều có thể đóng gói được (sách vở, băng đĩa), thì học truyền nghề trở nên gần như tuyệt chủng. Của hiếm này chỉ còn ở những chốn riêng tư. Những trải nghiệm nghệ thuật của các thầy, những tâm tư và ước vọng sâu kín về nghệ thuật của họ bằng cách nào đấy đôi khi chỉ như một câu chuyện kể, đôi khi như một lời tâm sự, thậm chí lời thú nhận được trao truyền cho học trò dưới dạng một trí tuệ cảm xúc.
Trăm năm hội họa Việt Nam là một hành trình liên tục, một liên tục qua nhiều đứt gãy. Căn cứ vào những đứt gãy này có thể chia thành ba giai đoạn: 1- Mỹ thuật Đông Dương (1925 - 1945), 2- Mỹ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa (1946 - 1985) và 3- Mỹ thuật thị trường xã hội chủ nghĩa. Kết tụ tinh thần của mỗi giai đoạn này là một kiểu họa sỹ tiêu biểu tạm gọi là họa sỹ thuần túy (1), họa sỹ chức năng (2), họa sỹ tự lập (3). Và nối liền 3 kiểu họa sỹ này là con người nghệ sỹ, một mạch sống ngầm ẩn. Tô Ngọc Vân vừa tiêu biểu cho kiểu họa sỹ thuần túy vừa tạo ra và mở đầu cho con người nghệ sỹ, như một mẫu người văn hóa Việt Nam thời hiện đại. Bởi vậy, có thể nói, anh là khởi điểm của những khởi điểm.
Hà Nội, tháng 7, năm 2025
Đ.L.T
(TCSH442/12-2025)
-----------------
1 Từ “ánh sáng” lúc bấy giờ mang một ý nghĩa rộng hơn bản thân nó. Nó là khoa học đối lập với mê tín, là văn minh đối lập với lạc hậu... Không phải ngẫu nhiên mà nhà văn Hoàng Đạo đặt tên cho cuốn tiểu thuyết cách tân xã hội của mình là Con đường sáng. Và phong trào thay thế những khu nhà ổ chuột của Nhất Linh, Nguyễn Cao Luyện ở Hà Nội được gọi là Nhà ánh sáng.
2 Xem thêm: Quang Việt, “Tưởng niệm về Tô Ngọc Vân”, trong Cảm hứng - phỏng vấn, chân dung, ghi chú lịch sử, Nxb. Mỹ Thuật, 2022, tr.107.
3 Xin xem Quang Việt Hội họa sơn mài Việt Nam, Nxb. Mỹ Thuật, 2014, tr. 25-26.
4 Trong bản thuyết trình về sơn mài ở Hội nghị Văn hóa toàn quốc ngày 19/7/1948, Tô Ngọc Vân viết: “Sau 50 năm biến cải, sơn dầu (châu Âu) lại ở vào tình thế hoang mang thời thế kỷ trước... lại đứng ngừng trong con đường cụt mới. Dư luận châu Âu thắc mắc hỏi: Hội họa hướng về đâu? Chúng tôi đáp: Hướng về Việt Nam! Hội họa thế giới theo ý chúng tôi sẽ thấy lối cải sinh của mình trong sơn mài”. Dẫn theo Quang Việt trong Cảm hứng - Phỏng vấn chân dung, ghi chú lịch sử, tr.106.
5 “Ông Vân ý thức được ngay từ đầu là đào tạo học trò của mình thành nghệ sỹ. Ngay từ đầu, ông coi họ là nghệ sỹ, xử sự với nhau như nghệ sỹ.” Dẫn từ Thái Bá Vân, “Từ những bài viết của Tô Ngọc Vân ở Việt Bắc” trong Tiếp xúc với Nghệ thuật, Nxb. Bản đồ, 1998, tr.213.
Tải mã QRCode
HẠ NGUYÊN
Từ ngày 3/9 đến 12/9, danh họa Nguyễn Đại Giang đã về Huế bày tranh nghệ thuật đảo ngược. Một cuộc triển lãm kỳ thú, và cả những hoạt động của ông cũng góp phần làm cho Huế sôi động: vẽ ký họa chân dung cho công chúng, nói chuyện với sinh viên Đại học Nghệ thuật Huế, tặng cho Bảo tàng Mỹ thuật Huế 3 bức tranh, trong đó có bức “Ca Huế trên sông Hương” thật sự tuyệt mỹ …
TUỆ NGỌC
Có lẽ, trong lĩnh vực hội họa khó có nữ họa sĩ nào hơn được Frida Kahlo trong việc biến nỗi đau thành suối nguồn nghệ thuật.
HUỆ VIÊN
Công án - một phương pháp khai phóng tư duy
Trong các công án Thiền, có rất nhiều cách giáo hóa của các vị chân sư rất phũ phàng, thậm chí điên khùng, nhưng nó lại có tác dụng kì lạ, làm cho học trò kinh ngạc, bất ngờ giác ngộ.
TUỆ NGỌC
TUỆ NGỌC
Lê Anh Hoài là người thực hành nghệ thuật trên nhiều lĩnh vực như văn học, hội họa, trình diễn...
TUỆ NGỌC
TUỆ NGỌC
LÊ HUỲNH LÂM
"Nghệ thuật không phải là vẽ lại các đồ vật, con người mà họa sĩ thấy. Nghệ thuật phải là sáng tạo nên các đồ vật, con người không thấy được."(Paul Klee)
LÊ HUỲNH LÂM
Tánh nước vốn vô hình và mềm mại. Nhưng nước lại có quyền năng biến hiện và tùy duyên hóa thân thành mọi vật, có khi là đám mây, khi là cơn mưa, có khi làm ngọn sóng cao vút nhấn chìm mọi vật, có lúc là những đợt sóng êm đềm, là dòng sông, con suối, là thác ghềnh, là biển cả bao la,... lại có khi là giọt lệ trên khóe mắt con người. Tuy nước rất mềm mại nhưng sức mạnh của nước có thể xô ngã mọi tượng đài tưởng chừng là thường hằng ở mặt đất này.
LÊ HUỲNH LÂM
Sản phẩm từ cái khuôn mẫu đầu tiên đã đặt định con người trong thế bị động, và từ khởi thủy đầy hư cấu và huyền thoại đó bao nhiêu trí tưởng tượng đã được tạo dựng, việc chế tác một khuôn mẫu mới cho con người đã được đề cập đến nhiều lần.
Nhiều điều bí ẩn giấu đằng sau những chi tiết có thể nhìn thấy bằng mắt thường trong bức tranh "Susanna and the Elders" (Susanna và các Trưởng lão) của họa sỹ nổi tiếng thế giới người Hà Lan Rembrandt van Rijn vừa được công bố trên tạp chí Khoa học Vật liệu và Chế tạo số ra mới đây.
Các tác phẩm chọn lọc của thế hệ các nghệ sỹ trẻ Đức sẽ được quy tụ và giới thiệu đến công chúng thủ đô Hà Nội trong không gian triển lãm “Hội họa mới từ Đức,” khai mạc vào 17 giờ ngày 14/05 và trưng bày tới hết ngày 31/05, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, 66 Nguyễn Thái Học.
LTS: Họa sĩ Lê Bá Đảng sinh ngày 27/6/1921 tại làng Bích La Đông, xã Triệu Đông, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Ông đã ra đi vào ngày 7/3 tại Thủ đô Paris nước Pháp, để lại dự án dang dở đáng tiếc về “một bức tranh rất lớn nằm ngửa trên mặt đất”, ước mong góp phần cho Huế trở nên một Kinh đô Mỹ thuật.
Sông Hương giới thiệu “lời chia buồn sâu sắc” đọc trong Lễ tưởng niệm họa sĩ Lê Bá Đảng của tỉnh Thừa thiên Huế vào chiều 9/3 tại Trung tâm Nghệ thuật mang tên ông.
Đối với họa sĩ, để đi đến trừu tượng hay trạng thái “không gì cả”, anh ta đã phải cần đến rất nhiều thứ.
LÊ MINH PHONG
(Nhân đọc Van Gogh của David Haziot, Phan Hồng Hạnh chuyển ngữ, Nxb. Đà Nẵng, 2014)
...Nghệ thuật của chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa ảo giác (illusionist) đều xem nhẹ phương tiện, chúng dùng nghệ thuật để che giấu nghệ thuật. Chủ nghĩa hiện đại lại dùng nghệ thuật để thu hút sự chú ý vào nghệ thuật.
“Từ mô phỏng đến phá hủy tự nhiên”: đây hoàn toàn có thể là nhan đề của một lịch sử nghệ thuật phương Tây. Một trong những nghệ sĩ hiện đại quan trọng nhất, và cũng có lẽ hiền minh nhất, Picasso, có nói: nếu chúng ta không thể thoát khỏi tự nhiên, như một số nghệ sĩ tiền bối và đương thời với ông đang cố gắng một cách vô ích, thì ít nhất chúng ta có thể làm biến dạng nó, phá hủy nó. Về cơ bản, đó chính là một hình thức mới của lòng sùng kính tự nhiên...
Năm mới là thời điểm của những tiệc tùng liên miên. Hội họa từ lâu đã rất quan tâm tới chủ đề này. Hãy cùng nhìn lại những bữa tiệc linh đình, nổi tiếng nhất trong lịch sử hội họa.
Trong tiếng Hy Lạp cổ, từ chỉ “nghệ thuật” là techne, chính là nguồn gốc của các từ technique (kĩ thuật) và technology (công nghệ) - những thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong cả ngành khoa học và nghệ thuật. Nhìn vào hội họa thế kỷ 19, ta nhận thấy các họa sĩ thực sự là những kỹ sư ánh sáng và màu sắc tài tình.
Một ngày nọ, khi vẽ một thiếu nữ, tôi chợt nhận ra điểm duy nhất sống động ấy là ánh nhìn như bất động của nàng. Những thứ còn lại có ý nghĩa không hơn gì cái sọ người. Người ta luôn muốn tạc nên một con người sống, nhưng điều khiến pho tượng ấy có sự sống chỉ có thể là ánh nhìn của người đó.