HỒ THẾ HÀ
Huy Tập là nhà thơ, nhạc sĩ sinh ra và lớn lên nơi quê hương vùng biển Hải Hậu, Nam Định với nhiều kỷ niệm vui buồn, ân nghĩa theo suốt hành trình hiện thực và tâm linh của anh.
Ảnh: tư liệu
Chính sinh thái thiên nhiên tươi đẹp và sinh thái văn hóa - tinh thần phong phú nơi đây đã hình thành trong anh tâm hồn lãng mạn và phóng khoáng ngay từ thời niên thiếu. Anh có tuổi thơ không bình lặng trong những năm đất nước có chiến tranh ác liệt, xã hội đầy biến động. Lớn lên, anh trở thành người lính sống với những cánh rừng Trường Sơn, gắn bó với quân khu Trị Thiên Huế và những vùng quê khói lửa nơi đây với tâm thế của người yêu nước mình, quyết chiến đấu và chiến thắng. Trong nhiều sự kiện, có một sự kiện đáng nhớ của Huy Tập đối với Huế, đó là vào đêm trước ngày 26 tháng 3 năm 1975 - ngày Huế Giải phóng, anh là người được giao nhiệm vụ đưa lá cờ giải phóng vượt thượng nguồn sông Hương giữa đêm 25/3 để kịp sáng 26/3 kéo cờ lên ngọn Kỳ đài Phu Văn Lâu. Do hành trình vượt sông dài và đêm tối nên gần đến nơi, lá cờ cùng Huy Tập sắp bị chìm giữa dòng Hương, đồng đội đã nhanh chóng bơi ra sông cứu xuồng. Lá cờ và Huy Tập được đưa vào bờ an toàn. Và sáng hôm sau, lá cờ Mặt trận Giải phóng miền Nam đã kịp tung bay trên ngọn Kỳ đài báo tin vui đến mọi người thành Huế được giải phóng.
Sau khi chiến tranh kết thúc, Huế trở thành bến hẹn neo buộc Huy Tập với cuộc đời và duyên mệnh văn chương nghệ thuật. Tình yêu thiên nhiên, người lính và con người xứ Huế hiện hữu sâu nặng trong tâm hồn đa cảm và nhân ái của anh. Và thi ca, âm nhạc trở thành thế giới ngôn từ, âm thanh và hình tượng có sức lay động lòng người. Tập thơ nhạc Nếu như chẳng có sông Hương do Hội Văn học Nghệ thuật Thừa Thiên Huế xuất bản năm 1992 là kết quả của quá trình khát khao và say mê sáng tạo đó của Huy Tập trên mảnh đất Cố đô Huế những năm sau hòa bình.
Trong bài viết ngắn này, tôi muốn tìm hiểu nghệ thuật thơ Huy Tập qua những thi phẩm mang cảm thức Huế và tình yêu người lính trong từng kinh nghiệm quan hệ sống và quan hệ tình cảm chân thành, mê đắm của chính người thơ, cả trong thời chiến và thời bình.
Với tâm tình người lính, Huy Tập đã để lòng mình lắng đọng trong từng phút giờ lặng im tiếng súng để nghĩ về đồng đội, nghĩ về Huế từ tình cảm và nỗi nhớ thẳm sâu: “Chợt im lặng lạnh khoảng trời trận đánh/ Đồng đội tôi mắt gặp Huế sương xanh/ Vào trận mới súng dội rung lồng ngực/ Huế, Huế ơi giấc ngủ có yên lành”. Vậy mà sau trận đánh, đồng đội anh không còn nữa, nỗi nhớ Huế đành dang dở trong mắt nhìn ngơ ngác của cả người ra đi và người ở lại: “Sau trận đánh đi tìm đồng đội/ Tìm cái nhìn gửi Huế trong veo/ Bạn nằm xuống vết thương loang ngực/ Chẳng kịp nói chi với Huế một điều”. Chiến tranh là thần chết, là bi kịch. Ở đó, cái chết luôn diễn ra một cách tàn khốc, làm hủy diệt sự sống của con người, nhất là những con người yêu nước chân chính, để lại sự tiếc thương, ngưỡng mộ của những người đang sống. Cái chết dũng cảm đó trở thành bi kịch mang tính mỹ học cao đẹp khiến đồng đội tự hào, ân nghĩa, quyết nối tiếp người đã khuất để chiến đấu, lập công. Khoảng trời yêu dấu Huế giờ đây thành hoài niệm rưng rưng trong tâm cảm Huy Tập:
Đắp cho bạn tấm chăn mềm kỷ niệm
Rồi lặng thầm như lửa dọc Trường Sơn
Phút giây Huế diệu kỳ ta có được
Bạn giữ, tôi mang suốt tâm hồn.
(Phút giây Huế)
Viết về sự gian nguy của người lính, Huy Tập không miêu tả về sự dữ dội, khốc liệt của chiến tranh tác động lên sự sống của họ mà anh ưu tiên phản ánh chiều sâu thẳm của chiến tranh trong con người để bạn đọc thấu cảm nỗi đau của mỗi số phận cá nhân. Qua đó, tinh thần nhân văn và tính nhân đạo hiện lên sâu sắc. Chỉ bắt gặp một bài hát không có tên tác giả mà Huy Tập lại xúc động nghĩ về những điều cao cả và kỳ diệu của cuộc sống chiến trường: “Gặp bạn chiến trường xưa/ Gặp bài hát đã lâu không hát nữa/ Bài hát còn thơm lời ai nhắc nhở/ Nhắp chén rượu suông kỷ niệm trong nhau”. Từ đó, bao kỷ niệm và ký ức hiện về xôn xao, bập bùng cùng ngọn lửa. Tiếng hát thành âm thanh bắc nhịp cầu thương nhớ: “Chợt thấy lòng bập bùng ngọn lửa rừng sâu/ Kỷ niệm bắt nhịp bắc cầu/ Bạn và tôi song ca bài hát cũ/ Nốt nhạc màu xanh núi rừng màu đỏ/ Nốt nhạc mặn mồ hôi quầng máu tím bầm”. Vậy mà giờ đây, nỗi đau theo thời gian kết thành những dòng chữ vọng vang mà tên tác giả bài ca thì biền biệt nơi nào để lại khoảng trống trong tiếc nuối cho người thân và đồng đội:
Trắng trời nỗi đau ước hẹn nhớ mong.
Tôi và bạn nâng trên môi
Dòng thời gian cuộn chảy thành lời
Bài hát còn đây tác giả đâu rồi
Sao ngôn ngữ nhiều lời
Lỡ bỏ quên
Một bài hát có tên không tác giả.
Phải nói là tình yêu người lính trong thơ Huy Tập rất nặng sâu, ân nghĩa. Những kỷ niệm dù là nhỏ nhất cũng trở thành hình tượng xúc động hiện về, làm sống lại không gian thời chiến gian lao mà tự hào, bi cảm: “Tôi đi tìm ngược lên lối cũ/ Gặp đồng đội Trường Sơn gặp trai trẻ tuổi mình/ Quần đùi, gùi bạt/ Chiếc mũ vải rộng vành/ Bầu trời bé con lội bằng chân dép lốp”. Tác giả vô danh, nhưng ngôn ngữ âm thanh thì vang vọng. Bài hát giờ đây cần cho nhà thơ hơn là cần cho chính nó. Trong khoảng lặng của ca từ và giai điệu, mọi hiện thực chiến trường hiện về nguyên vẹn. Và Huy Tập thay cho đồng đội đặt những nụ hôn nồng cháy lên bài hát bằng tình yêu mãnh liệt từ trái tim mình:
Lắng nghe trong hương đất trời
Từ kẽ lá, dòng sông ngọn suối
Từ căn hầm chữ A, chiếc võng bạt mắc tuổi mình
Giấc ngủ mắc vào câu hát quê hương.
Bài hát xưa tôi gặp lại trên đường
Gặp đồng đội tôi đặt lên bài hát
Những nụ hôn tim mình.
(Gặp bài hát không tên tác giả)
“Những nụ hôn tim mình” là cách nói ẩn dụ và nhân hóa tạo sinh nghĩa bất ngờ, lây lan cảm xúc sang người đọc cả trong ý thức lẫn vô thức.
Đi tìm ký ức chiến tranh và người lính, Huy Tập không khắc họa con người trong chiến tranh như bao tác phẩm tiểu thuyết mang tính sử thi trước đây mà quan tâm miêu tả chiến tranh trong con người để thấy những nỗi đau và bi kịch lặng thầm mà con người phải trải qua trong chiến tranh là xa xót như thế nào, đặt trong quan hệ với người thân, quê hương và đất nước. Cái chết của người chiến sĩ trong bài thơ Đồng đội ơi diễn ra bất ngờ và day dứt: “Phút ngã xuống khăn tang màu Huế/ Có gửi được chi cho mẹ chút ấu thơ/ Lá thư viết trong căn hầm bom lửa/ Cũng lặng im ngã xuống đến bây giờ”. Ở đây lại là sự hy sinh cao đẹp của người con gái trẻ tuổi yêu nước mình nên nỗi đau càng bi thương và day dứt, bởi vì số phận họ sinh ra không phải để làm những công việc lớn lao quá sức chịu đựng như thế. Những gì gắn bó thân thiết với cô gái trước phút ra đi đã trở thành những biểu tượng thiêng liêng trong nghẹn ngào, xót thương của đồng đội:
Chiếc gương tròn một thì con gái
Mòn trăng soi năm tháng niềm yêu
Em ra đi tóc dài chưa kịp búi
Để gương mơ nuối tiếc bao điều.
Bao kỷ niệm còn đây nhắc thức người ở lại trong xao xác bóng chiều. Nhìn từng kỷ vật mà lòng tác giả rưng rưng nỗi nhớ: “Ta ướm thử tâm hồn lên kỷ niệm/ Cho trào dâng tuổi trẻ phong rêu/ Đây dáng hình đồng đội không tên tuổi/ Và nơi đâu mẹ khóc nhợt bóng chiều”. Chỉ còn đây, hình bóng mẹ hiện lên trong tâm tưởng của những đồng đội trước khói hương nhòa nhạt cánh rừng, kết thành mây bay che mát linh hồn người con gái nơi lòng đất sâu của Tổ quốc: “Thôi em ngủ đồng đội ơi yên ngủ/ Phía trời xa mẹ hằng gọi tên em/ Nén hương thơm thắp từ tim đất nước/ Quyện thành trời mây che mát linh hồn”. Tình yêu đồng đội trong quan hệ với người thân và quê hương trong thơ Huy Tập đã trở thành tình cảm nhập vai chân thành và xúc động. Bi kịch nhỏ của từng cá nhân đã trở thành những bi kịch lớn mang tính khái quát về cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của dân tộc. Vì thế, thơ về chiến tranh và người lính của Huy Tập gần gũi, gắn với những hiện thực cụ thể, nhưng có sức ám ảnh tâm linh để nâng lên thành bài học nhân sinh - thế sự trong ý thức và lòng ngưỡng mộ của những người đang sống:
Thôi em ngủ đồng đội ơi yên ngủ
Còn thức đây màu Huế tím thủy chung
Dòng Hương xanh níu gió trời thơ lại
Xin tặng em và đồng đội tấm lòng.
(Đồng đội ơi)
Bên cạnh chủ đề chiến tranh và người lính, Huy Tập còn dành những tình cảm sâu nặng với Huế - vùng đất đã trở thành tâm hồn, thành quê hương ân nghĩa của anh. Tên tập thơ Nếu như chẳng có sông Hương đã là minh chứng cho tình cảm đó. Nói đến Huế là mọi người đều liên tưởng đến những biểu tượng đã thành cổ mẫu (archétypes) điển hình trong tâm thức của họ. Huy Tập cũng thế! Nhà thơ không dài dòng khi khắc họa tình yêu Huế của mình. Anh chỉ khái quát bằng hình tượng sông Hương - con sông thơ, sông nhạc “mình hạc xương mai” (Nguyễn Trọng Tạo) để nói tình thơ của mình gắn với tình yêu Huế:
Nếu như chẳng có dòng Hương
Câu thơ xứ Huế giữa đường đánh rơi
Ai nhặt xin nhẹ nhẹ thôi
Kẻo rơi thơ vỡ Huế tôi bây giờ.
(Không đề)
Một cảm giác rất nhẹ và mỏng như khói sương, hoa cỏ, sợ mạnh tay sẽ làm vỡ những bồng bềnh, mộng mơ và hư ảo Huế.
Dòng Hương là hình tượng lặp lại thường xuyên trong thơ Huy Tập để anh ẩn dụ thông điệp những tình cảm và ý nghĩa nhân sinh đến người thân và bằng hữu: “Nếu như chẳng có sông Hương/ Gửi tình cho Huế gửi thương nơi nào/ Nếu như nước chẳng xanh màu/ Áo em sao lại tím màu thủy chung”. Cứ thế, dòng Hương trở thành dòng thương, dòng nhớ trong tâm cảm của anh, có liên quan trực tiếp đến những quan hệ xã hội rộng lớn và cả những quan hệ tình cảm riêng tư của anh trong hiện tại và quá khứ: “Nếu như chẳng có dòng sông/ Câu thơ ai chở xuôi dòng Huế thơ/ Nếu như nước chảy thành thơ/ Câu thơ áo tím anh chờ Huế ơi/ Ai qua Huế một lần thôi/ Mang đi từ Huế ngọt lời nhớ thương”. Huế có sức quyến rũ bội phần (multiple) nên trong thơ Huy Tập, anh luôn giả định Huế bằng những mệnh đề tạo sinh nghĩa và tạo sinh phẩm tính đặc biệt cho Huế để mọi người càng phát hiện chiều sâu nét đẹp vật thể và phi vật thể Huế:
Nếu như chẳng có dòng Hương
Câu thơ xứ Huế giữa đường đánh rơi
Thương màu tím Huế đầy vơi
Sông Hương xanh suốt những lời cho nhau.
(Nếu như chẳng có sông Hương)
Qua bài thơ Nếu như chẳng có sông Hương, Huy Tập đã góp vào kho tàng những bài thơ hay về Huế một thi phẩm đặc sắc.
Từ sinh thái thiên nhiên - xã hội và sinh thái văn hóa - tinh thần Huế, Huy Tập đã nhập vai mọi vui buồn, ân nghĩa của mình hòa cùng con người và cảnh vật Huế để yêu thương, hoài niệm và mơ mộng. Trước hết là với thiên nhiên, anh mở lòng mình đón cơn mưa nghiêng trong niềm tin rằng cơn mưa sẽ nối tình yêu nồng nàn đôi lứa: “Trời lặng gió ngủ yên/ Mưa lai rai hiền hiền/ Mưa nối trời với đất/ Nối tình anh với em”. Mưa là đối tượng khách thể, đồng thời là tác thể để mỗi chủ thể định vị tâm hồn và tư thế của mình trong không gian mộng ảo: “Anh nghiêng đầu sang trái/ Mưa cũng nghiêng đầu theo/ Anh nghiêng đầu sang phải/ Mắt mưa nghiêng nghiêng trào”. Mưa là cầu nối cho tình yêu lặng thầm, quyến rũ của hai tâm hồn luôn hướng về nhau trong khát vọng hòa hợp, nhân ái:
Mưa xếp hàng ngay thẳng
Khi anh nhìn thẳng ngay
Em yêu anh em nhé
Đừng nhìn nghiêng mưa bay.
(Mưa nghiêng)
Tình yêu trong thơ Huy Tập luôn nhẹ nhàng, kín đáo, có thiên nhiên đồng vọng. Từ cõi lặng, thiên nhiên cất tiếng nói thay lời yêu da diết cho hai tâm hồn. Hương hoa cũng được nhà thơ nhân hóa để dẫn dắt tình yêu theo cách mê đắm riêng của chúng: “Em rằng như hoa Ngọc Lan/ Theo em anh cứ bước sang bên này/ Tại em thơm ngát đêm ngày/ Bầu trời cao trái đất đầy những thơm”. Có cả không gian đất trời, sông nước cũng thành lời thì thầm ân ái: “Thương thầm mắt sóng ngả nghiêng/ Chung chiêng ai hát giữa miền sông quê/ Thượng nguồn nắng thức vàng hoe/ Sóng xanh Hòn Chén nói gì đi em”. Để cuối cùng tất cả tương hợp trong ngất ngây men say tình ái vừa lạ vừa quen của hai tâm hồn đã tan và thơm hết những lời yêu dịu ngọt trong nhau:
Như là lạ, như là quen
Ngất ngư tình mới nở lên cao vời
Ngọc Lan chỉ một hương trời
Em thơm, thơm hết những lời của anh.
(Em thơm đến hết những lời của anh)
Mơ yêu trong hiện tại, nhưng tự sâu thẳm cội lòng, Huy Tập luôn mang cảm thức hoài vãng về những gì đã lặng vào quá khứ, nhưng chúng không mất đi mà luôn thao thức gọi về trong buốt nhắc. Bài thơ Khát vọng phản ánh tâm thức hiện sinh như thế của người thơ. Những kỷ niệm và chấn thương trong chiến tranh luôn làm anh xa xót và mang mặc cảm rỗng (complex vide) trong hiện tại, nhất là khi nghĩ về đồng đội và những mất mát trong thời chiến: “Chủ nhật còn chỉ tiếng đàn rơi/ Buồn nhặt lên ném tràn vào nắng/ Bạn bè vắng, tiếng cười vui cũng vắng/ Rượu uống một mình, uống tiếng đàn rơi”. Tiếng đàn rơi trong không gian những thanh âm buồn vợi như tiếng lòng mình cùng với ngọn lửa hồng sưởi ấm những mùa đông nơi rừng thẳm: “Chủ nhật buồn chiếc lá thu rơi/ Cho mùa đông nhặt thành đốm lửa/ Thời gian ơi người đi không về nữa/ Chủ nhật còn chỉ tiếng đàn rơi”. Với người thương, cảm giác khuyết thiếu ấy càng thêm day dứt và tiếng đàn rơi trở thành gió sương và cỏ hát bên trời:
Có một chiều em như búp gió rơi
Trên ngực anh giọt sương thơm nhung lụa
Sáng nắng lên sương thơm về với cỏ
Anh lần tìm chủ nhật tiếng đàn rơi.
(Rơi)
Những lúc buồn nhớ và thao thức như thế chỉ có thi ca và âm nhạc giúp Huy Tập tìm lại thời gian đã mất để an yên, vỗ về những trống vắng trong hiện tại. Ký ức và khát vọng tháng ngày xanh hiện về nguyên vẹn: “Mái đầu bạc thẫn thờ trên ngực/ Nghe xa xưa nuối tiếc hiện về/ Trái tim vỗ một đời không đến được/ Ôi cành yêu khát vọng đến nhường kia”. Đâu rồi ký ức bóng mùa qua với khát vọng bời bời thơm hương mái tóc?
Bàn tay mở nhẹ nhàng từng năm tháng
Khát vào da kỷ niệm bời bời
Đâu một thuở em bồng hương tóc
Quyện mây trời thương nhớ xa xôi.
Mọi yêu thương, vụng về nhắc thức một thời trai trẻ mà thời gian thì xao xác thế này đây: “Mái đầu bạc thẫn thờ thao thức/ Trên ngực xuân tươi trẻ bồi hồi/ Trái tim non chưa quá thời thơ dại/ Bỗng vụng về chua xót nào nguôi”. Để đến nỗi: “Mái đầu bạc bàn tay già năm tháng/ Khăn tang mơ trắng mộng thời gian/ Trái tim non phút hóa thành trăm tuổi/ Ngụp lặn vào lạc lối thiên đường”. Thơ Huy Tập luôn ám ảnh về sự mất mát và sự trôi chảy của thời gian xuất phát từ cảm thức hiện sinh thời chiến kéo dài sang đến thời bình: “Mái đầu bạc ánh mắt buồn trở lại/ Nhìn vào ta và đêm tối mịt mùng/ Phía chân trời một ngôi sao bật nở/ Ta bâng khuâng buổi sáng còn không”. Vì vậy mà anh luôn mang tâm trạng tiếc nuối về tình cảm và ám ảnh về cái chết - hai mặt đối lập của tình yêu và sự sống:
Mái đầu bạc vành tang khát vọng
Nghe tình yêu nuối tiếc hiện về
Dễ có được đêm tàn nghẹn lối
Trả cho đời năm tháng yêu mê...
(Khát vọng)
Nếu nói thơ là tâm trạng và cảm xúc điển hình của chính cuộc sống người thơ thì thơ Huy Tập đã hiện ra chân thành tâm trạng và tình cảm đó. Một người thơ như thế làm sao mà thiếu người yêu quý, cảm thông. Thơ Huy Tập cân bằng được giữa riêng và chung để tự cân bằng tâm thế sống. Bên cạnh những suy nghiệm về nhân sinh - thế sự, anh cũng suy nghiệm về nỗi riêng tư của mình. Như cách thế để anh bình tâm đối diện với sự thật đang diễn ra và sẽ diễn ra trước hiện tại đời thường và tương lai dự cảm của cõi mình và cõi người: “Không còn gì để nói cho nhau trong đời thường/ Với riêng mình anh giấu một biển trời em thương./ Không cần gì phải hát/ Trên sân khấu người đời”. Bởi vì: “Con tim anh rộn rã/ Là sân diễn em ơi”. Cho nên: “Không cần rao hàng thế/ Nụ cười không bán mua”. Chỉ mong: “Em ơi, em có biết/ Nụ cười anh phía thơ”. Bài thơ viết cho em là bài thơ mới tơ vương: nguyên cảm, nguyên xuân và nguyên mộng:
Không còn gì để viết cho em trên giấy thường
Thời gian bài thơ cũ suốt đời mới tơ vương.
(Không còn gì)
Huy Tập có bài thơ Tình thầm được diễn tả bằng tình cảm và tâm lý tự vệ rất bất ngờ. Dẫu là tình thầm thì cũng cần chân thành và hết mình trong cảm nhận và thể hiện bằng hành động lựa chọn để ứng xử theo phán đoán đúng. Với tình yêu của người đứng tuổi, Huy Tập luôn quyết đoán và chân cảm như thế: “Băng núi vượt mình tới nhớ thương/ Xuân đây góc Huế vẫn mai vàng/ Nâng giọt xuân lên chưa kịp uống/ Bất ngờ em đến với cô đơn”. Ai dám bảo tình yêu ấy không đắm si và lãng mạn: “Cánh cửa hiu hiu gió khép hờ/ Em về run rẩy một vần thơ/ Ôm lấy âm thầm chân trời vắng/ Tay nắm tay hồn xơ xác mơ”. Mơ đến xao xác hồn và âm thầm như cỏ thì mọi phức cảm tâm lý hiện ra là có thật, có cả tin yêu và ngờ vực, hy vọng và vô vọng:
Băng núi vượt mình tới lặng im
Bao nhiêu nhắn nhủ đổ bên thềm
Chao ôi, con nắng vô duyên quá
Ai mượn gọi đâu sao nắng lên.
Có cả tâm cảm và ngoại cảm, linh cảm và dự cảm. Và thiên nhiên là tương cảm: “Ai mượn gọi đâu sao gió lên/ Vụng nghe lời nhắn trách phận hiền/ Thôi thì ta là thiên nhiên vậy/ Hôn trào sóng dậy bến bình yên”. Thơ tình yêu của Huy Tập thường ngậm ngùi trong mơ ước và thương tiếc trong cách xa. Đó là hiện thực hay giả định? Chỉ có người thơ mới trả lời chính xác điều đó. Nhưng dù gì, người đọc vẫn nhận ra tâm hồn đa cảm và phức cảm trong tình yêu của Huy Tập: “Muốn mình có phút sống trăm năm/ Để xa đỡ đói chút hận thầm/ Nào ngờ trời đất chia hai ngả/ Ai về cô quạnh một mình không”. Tuy trạng thái tình cảm và diễn ngôn thơ gần với hệ hình Thơ mới lãng mạn 1932 - 1945, nhưng lại chân thật trong hiện thực khi yêu và triết cảm khi yêu nên bài thơ tạo sự đồng cảm trong tiếp nhận của bạn đọc:
Âm u một bóng chiều ngã xuống
Gửi vào xa cách dặm trường mây
Mai sau em hỡi em còn nhớ
Đói lòng chân đất uống tình chay.
Và cả hai tâm hồn đang yêu sẽ tin rằng một mai dẫu trong xa cách, nhưng tình còn mãi trong tim. Kiểu tình thầm như thế đã biến thành kiểu tình mê đắm theo suốt cuộc đời. Dẫu em có sang ngang cùng người mới thì những giọt lệ khóc yêu ngày nào vẫn còn in dấu thơ ngây trên môi, trên má. Đây là kiểu yêu khi người ta trẻ: lung linh tình sử và ngọt ngào như trái nho tươi:
Mai sau hạnh phúc hồng môi má
Nhắn người còn nợ khóc thơ ngây.
(Tình thầm)
Thơ tình yêu của Huy Tập không sôi nổi, cao giọng nhưng có sức quyến rũ bởi dư âm và dư vang của nó có khả năng lan tỏa trong lòng người đọc sau khi họ đã đồng cảm và chiêm nghiệm từ chính mình và tha nhân.
*
Nếu như chẳng có sông Hương của Huy Tập là tác phẩm tuyển thơ và nhạc in chung. Vì vậy, anh chỉ chọn những bài thơ tâm đắc để đưa vào tập nên số lượng không nhiều, chuộng “quý hồ tinh bất quý hồ đa”. Nhưng anh chủ đích cấu trúc thành hai chủ đề chính Tình yêu người lính và Tình yêu xứ Huế để người đọc dễ đồng cảm và sẻ chia: Dựa vào hiện thực hai chủ đề trên, Huy Tập đã thể hiện tình cảm và kinh nghiệm quan hệ sống của mình để đồng hiện ký ức gần và ký ức xa từ điểm nhìn hiện tại của không gian địa - văn hóa Huế trong hiện thực thời bình thông qua những chi tiết và sự kiện có thật nên chân thành và xúc động. Tập thơ là kết quả của quá trình sống chậm, sống nhân tình và nhân hậu với đồng đội, người thân và với Huế sau chiến tranh nên anh chọn những sự kiện, chi tiết và hình ảnh có khả năng làm sống lại những kinh nghiệm sống trải của mình để thông điệp với mọi người về những vui buồn, ân nghĩa quanh đời. Là nhà thơ và là nhạc sĩ nên thơ anh giàu nhạc tính thể hiện ở cách gieo vần, chọn tiết tấu với nguyên âm cao và mở của ngữ âm tiếng Việt, đọc lên dễ thuộc, dễ nhớ. Thơ anh thuộc mỹ học hoài niệm về cái đẹp nhân ái đời thường dễ nội cảm trực tiếp trong lòng người đọc.
H.T.H
(TCSH446/04-2026)
Tải mã QRCode
TRẦN THÁI HỌCĐến nay, vấn đề giá trị nghệ thuật không còn là vấn đề thời sự được nhiều người trong giới phê bình quan tâm bàn cãi. Sự lắng lại trong không khí phê bình về vấn đề này, vốn đã trải qua một thời kì tranh luận sôi nổi kéo dài hàng chục năm trên văn đàn gắn liền với những quan điểm triết học và mỹ học khác nhau, thậm chí đối lập nhau.
HÀ VĂN THỊNH Trên trái đất này, có lẽ chỉ có các nhà thơ mới quan niệm cuộc đời là một trò chơi. Ngay cả Thánh Kinh, khi bàn về lẽ khởi - tận của kiếp người cũng phải than: thân cát bụi trở về cát bụi. Lời nguyền đó là tiếng kêu bi thương từ sâu thẳm của hàng triệu năm đau đớn để sống và, để chết. Từ ngày đầu tiên sinh ra loài người, Adams đã phải dắt díu Éva trốn chạy khỏi Thiên Đường trong nước mắt và uất hận; đau đớn và tuyệt vọng; cô đơn và sỉ nhục... Đó là những điều ngăn cản việc biến cuộc đời thành một trò chơi.
NGUYỄN THAM THIỆN KẾ... Đức Phật, nàng Savitri và tôi sẽ là cuốn tiểu thuyết quan trọng nhất của Hồ Anh Thái, đồng thời nó sẽ giữ ngôi vị lâu dài là tiểu thuyết duy nhất trong văn học Việt lấy cuộc đời giáo chủ Phật giáo làm nguồn cảm hứng. Và sẽ còn lâu lắm văn chương Việt mới có một nhà văn đủ tự tin cũng như tài năng để động vào bàn phím viết về đề tài này. Nó cũng sẽ là thời gian cộng trừ 20 năm, nếu như nhà văn nào đó bây giờ mới bắt đầu tìm hiểu văn hóa Ấn...
HOÀNG NGỌC HIẾNNhan đề của tập thơ khiến ta nghĩ Trần Tuấn đặc biệt quan tâm đến những ngón tu từ, mỹ từ của thi ca, thực ra cảm hứng và suy tưởng của tác giả tập trung vào những vấn đề tư tưởng của sự sáng tạo tinh thần: đường đi của những người làm nghệ thuật, cách đi của họ và cả những “dấu chân” họ để lại trên đường.
TRẦN ĐÌNH SỬTrong sáng tác văn học của nhà văn Lỗ Tấn, Cỏ dại là tập thơ văn xuôi giàu tính hiện đại nhất xét về tư duy, tư tưởng và hình ảnh. Tuy nhiên trong một thời gian dài, phẩm chất nghệ thuật này đã không được nhìn nhận đúng mức.
HOÀNG NGỌC HIẾN(Trích đăng Lời giới thiệu “Tuyển tập Minh triết phương Đông - Triết học phương Tây” của Hoàng Ngọc Hiến)
NGUYỄN GIA NÙNGCả cuộc đời và sự nghiệp văn thơ của Cao Bá Quát là một chuỗi dài những bi kịch của cuộc tìm kiếm không ngừng, không nghỉ về lẽ sống ở đời, về vai trò của văn thơ nói riêng, về kẻ sĩ nói chung. "Mình là ai?" "Mình có thể làm được gì? Làm thế nào để có thể tự khẳng định mình và có thể giúp ích được cho đời?" Có thể nói những câu hỏi ấy luôn trăn trở, dằn vặt trong con người Cao Bá Quát từ khi tự ý thức được tài năng của mình cho đến lúc từ giã cõi đời mà vẫn chưa tìm được lời giải đáp trong một chế độ đầy rẫy bất công, phi lý mà mọi con đường để thoát ra, với ông, đều mờ mịt và chính ông, dù đã cố công tìm, bế tắc vẫn hoàn toàn bế tắc.
THẠCH QUỲBài thơ Đây thôn Vĩ Dạ được tuyển chọn để giảng dạy ở trường phổ thông vài chục năm nay. Đó cũng là bài thơ xuất sắc được bạn đọc cả nước yêu mến. Tuy vậy, cho đến hôm nay, cái hình ảnh “Mặt chữ điền” đầy sức quyến rũ và ám ảnh ấy vẫn chưa được nhận chân, nhận diện một cách chính xác.
HỒ THẾ HÀNhư một quy luật hiển nhiên, có sáng tác văn học thì sớm muộn gì cũng có phê bình văn học và lý luận văn học, càng về sau, có thêm các phương pháp nghiên cứu, phê bình văn học - với tư cách là trường phái, trào lưu nối tiếp nhau nhằm tiếp cận và giải mã tác phẩm ngày một đa dạng, tối ưu, hiện đại để không ngừng làm đầy những giá trị và ý nghĩa chỉnh thể của tác phẩm văn học.
PHONG LÊTrong văn học Việt Nam, trước trào lưu hiện thực, hình ảnh người trí thức đã có mặt trong khuynh hướng lãng mạn của Tự lực văn đoàn. Đó là các nhân vật trong vai điền chủ, luật sư, quan lại - có vốn tri thức và có chút băn khoăn, muốn nhìn xuống nỗi khổ của những người dân quê, và mong thực hiện một ít cải cách cho đời sống họ đỡ tối tăm và đỡ khổ.
MÃ GIANG LÂNCách nhân bản thơ, xuất bản thơ bằng "công nghệ sạch" của loài người có từ ngày xửa ngày xưa dưới hình thức ngâm thơ và đọc thơ. Người Việt chúng ta ngâm thơ là truyền thống. Tiếng Việt nhiều thanh, giàu tính nhạc, giọng ngâm có sức vang, sức truyền cảm.
TRIỀU NGUYÊN1. Chương trình Văn học lớp 11, chỉnh lí năm 2000, phần tác giả Cao Bá Quát, bài Đề sau khúc Yên Đài anh ngữ của ông đô sát họ Bùi, giảng một tiết, được thay bằng bài Dương phụ hành (Bài hành về người thiếu phụ phương Tây). Cả sách học sinh và sách giáo viên đều không có chú thích gì về "hành", ngoài cách chuyển y khi dịch sang tiếng Việt như vừa ghi.
ĐIỀN THANHAndy Warhol nổi tiếng là người đùa rỡn với chuyện danh tiếng, nhưng niềm say mê của ông với sinh hoạt hiện đại có hàm chứa một không gian tối xám hơn nhiều. Đó là việc ông bị ám ảnh bởi cái chết, điểm này cho mỗi chúng ta biết nhiều nhất về tinh thần của thời đại ngày nay…
ĐINH VŨ THUỲ TRANGThời Đường là thời đại cực thịnh của dân tộc Trung Hoa về mọi mặt, trong đó có thơ ca. Câu nói này có vẻ sáo mòn nhưng không thể không nhắc đến khi nhìn vào những trang sử vàng son ấy. Chúng ta biết đến ba nhà thơ lớn đời Đường là Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị... Nhưng phải nói rằng, chỉ đọc thơ của họ thì chưa thấy hết được cái hay của thơ Đường. Bởi lẽ, các nhà thơ tuy cùng khuôn luật, cùng chủ đề... nhưng mỗi người đều riêng khác nhau.
LÝ HOÀI THUSự vận động và phát triển của một giai đoạn văn học luôn diễn ra song hành cùng sự vận động và phát triển của các loại thể văn học. Nói một cách khác: sức sống của một giai đoạn văn học được biểu hiện rõ rệt nhất qua diện mạo thể loại. Chính vì vậy, thể loại vừa là sự "phản ánh những khuynh hướng lâu dài và hết sức bền vững của văn học" (1) vừa là sự hồi sinh và đổi mới liên tục qua mỗi chặng đường phát triển.
INRASARA (Tiếp theo Sông Hương số 245 tháng 7-2009)
HÀ VĂN THỊNH Những cái tên - có lẽ không giản đơn như cách nói của người Nga - " Người ta gọi tôi là...” Ở đây, lớp vỏ của ngôn từ chỉ diễn tả một khái niệm mù mờ nhất của một lượng thông tin ít nhất.Trong khi đó, có bao giờ ta nghĩ rằng một cái tên, không ít khi hàm chứa thật nhiều điều - thậm chí nó cho phép người khác biết khá rõ về tính cách, khả năng và ngay cả một phần của số phận của kiếp người?
HÀ VĂN LƯỠNG1. Ivan Bunhin (1870-1953) là một nhà văn xuôi Nga nổi tiếng của thế kỷ XX. Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của ông trải qua những bước thăng trầm gắn với nhiều biến động dữ dội mang tính chất thời đại của nước Nga vào những năm cuối thế kỷ XIX và mấy chục năm đầu thế kỷ XX.
LÊ THÀNH NGHỊCâu hỏi “ta là ai?”, “ta vì ai” nổi tiếng của Chế Lan Viên tưởng đã tìm ra câu trả lời có chứa hạt nhân hợp lý của thời đại trong thơ chống Mỹ đã không còn đủ sức ôm chứa trong thời kì mới, khi nhu cầu xã hội và cá nhân đã làm thức tỉnh cái tôi trữ tình của người làm thơ. Nhu cầu xã hội thường là những gì bức thiết nhất của thực tại, do thực tại yêu cầu. Chẳng hạn, thời chống Mỹ đó là độc lập tự do của dân tộc. Tất cả những hoạt động tinh thần, trong đó có sáng tác thơ văn, nếu nằm ngoài “sự bức thiết thường nhật” này không phù hợp, không được đón nhận... và vì thế không thể phát triển. Kể từ sau năm 1975, đặc biệt là sau 1986, với chủ trương đổi mới, trong xã hội ta, nhu cầu bức thiết nhất, theo chúng tôi là khát vọng dân chủ.
LÝ TOÀN THẮNG“Văn xuôi về một vùng thơ” là một thể nghiệm thành công của Chế Lan Viên trong “Ánh sáng và phù sa”, về lối thơ tự do, mở rộng từ thấp lên cao - từ đơn vị cấu thành nhỏ nhất là Bước thơ, đến Câu thơ, rồi Đoạn thơ, và cuối cùng là cả Bài thơ.