HỒ THẾ HÀ
Huy Tập là nhà thơ, nhạc sĩ sinh ra và lớn lên nơi quê hương vùng biển Hải Hậu, Nam Định với nhiều kỷ niệm vui buồn, ân nghĩa theo suốt hành trình hiện thực và tâm linh của anh.
Ảnh: tư liệu
Chính sinh thái thiên nhiên tươi đẹp và sinh thái văn hóa - tinh thần phong phú nơi đây đã hình thành trong anh tâm hồn lãng mạn và phóng khoáng ngay từ thời niên thiếu. Anh có tuổi thơ không bình lặng trong những năm đất nước có chiến tranh ác liệt, xã hội đầy biến động. Lớn lên, anh trở thành người lính sống với những cánh rừng Trường Sơn, gắn bó với quân khu Trị Thiên Huế và những vùng quê khói lửa nơi đây với tâm thế của người yêu nước mình, quyết chiến đấu và chiến thắng. Trong nhiều sự kiện, có một sự kiện đáng nhớ của Huy Tập đối với Huế, đó là vào đêm trước ngày 26 tháng 3 năm 1975 - ngày Huế Giải phóng, anh là người được giao nhiệm vụ đưa lá cờ giải phóng vượt thượng nguồn sông Hương giữa đêm 25/3 để kịp sáng 26/3 kéo cờ lên ngọn Kỳ đài Phu Văn Lâu. Do hành trình vượt sông dài và đêm tối nên gần đến nơi, lá cờ cùng Huy Tập sắp bị chìm giữa dòng Hương, đồng đội đã nhanh chóng bơi ra sông cứu xuồng. Lá cờ và Huy Tập được đưa vào bờ an toàn. Và sáng hôm sau, lá cờ Mặt trận Giải phóng miền Nam đã kịp tung bay trên ngọn Kỳ đài báo tin vui đến mọi người thành Huế được giải phóng.
Sau khi chiến tranh kết thúc, Huế trở thành bến hẹn neo buộc Huy Tập với cuộc đời và duyên mệnh văn chương nghệ thuật. Tình yêu thiên nhiên, người lính và con người xứ Huế hiện hữu sâu nặng trong tâm hồn đa cảm và nhân ái của anh. Và thi ca, âm nhạc trở thành thế giới ngôn từ, âm thanh và hình tượng có sức lay động lòng người. Tập thơ nhạc Nếu như chẳng có sông Hương do Hội Văn học Nghệ thuật Thừa Thiên Huế xuất bản năm 1992 là kết quả của quá trình khát khao và say mê sáng tạo đó của Huy Tập trên mảnh đất Cố đô Huế những năm sau hòa bình.
Trong bài viết ngắn này, tôi muốn tìm hiểu nghệ thuật thơ Huy Tập qua những thi phẩm mang cảm thức Huế và tình yêu người lính trong từng kinh nghiệm quan hệ sống và quan hệ tình cảm chân thành, mê đắm của chính người thơ, cả trong thời chiến và thời bình.
Với tâm tình người lính, Huy Tập đã để lòng mình lắng đọng trong từng phút giờ lặng im tiếng súng để nghĩ về đồng đội, nghĩ về Huế từ tình cảm và nỗi nhớ thẳm sâu: “Chợt im lặng lạnh khoảng trời trận đánh/ Đồng đội tôi mắt gặp Huế sương xanh/ Vào trận mới súng dội rung lồng ngực/ Huế, Huế ơi giấc ngủ có yên lành”. Vậy mà sau trận đánh, đồng đội anh không còn nữa, nỗi nhớ Huế đành dang dở trong mắt nhìn ngơ ngác của cả người ra đi và người ở lại: “Sau trận đánh đi tìm đồng đội/ Tìm cái nhìn gửi Huế trong veo/ Bạn nằm xuống vết thương loang ngực/ Chẳng kịp nói chi với Huế một điều”. Chiến tranh là thần chết, là bi kịch. Ở đó, cái chết luôn diễn ra một cách tàn khốc, làm hủy diệt sự sống của con người, nhất là những con người yêu nước chân chính, để lại sự tiếc thương, ngưỡng mộ của những người đang sống. Cái chết dũng cảm đó trở thành bi kịch mang tính mỹ học cao đẹp khiến đồng đội tự hào, ân nghĩa, quyết nối tiếp người đã khuất để chiến đấu, lập công. Khoảng trời yêu dấu Huế giờ đây thành hoài niệm rưng rưng trong tâm cảm Huy Tập:
Đắp cho bạn tấm chăn mềm kỷ niệm
Rồi lặng thầm như lửa dọc Trường Sơn
Phút giây Huế diệu kỳ ta có được
Bạn giữ, tôi mang suốt tâm hồn.
(Phút giây Huế)
Viết về sự gian nguy của người lính, Huy Tập không miêu tả về sự dữ dội, khốc liệt của chiến tranh tác động lên sự sống của họ mà anh ưu tiên phản ánh chiều sâu thẳm của chiến tranh trong con người để bạn đọc thấu cảm nỗi đau của mỗi số phận cá nhân. Qua đó, tinh thần nhân văn và tính nhân đạo hiện lên sâu sắc. Chỉ bắt gặp một bài hát không có tên tác giả mà Huy Tập lại xúc động nghĩ về những điều cao cả và kỳ diệu của cuộc sống chiến trường: “Gặp bạn chiến trường xưa/ Gặp bài hát đã lâu không hát nữa/ Bài hát còn thơm lời ai nhắc nhở/ Nhắp chén rượu suông kỷ niệm trong nhau”. Từ đó, bao kỷ niệm và ký ức hiện về xôn xao, bập bùng cùng ngọn lửa. Tiếng hát thành âm thanh bắc nhịp cầu thương nhớ: “Chợt thấy lòng bập bùng ngọn lửa rừng sâu/ Kỷ niệm bắt nhịp bắc cầu/ Bạn và tôi song ca bài hát cũ/ Nốt nhạc màu xanh núi rừng màu đỏ/ Nốt nhạc mặn mồ hôi quầng máu tím bầm”. Vậy mà giờ đây, nỗi đau theo thời gian kết thành những dòng chữ vọng vang mà tên tác giả bài ca thì biền biệt nơi nào để lại khoảng trống trong tiếc nuối cho người thân và đồng đội:
Trắng trời nỗi đau ước hẹn nhớ mong.
Tôi và bạn nâng trên môi
Dòng thời gian cuộn chảy thành lời
Bài hát còn đây tác giả đâu rồi
Sao ngôn ngữ nhiều lời
Lỡ bỏ quên
Một bài hát có tên không tác giả.
Phải nói là tình yêu người lính trong thơ Huy Tập rất nặng sâu, ân nghĩa. Những kỷ niệm dù là nhỏ nhất cũng trở thành hình tượng xúc động hiện về, làm sống lại không gian thời chiến gian lao mà tự hào, bi cảm: “Tôi đi tìm ngược lên lối cũ/ Gặp đồng đội Trường Sơn gặp trai trẻ tuổi mình/ Quần đùi, gùi bạt/ Chiếc mũ vải rộng vành/ Bầu trời bé con lội bằng chân dép lốp”. Tác giả vô danh, nhưng ngôn ngữ âm thanh thì vang vọng. Bài hát giờ đây cần cho nhà thơ hơn là cần cho chính nó. Trong khoảng lặng của ca từ và giai điệu, mọi hiện thực chiến trường hiện về nguyên vẹn. Và Huy Tập thay cho đồng đội đặt những nụ hôn nồng cháy lên bài hát bằng tình yêu mãnh liệt từ trái tim mình:
Lắng nghe trong hương đất trời
Từ kẽ lá, dòng sông ngọn suối
Từ căn hầm chữ A, chiếc võng bạt mắc tuổi mình
Giấc ngủ mắc vào câu hát quê hương.
Bài hát xưa tôi gặp lại trên đường
Gặp đồng đội tôi đặt lên bài hát
Những nụ hôn tim mình.
(Gặp bài hát không tên tác giả)
“Những nụ hôn tim mình” là cách nói ẩn dụ và nhân hóa tạo sinh nghĩa bất ngờ, lây lan cảm xúc sang người đọc cả trong ý thức lẫn vô thức.
Đi tìm ký ức chiến tranh và người lính, Huy Tập không khắc họa con người trong chiến tranh như bao tác phẩm tiểu thuyết mang tính sử thi trước đây mà quan tâm miêu tả chiến tranh trong con người để thấy những nỗi đau và bi kịch lặng thầm mà con người phải trải qua trong chiến tranh là xa xót như thế nào, đặt trong quan hệ với người thân, quê hương và đất nước. Cái chết của người chiến sĩ trong bài thơ Đồng đội ơi diễn ra bất ngờ và day dứt: “Phút ngã xuống khăn tang màu Huế/ Có gửi được chi cho mẹ chút ấu thơ/ Lá thư viết trong căn hầm bom lửa/ Cũng lặng im ngã xuống đến bây giờ”. Ở đây lại là sự hy sinh cao đẹp của người con gái trẻ tuổi yêu nước mình nên nỗi đau càng bi thương và day dứt, bởi vì số phận họ sinh ra không phải để làm những công việc lớn lao quá sức chịu đựng như thế. Những gì gắn bó thân thiết với cô gái trước phút ra đi đã trở thành những biểu tượng thiêng liêng trong nghẹn ngào, xót thương của đồng đội:
Chiếc gương tròn một thì con gái
Mòn trăng soi năm tháng niềm yêu
Em ra đi tóc dài chưa kịp búi
Để gương mơ nuối tiếc bao điều.
Bao kỷ niệm còn đây nhắc thức người ở lại trong xao xác bóng chiều. Nhìn từng kỷ vật mà lòng tác giả rưng rưng nỗi nhớ: “Ta ướm thử tâm hồn lên kỷ niệm/ Cho trào dâng tuổi trẻ phong rêu/ Đây dáng hình đồng đội không tên tuổi/ Và nơi đâu mẹ khóc nhợt bóng chiều”. Chỉ còn đây, hình bóng mẹ hiện lên trong tâm tưởng của những đồng đội trước khói hương nhòa nhạt cánh rừng, kết thành mây bay che mát linh hồn người con gái nơi lòng đất sâu của Tổ quốc: “Thôi em ngủ đồng đội ơi yên ngủ/ Phía trời xa mẹ hằng gọi tên em/ Nén hương thơm thắp từ tim đất nước/ Quyện thành trời mây che mát linh hồn”. Tình yêu đồng đội trong quan hệ với người thân và quê hương trong thơ Huy Tập đã trở thành tình cảm nhập vai chân thành và xúc động. Bi kịch nhỏ của từng cá nhân đã trở thành những bi kịch lớn mang tính khái quát về cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của dân tộc. Vì thế, thơ về chiến tranh và người lính của Huy Tập gần gũi, gắn với những hiện thực cụ thể, nhưng có sức ám ảnh tâm linh để nâng lên thành bài học nhân sinh - thế sự trong ý thức và lòng ngưỡng mộ của những người đang sống:
Thôi em ngủ đồng đội ơi yên ngủ
Còn thức đây màu Huế tím thủy chung
Dòng Hương xanh níu gió trời thơ lại
Xin tặng em và đồng đội tấm lòng.
(Đồng đội ơi)
Bên cạnh chủ đề chiến tranh và người lính, Huy Tập còn dành những tình cảm sâu nặng với Huế - vùng đất đã trở thành tâm hồn, thành quê hương ân nghĩa của anh. Tên tập thơ Nếu như chẳng có sông Hương đã là minh chứng cho tình cảm đó. Nói đến Huế là mọi người đều liên tưởng đến những biểu tượng đã thành cổ mẫu (archétypes) điển hình trong tâm thức của họ. Huy Tập cũng thế! Nhà thơ không dài dòng khi khắc họa tình yêu Huế của mình. Anh chỉ khái quát bằng hình tượng sông Hương - con sông thơ, sông nhạc “mình hạc xương mai” (Nguyễn Trọng Tạo) để nói tình thơ của mình gắn với tình yêu Huế:
Nếu như chẳng có dòng Hương
Câu thơ xứ Huế giữa đường đánh rơi
Ai nhặt xin nhẹ nhẹ thôi
Kẻo rơi thơ vỡ Huế tôi bây giờ.
(Không đề)
Một cảm giác rất nhẹ và mỏng như khói sương, hoa cỏ, sợ mạnh tay sẽ làm vỡ những bồng bềnh, mộng mơ và hư ảo Huế.
Dòng Hương là hình tượng lặp lại thường xuyên trong thơ Huy Tập để anh ẩn dụ thông điệp những tình cảm và ý nghĩa nhân sinh đến người thân và bằng hữu: “Nếu như chẳng có sông Hương/ Gửi tình cho Huế gửi thương nơi nào/ Nếu như nước chẳng xanh màu/ Áo em sao lại tím màu thủy chung”. Cứ thế, dòng Hương trở thành dòng thương, dòng nhớ trong tâm cảm của anh, có liên quan trực tiếp đến những quan hệ xã hội rộng lớn và cả những quan hệ tình cảm riêng tư của anh trong hiện tại và quá khứ: “Nếu như chẳng có dòng sông/ Câu thơ ai chở xuôi dòng Huế thơ/ Nếu như nước chảy thành thơ/ Câu thơ áo tím anh chờ Huế ơi/ Ai qua Huế một lần thôi/ Mang đi từ Huế ngọt lời nhớ thương”. Huế có sức quyến rũ bội phần (multiple) nên trong thơ Huy Tập, anh luôn giả định Huế bằng những mệnh đề tạo sinh nghĩa và tạo sinh phẩm tính đặc biệt cho Huế để mọi người càng phát hiện chiều sâu nét đẹp vật thể và phi vật thể Huế:
Nếu như chẳng có dòng Hương
Câu thơ xứ Huế giữa đường đánh rơi
Thương màu tím Huế đầy vơi
Sông Hương xanh suốt những lời cho nhau.
(Nếu như chẳng có sông Hương)
Qua bài thơ Nếu như chẳng có sông Hương, Huy Tập đã góp vào kho tàng những bài thơ hay về Huế một thi phẩm đặc sắc.
Từ sinh thái thiên nhiên - xã hội và sinh thái văn hóa - tinh thần Huế, Huy Tập đã nhập vai mọi vui buồn, ân nghĩa của mình hòa cùng con người và cảnh vật Huế để yêu thương, hoài niệm và mơ mộng. Trước hết là với thiên nhiên, anh mở lòng mình đón cơn mưa nghiêng trong niềm tin rằng cơn mưa sẽ nối tình yêu nồng nàn đôi lứa: “Trời lặng gió ngủ yên/ Mưa lai rai hiền hiền/ Mưa nối trời với đất/ Nối tình anh với em”. Mưa là đối tượng khách thể, đồng thời là tác thể để mỗi chủ thể định vị tâm hồn và tư thế của mình trong không gian mộng ảo: “Anh nghiêng đầu sang trái/ Mưa cũng nghiêng đầu theo/ Anh nghiêng đầu sang phải/ Mắt mưa nghiêng nghiêng trào”. Mưa là cầu nối cho tình yêu lặng thầm, quyến rũ của hai tâm hồn luôn hướng về nhau trong khát vọng hòa hợp, nhân ái:
Mưa xếp hàng ngay thẳng
Khi anh nhìn thẳng ngay
Em yêu anh em nhé
Đừng nhìn nghiêng mưa bay.
(Mưa nghiêng)
Tình yêu trong thơ Huy Tập luôn nhẹ nhàng, kín đáo, có thiên nhiên đồng vọng. Từ cõi lặng, thiên nhiên cất tiếng nói thay lời yêu da diết cho hai tâm hồn. Hương hoa cũng được nhà thơ nhân hóa để dẫn dắt tình yêu theo cách mê đắm riêng của chúng: “Em rằng như hoa Ngọc Lan/ Theo em anh cứ bước sang bên này/ Tại em thơm ngát đêm ngày/ Bầu trời cao trái đất đầy những thơm”. Có cả không gian đất trời, sông nước cũng thành lời thì thầm ân ái: “Thương thầm mắt sóng ngả nghiêng/ Chung chiêng ai hát giữa miền sông quê/ Thượng nguồn nắng thức vàng hoe/ Sóng xanh Hòn Chén nói gì đi em”. Để cuối cùng tất cả tương hợp trong ngất ngây men say tình ái vừa lạ vừa quen của hai tâm hồn đã tan và thơm hết những lời yêu dịu ngọt trong nhau:
Như là lạ, như là quen
Ngất ngư tình mới nở lên cao vời
Ngọc Lan chỉ một hương trời
Em thơm, thơm hết những lời của anh.
(Em thơm đến hết những lời của anh)
Mơ yêu trong hiện tại, nhưng tự sâu thẳm cội lòng, Huy Tập luôn mang cảm thức hoài vãng về những gì đã lặng vào quá khứ, nhưng chúng không mất đi mà luôn thao thức gọi về trong buốt nhắc. Bài thơ Khát vọng phản ánh tâm thức hiện sinh như thế của người thơ. Những kỷ niệm và chấn thương trong chiến tranh luôn làm anh xa xót và mang mặc cảm rỗng (complex vide) trong hiện tại, nhất là khi nghĩ về đồng đội và những mất mát trong thời chiến: “Chủ nhật còn chỉ tiếng đàn rơi/ Buồn nhặt lên ném tràn vào nắng/ Bạn bè vắng, tiếng cười vui cũng vắng/ Rượu uống một mình, uống tiếng đàn rơi”. Tiếng đàn rơi trong không gian những thanh âm buồn vợi như tiếng lòng mình cùng với ngọn lửa hồng sưởi ấm những mùa đông nơi rừng thẳm: “Chủ nhật buồn chiếc lá thu rơi/ Cho mùa đông nhặt thành đốm lửa/ Thời gian ơi người đi không về nữa/ Chủ nhật còn chỉ tiếng đàn rơi”. Với người thương, cảm giác khuyết thiếu ấy càng thêm day dứt và tiếng đàn rơi trở thành gió sương và cỏ hát bên trời:
Có một chiều em như búp gió rơi
Trên ngực anh giọt sương thơm nhung lụa
Sáng nắng lên sương thơm về với cỏ
Anh lần tìm chủ nhật tiếng đàn rơi.
(Rơi)
Những lúc buồn nhớ và thao thức như thế chỉ có thi ca và âm nhạc giúp Huy Tập tìm lại thời gian đã mất để an yên, vỗ về những trống vắng trong hiện tại. Ký ức và khát vọng tháng ngày xanh hiện về nguyên vẹn: “Mái đầu bạc thẫn thờ trên ngực/ Nghe xa xưa nuối tiếc hiện về/ Trái tim vỗ một đời không đến được/ Ôi cành yêu khát vọng đến nhường kia”. Đâu rồi ký ức bóng mùa qua với khát vọng bời bời thơm hương mái tóc?
Bàn tay mở nhẹ nhàng từng năm tháng
Khát vào da kỷ niệm bời bời
Đâu một thuở em bồng hương tóc
Quyện mây trời thương nhớ xa xôi.
Mọi yêu thương, vụng về nhắc thức một thời trai trẻ mà thời gian thì xao xác thế này đây: “Mái đầu bạc thẫn thờ thao thức/ Trên ngực xuân tươi trẻ bồi hồi/ Trái tim non chưa quá thời thơ dại/ Bỗng vụng về chua xót nào nguôi”. Để đến nỗi: “Mái đầu bạc bàn tay già năm tháng/ Khăn tang mơ trắng mộng thời gian/ Trái tim non phút hóa thành trăm tuổi/ Ngụp lặn vào lạc lối thiên đường”. Thơ Huy Tập luôn ám ảnh về sự mất mát và sự trôi chảy của thời gian xuất phát từ cảm thức hiện sinh thời chiến kéo dài sang đến thời bình: “Mái đầu bạc ánh mắt buồn trở lại/ Nhìn vào ta và đêm tối mịt mùng/ Phía chân trời một ngôi sao bật nở/ Ta bâng khuâng buổi sáng còn không”. Vì vậy mà anh luôn mang tâm trạng tiếc nuối về tình cảm và ám ảnh về cái chết - hai mặt đối lập của tình yêu và sự sống:
Mái đầu bạc vành tang khát vọng
Nghe tình yêu nuối tiếc hiện về
Dễ có được đêm tàn nghẹn lối
Trả cho đời năm tháng yêu mê...
(Khát vọng)
Nếu nói thơ là tâm trạng và cảm xúc điển hình của chính cuộc sống người thơ thì thơ Huy Tập đã hiện ra chân thành tâm trạng và tình cảm đó. Một người thơ như thế làm sao mà thiếu người yêu quý, cảm thông. Thơ Huy Tập cân bằng được giữa riêng và chung để tự cân bằng tâm thế sống. Bên cạnh những suy nghiệm về nhân sinh - thế sự, anh cũng suy nghiệm về nỗi riêng tư của mình. Như cách thế để anh bình tâm đối diện với sự thật đang diễn ra và sẽ diễn ra trước hiện tại đời thường và tương lai dự cảm của cõi mình và cõi người: “Không còn gì để nói cho nhau trong đời thường/ Với riêng mình anh giấu một biển trời em thương./ Không cần gì phải hát/ Trên sân khấu người đời”. Bởi vì: “Con tim anh rộn rã/ Là sân diễn em ơi”. Cho nên: “Không cần rao hàng thế/ Nụ cười không bán mua”. Chỉ mong: “Em ơi, em có biết/ Nụ cười anh phía thơ”. Bài thơ viết cho em là bài thơ mới tơ vương: nguyên cảm, nguyên xuân và nguyên mộng:
Không còn gì để viết cho em trên giấy thường
Thời gian bài thơ cũ suốt đời mới tơ vương.
(Không còn gì)
Huy Tập có bài thơ Tình thầm được diễn tả bằng tình cảm và tâm lý tự vệ rất bất ngờ. Dẫu là tình thầm thì cũng cần chân thành và hết mình trong cảm nhận và thể hiện bằng hành động lựa chọn để ứng xử theo phán đoán đúng. Với tình yêu của người đứng tuổi, Huy Tập luôn quyết đoán và chân cảm như thế: “Băng núi vượt mình tới nhớ thương/ Xuân đây góc Huế vẫn mai vàng/ Nâng giọt xuân lên chưa kịp uống/ Bất ngờ em đến với cô đơn”. Ai dám bảo tình yêu ấy không đắm si và lãng mạn: “Cánh cửa hiu hiu gió khép hờ/ Em về run rẩy một vần thơ/ Ôm lấy âm thầm chân trời vắng/ Tay nắm tay hồn xơ xác mơ”. Mơ đến xao xác hồn và âm thầm như cỏ thì mọi phức cảm tâm lý hiện ra là có thật, có cả tin yêu và ngờ vực, hy vọng và vô vọng:
Băng núi vượt mình tới lặng im
Bao nhiêu nhắn nhủ đổ bên thềm
Chao ôi, con nắng vô duyên quá
Ai mượn gọi đâu sao nắng lên.
Có cả tâm cảm và ngoại cảm, linh cảm và dự cảm. Và thiên nhiên là tương cảm: “Ai mượn gọi đâu sao gió lên/ Vụng nghe lời nhắn trách phận hiền/ Thôi thì ta là thiên nhiên vậy/ Hôn trào sóng dậy bến bình yên”. Thơ tình yêu của Huy Tập thường ngậm ngùi trong mơ ước và thương tiếc trong cách xa. Đó là hiện thực hay giả định? Chỉ có người thơ mới trả lời chính xác điều đó. Nhưng dù gì, người đọc vẫn nhận ra tâm hồn đa cảm và phức cảm trong tình yêu của Huy Tập: “Muốn mình có phút sống trăm năm/ Để xa đỡ đói chút hận thầm/ Nào ngờ trời đất chia hai ngả/ Ai về cô quạnh một mình không”. Tuy trạng thái tình cảm và diễn ngôn thơ gần với hệ hình Thơ mới lãng mạn 1932 - 1945, nhưng lại chân thật trong hiện thực khi yêu và triết cảm khi yêu nên bài thơ tạo sự đồng cảm trong tiếp nhận của bạn đọc:
Âm u một bóng chiều ngã xuống
Gửi vào xa cách dặm trường mây
Mai sau em hỡi em còn nhớ
Đói lòng chân đất uống tình chay.
Và cả hai tâm hồn đang yêu sẽ tin rằng một mai dẫu trong xa cách, nhưng tình còn mãi trong tim. Kiểu tình thầm như thế đã biến thành kiểu tình mê đắm theo suốt cuộc đời. Dẫu em có sang ngang cùng người mới thì những giọt lệ khóc yêu ngày nào vẫn còn in dấu thơ ngây trên môi, trên má. Đây là kiểu yêu khi người ta trẻ: lung linh tình sử và ngọt ngào như trái nho tươi:
Mai sau hạnh phúc hồng môi má
Nhắn người còn nợ khóc thơ ngây.
(Tình thầm)
Thơ tình yêu của Huy Tập không sôi nổi, cao giọng nhưng có sức quyến rũ bởi dư âm và dư vang của nó có khả năng lan tỏa trong lòng người đọc sau khi họ đã đồng cảm và chiêm nghiệm từ chính mình và tha nhân.
*
Nếu như chẳng có sông Hương của Huy Tập là tác phẩm tuyển thơ và nhạc in chung. Vì vậy, anh chỉ chọn những bài thơ tâm đắc để đưa vào tập nên số lượng không nhiều, chuộng “quý hồ tinh bất quý hồ đa”. Nhưng anh chủ đích cấu trúc thành hai chủ đề chính Tình yêu người lính và Tình yêu xứ Huế để người đọc dễ đồng cảm và sẻ chia: Dựa vào hiện thực hai chủ đề trên, Huy Tập đã thể hiện tình cảm và kinh nghiệm quan hệ sống của mình để đồng hiện ký ức gần và ký ức xa từ điểm nhìn hiện tại của không gian địa - văn hóa Huế trong hiện thực thời bình thông qua những chi tiết và sự kiện có thật nên chân thành và xúc động. Tập thơ là kết quả của quá trình sống chậm, sống nhân tình và nhân hậu với đồng đội, người thân và với Huế sau chiến tranh nên anh chọn những sự kiện, chi tiết và hình ảnh có khả năng làm sống lại những kinh nghiệm sống trải của mình để thông điệp với mọi người về những vui buồn, ân nghĩa quanh đời. Là nhà thơ và là nhạc sĩ nên thơ anh giàu nhạc tính thể hiện ở cách gieo vần, chọn tiết tấu với nguyên âm cao và mở của ngữ âm tiếng Việt, đọc lên dễ thuộc, dễ nhớ. Thơ anh thuộc mỹ học hoài niệm về cái đẹp nhân ái đời thường dễ nội cảm trực tiếp trong lòng người đọc.
H.T.H
(TCSH446/04-2026)
Tải mã QRCode
INRASARA1. Đó là thế hệ thơ có một định phận kì lạ. Người ta vội đặt cho nó cái tên: thế hệ gạch nối, thế hệ đệm. Và bao nhiêu hạn từ phái sinh nhợt nhạt khác.Đất nước mở cửa, đổi mới, khi văn nghệ được cởi trói, nhà thơ thế hệ mới làm gì để khởi sự cuộc viết? Cụ thể hơn, họ viết thế nào?
VÕ VĨNH KHUYẾN Tiểu luận nhằm tìm hiểu thành tựu thơ ca trong khoảng 16 tháng giữa 2 cột mốc lịch sử (19.8.1945 - 19.12.1946). Bởi khi phân chia giai đoạn văn học nói chung (thơ ca nói riêng) trong tiến trình lịch sử văn học, các công trình nghiên cứu, các giáo trình ở bậc Đại học - Cao đẳng và sách giáo khoa trung học phổ thông hiện hành, không đặt vấn đề nghiên cứu thơ ca (cũng như văn học) nói riêng trong thời gian này. Với một tiêu đề chung "Văn học kháng chiến chống Pháp 1946 - 1954". Đây là nguyên do nhiều sinh viên không biết đến một bộ phận văn học, trong những năm đầu sau cách mạng.
HỒ THẾ HÀ1. Diễn đàn thơ được tổ chức trên đất Huế lần này gắn với chương trình hoạt động của lễ hội Festival lần thứ 3, tự nó đã thông tin với chúng ta một nội dung, tính chất và ý nghĩa riêng. Đây thực sự là ngày hội của thơ ca. Đã là ngày hội thì có nhiều người tham gia và tham dự; có diễn giả và thính giả; có nhiều tiếng nói, nhiều tấm lòng, nhiều quan niệm trên tinh thần dân chủ, lấy việc coi trọng cái hay, cái đẹp, cái giá trị của nghệ thuật làm tiêu chí thưởng thức, trao đổi và tranh luận. Chính điều đó sẽ làm cho không khí ngày hội thơ - Festival thơ sẽ đông vui, phong phú, dân chủ và có nhiều hoà âm đồng vọng mang tính học thuật và mỹ học mới mẻ như P.Valéry đã từng nói: Thơ là ngày hội của lý trí (La poésie est une fête de l'intellect).
THẠCH QUỲThơ đi với loài người từ thủa hồng hoang đến nay, bỗng dưng ở thời chúng ta nứt nẩy ra một cây hỏi kỳ dị là thơ tồn tại hay không tồn tại? Không phải là sự sống đánh mất thơ mà là sự cùn mòn của 5 giác quan nhận thức, 6 giác quan cảm nhận sự sống đang dần dà đánh mất nó. Như rừng hết cây, như suối cạn nước, hồn người đối diện với sự cạn kiệt của chính nó do đó nó phải đối diện với thơ.
NGUYỄN VĨNH NGUYÊNNhững năm gần đây, người ta tranh luận, ồn ào, khua chiêng gõ mõ về việc làm mới văn chương. Nhất là trong thơ. Nhưng cái mới đâu chẳng thấy, chỉ thấy sau những cuộc tranh luận toé lửa rốt cục vẫn là: hãy đợi đấy, lúc nào đó, sẽ... cãi tiếp...
TRẦN VĂN LÝAi sản xuất lốp cứ sản xuất lốp. Ai làm vỏ cứ làm vỏ. Ai làm gầm cứ làm gầm. Nơi nào sản xuất máy cứ sản xuất máy. Xong tất cả được chở đến một nơi để lắp ráp thành chiếc ô tô. Sự chuyên môn hoá đó trong dây chuyền sản xuất ở châu Âu thế kỷ trước (thế kỷ 20) đã khiến cho nhiều người mơ tưởng rằng: Có thể "sản xuất" được thơ và sự "mơ tưởng" ấy vẫn mãi mãi chỉ là mơ tưởng mà thôi!
HOÀNG VŨ THUẬTChúng ta đã có nhiều công trình, trang viết đánh giá nhận định thơ miền Trung ngót thế kỷ qua, một vùng thơ gắn với sinh mệnh một vùng đất mà dấu ấn lịch sử luôn bùng nổ những sự kiện bất ngờ. Một vùng đất đẫm máu và nước mắt, hằn lên vầng trán con người nếp nhăn của nỗi lo toan chạy dọc thế kỷ. Thơ nảy sinh từ đó.
BÙI QUANG TUYẾNThơ mới là một hiện tượng nổi bật của văn học Việt Nam nói chung và thơ ca nói riêng trong thế kỷ XX. Nó vừa ra đời đã nhanh chóng khẳng định vị trí xứng dáng trong nền văn học dân tộc với các "hoàng tử thơ": Thế Lữ , Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử v.v... Đồng thời, Thơ mới là một hiện tượng thơ ca gây rất nhiều ý kiến khác nhau trong giới phê bình, nghiên cứu và độc giả theo từng thời kỳ lịch sử xã hội, cho đến bây giờ việc đánh giá vẫn còn đặt ra sôi nổi. Với phạm vi bài viết này, chúng tôi điểm lại những khái niệm về Thơ mới và sự đổi mới nghệ thuật thơ của các bậc thầy đi trước và tìm câu trả lời cho là hợp lý trong bao nhiêu ý kiến trái ngược nhau.
MẠNH LÊ Thơ ca hiện đại Việt Nam thế kỷ XX đã thu được những thành tựu to lớn đóng góp vào sự phát triển của lịch sử thơ ca dân tộc. Đặc biệt từ ngay sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời thay thế chế độ phong kiến thực dân hơn trăm năm đô hộ nước ta cùng với khí thế cách mạng kháng chiến cứu nước theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh tháng 12 năm 1946 đã thổi vào đời sống văn học một luồng sinh khí mới để từ đó thơ ca hiện đại Việt Nam mang một âm hưởng mới, một màu sắc mới.
NGUYỄN KHẮC THẠCHNếu gọi Huế Thơ với tư cách đối tượng thẩm mĩ thì chủ thể thẩm mĩ của nó trước hết và sau cùng vẫn là sự hoá sinh Thơ Huế. Đương nhiên, không hẳn chỉ có Thơ Huế mới là chủ thể thẩm mĩ của Huế Thơ và cũng đương nhiên không hẳn chỉ có Huế Thơ mới là đối tượng thẩm mĩ của Thơ Huế. Huế Thơ và Thơ Huế vẫn là hai phạm trù độc lập trong chừng mực nào đó và có khi cả hai đều trở thành đối tượng thẩm mĩ của một đối tượng khác.
ĐỖ LAI THÚYThanh sơn tự tiếu đầu tương hạc Nguyễn KhuyếnNói đến Dương Khuê là nói đến hát nói. Và nói đến hát nói, thì Hồng Hồng, Tuyết Tuyết làm tôi thích hơn cả. Đấy không chỉ là một mẫu mực của thể loại, mà còn làm một không gian thẩm mỹ nhiều chiều đủ cho những phiêu lưu của cái đọc.
NGUYỄN NGỌC THIỆNHải Triều tên thật là Nguyễn Khoa Văn, sinh năm 1908 trong một gia đình Nho học, khoa bảng. Năm 20 tuổi, trở thành đảng viên trẻ của Tân Việt cách mạng Đảng, Nguyễn Khoa Văn bắt đầu cầm bút viết báo với bút danh Nam Xích Tử (Chàng trai đỏ). Điều này đã khiến trong lần gặp gỡ đầu tiên, người trai có "thân hình bé nhỏ và cử chỉ nhanh nhẹn theo kiểu chim chích" (1) ấy đã gây được cảm tình nồng hậu của Trần Huy Liệu- chủ nhiệm Nam Cường thư xã, người bạn cùng trang lứa tuy vừa mới quen biết, nhưng đã chung chí hướng tìm đường giải phóng cho dân tộc, tự do cho đất nước.
TÔ VĨNH HÀ Huế đang trở lạnh với "mưa vẫn mưa bay" giăng mờ như hư ảo những gương mặt người xuôi ngược trên con đường tôi đi. Tôi giật mình vì một tà áo trắng vừa trôi qua. Dáng đi êm nhẹ với cánh dù mỏng manh như hơi nghiêng xuống cùng nỗi cô đơn. Những nhọc nhằn của tuổi mơ chưa đến nỗi làm bờ vai trĩu mệt nhưng cũng đủ tạo nên một "giọt chiều trên lá(1), cam chịu và chờ đợi nỗi niềm nào đó hiu hắt như những hạt mưa...
NGUYỄN HỒNG DŨNG1. Một cuộc đời lặng lẽ và những truyện ngắn nổi danhO' Henry, tên thật là William Sydney Porter, được đánh giá là người viết truyện ngắn xuất sắc nhất của nước Mỹ những năm đầu thế kỷ XX. Ông sinh tại Greenboro, tiểu bang North Carolina vào năm 1862. Năm 15 tuổi (1877), ông thôi học và vào làm việc trong một hiệu thuốc tây. Vào tuổi hai mươi, ông bị đau nặng và sức khoẻ sa sút nên đã đến dưỡng sức ở một nông trại tại tiểu bang Texas. Ông đã sống ở đấy hai năm, đã làm quen với nhiều người và hiểu rất rõ tính cách miền Tây. Sau này, ông đã kể về họ rất sinh động trong tập truyện ngắn có tựa đề đầy xúc cảm Trái tim miền Tây.
MAI KHẮC ỨNGCó thể sau khi dẹp được loạn 12 sứ quân, Đinh Tiên Hoàng (968- 979) thống nhất lãnh thổ và lên ngôi hoàng đế, đã đặt được cơ sở ban đầu và xác định chủ quyền Đại Cồ Việt lên tận miền biên cương Tây Bắc vốn là địa bàn chịu ảnh hưởng Kiểu Công Hãn. Trên cơ sở 10 đạo thời Đinh nhà vua Lý Thái Tổ (1010- 1028) mới đổi thành 24 phủ, lộ. Nguyễn Trãi viết Dư địa chí (thế kỷ XV) vẫn giữ nguyên tên gọi đạo Lâm Tây. Tức vùng Tây- Bắc ngày nay.
TRẦN ANH VINHÂm vang của những sự kiện xẩy ra năm Ất Dậu (1885) không những vẫn còn đọng trong tâm trí người dân núi Ngự mà còn được ghi lại trong một số tác phẩm. Bài vè “Thất thủ Kinh đô” do cụ Mới đi kể rong hàng mấy chục năm ròng là một tác phẩm văn học dân gian, được nhiều người biết và ngưỡng mộ. Riêng Phan Bội Châu có viết hai bài:+ Kỷ niệm ngày 23 tháng Năm ở Huế (Thơ)+ Văn tế cô hồn ngày 23 tháng Năm ở Kinh thành Huế.
HOÀNG CÔNG KHANHCó một thực tế: số các nhà văn cổ kim đông tây viết tiểu thuyết lịch sử không nhiều. Ở Việt Nam càng ít. Theo ý riêng tôi nguyên nhân thì nhiều, nhưng cơ bản là nhà văn viết loại này phải đồng thời là nhà sử học, chí ít là có kiến thức sâu rộng về lịch sử. Cũng nhiều trường hợp người viết có đủ vốn liếng cả hai mặt ấy, nhưng hoặc ngại mất nhiều công sức để đọc hàng chục bộ chính sử, phải sưu tầm, dã ngoại, nghiên cứu, đối chiếu, chọn lọc hoặc đơn giản là chưa, thậm chí không quan tâm đến lịch sử.
TRƯƠNG ĐĂNG DUNG Tặng Đỗ Lai ThuýChủ nghĩa hiện đại là kết quả của những nỗ lực hiện đại hoá đời sống và tư duy xẩy ra từ những năm cuối của thế kỷ XIX, ở Châu Âu. Những thành tựu nổi bật của khoa học tự nhiên, của triết học, xã hội học và tâm lí học đã tác động đến cách nghĩ của con người hiện đại trước các vấn đề về tồn tại, đạo đức, tâm lí. Tư tưởng của Nietzsche, Husserl, hay Freud không chỉ ảnh hưởng đến tư duy hiện đại mà tiếp tục được nhắc đến nhiều ở thời hậu hiện đại.
ĐẶNG TIẾNTân Hình Thức là một trường phái thi ca hiện đại được phổ biến từ năm bảy năm nay, phát khởi do Tạp Chí Thơ, ấn hành tại Mỹ, chủ yếu từ số 18, xuân 2000 “chuyển đổi thế kỷ”, và được nhiều nhà văn, nhà thơ trong và ngoài nước hưởng ứng. Tên Tân Hình Thức dịch từ tiếng Anh New Formalism, một trường phái thơ Mỹ, thịnh hành những năm1980 - 1990.
NGUYỄN ĐĂNG ĐIỆP Một ngày kia, cát bụi vùng Hoan Diễn đã sinh tạo một “kẻ ham chơi”. Y cứ lãng đãng trong đời như một khách giang hồ mang trái tim nhạy cảm, một trái tim đầy nhạc với những đốm lửa buồn. Để rồi sau những cuộc say tràn cung mây, khi dòng cảm hứng chợt bùng lên từ những vùng u ẩn nằm sâu trong cõi nhớ, những giai âm ùa về như những luồng điện làm vỡ òa bí mật: có thương có nhớ có khóc có cười- có cái chớp mắt đã ngàn năm trôi. Đây là những câu thơ khép lại một trong những bài thơ hay nhất của Nguyễn Trọng Tạo: Đồng dao cho người lớn(1).