PHAN THANH HẢI
Huế đang đứng trước một ngưỡng cửa đặc biệt của lịch sử. Một đô thị di sản không chỉ bước sang một giai đoạn phát triển mới về mặt thể chế, mà còn bước vào thời kỳ mà mọi lựa chọn quy hoạch đều mang tính quyết định đối với tương lai bản sắc, môi trường sống và năng lực cạnh tranh của thành phố.
Tác phẩm “Miền di sản” của NSNA Văn Đình Huy
Trong bối cảnh ấy, câu chuyện quy hoạch di tích không còn là câu chuyện thuần túy của “bảo tồn công trình”, cũng không chỉ là việc “xác định ranh giới bảo vệ” theo cách làm truyền thống. Quy hoạch di tích, ở tầm đúng của nó, phải trở thành một phương thức quản trị không gian - quản trị cảnh quan - quản trị phát triển; một “khung kỷ luật” cần thiết để di sản tiếp tục sống, tiếp tục sinh lợi ích, và tiếp tục tạo ra năng lượng tinh thần cho đô thị.
Nếu nhìn rộng ra, các đô thị di sản trên thế giới đều đang đi tới một kết luận chung: di sản chỉ thực sự được bảo vệ khi nó được đặt trong một hệ sinh thái quy hoạch có khả năng điều tiết xung đột giữa phát triển và bảo tồn. Và Huế, với tính chất đặc thù của một quần thể di tích gắn chặt với cảnh quan tự nhiên - nhất là lưu vực sông Hương - càng cần một cách tiếp cận như vậy. Bởi giá trị của Huế không nằm ở “những điểm di tích riêng lẻ”, mà nằm ở một cấu trúc văn hóa - lịch sử - phong thủy - cảnh quan kết dính với nhau như một tổng thể hữu cơ.
Bởi vậy, quy hoạch, bảo quản, tu bổ, phục hồi Quần thể di tích Cố đô Huế đến năm 2030, tầm nhìn 2050 phải giải quyết được trọn vẹn các vấn đề trên, giải quyết hài hòa và hiệu quả nhất mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, hơn thế, còn là nền tảng cho Huế phát triển theo hướng Xanh, Thông minh và Bền vững với tư cách là đô thị di sản trực thuộc Trung ương.
Khi di sản là “cấu trúc sống” của đô thị
Quần thể di tích Cố đô Huế khác với nhiều dạng di sản khác ở chỗ: nó không phải một di sản “đóng” trong hàng rào, mà là một di sản “mở” trong đời sống. Kinh thành - Hoàng thành - Tử Cấm thành là trung tâm biểu tượng; hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn phân bố theo các thung lũng, triền đồi, trục sông; những ngôi chùa, đền miếu, phủ đệ, nhà vườn, không gian làng cổ và tuyến sông Hương tạo nên lớp văn hóa dân gian - tín ngưỡng - sinh hoạt thường nhật. Tất cả đan vào nhau, làm thành bản sắc Huế.
Chính vì vậy, quy hoạch di tích ở Huế không thể chỉ dừng ở việc “giữ cho di tích không xuống cấp”. Nhiệm vụ cao hơn là giữ cho “cấu trúc sống” ấy không bị đứt gãy: không đứt gãy về không gian, không đứt gãy về cảnh quan, không đứt gãy về trục nhìn, không đứt gãy về mối liên hệ giữa di tích và cộng đồng. Nói cách khác, bảo tồn ở đây đồng nghĩa với việc bảo vệ tính toàn vẹn của một “cảnh quan văn hóa” (cultural landscape) - nơi thiên nhiên và con người cùng tạo ra giá trị.
Đó là lý do các tư duy quy hoạch hiện đại thường chuyển từ “bảo vệ theo điểm” sang “bảo vệ theo hệ thống” và “quản trị theo lớp”. Huế cần một “tấm bản đồ nhiều tầng” - trong đó vùng lõi được bảo vệ nghiêm ngặt, vùng đệm được quản lý hình thái và chức năng, vùng ảnh hưởng được kiểm soát phát triển theo các tiêu chí cảnh quan - môi trường, và các vùng tương tác phát triển phải được ràng buộc bằng điều kiện xanh - thấp tầng - hài hòa. Đây là cách tiếp cận đủ tinh tế để vừa giữ di sản, vừa không triệt tiêu động lực sống của đô thị.
Tính cấp thiết: không thể chậm hơn vì áp lực phát triển đã thay đổi
Có những thời điểm lịch sử mà việc chậm trễ trong quy hoạch đồng nghĩa với chấp nhận rủi ro không thể đảo ngược. Huế đang ở đúng thời điểm ấy. Đô thị hóa gia tăng, nhu cầu đầu tư hạ tầng và dịch vụ tăng mạnh, du lịch phục hồi và mở rộng, đời sống dân cư trong vùng di sản chuyển động theo nhịp kinh tế thị trường. Trong khi đó, di tích lại đối diện các nguy cơ đa chiều: xuống cấp vật liệu, tác động thiên tai, thay đổi thủy văn, xói lở, ẩm mốc, quá tải khách, áp lực giao thông cơ giới, và cả những can thiệp kiến trúc “đúng phép xây dựng” nhưng “sai tinh thần di sản”.
Một quy hoạch di tích tổng thể cho Huế, nếu làm đúng, là công cụ để “đóng khung” các tác động ấy trong một hệ thống quản lý thống nhất. Nó giúp chuyển từ phản ứng bị động sang chủ động phòng ngừa. Nó giúp giảm tình trạng “mỗi dự án một quyết định”, thay bằng một chuẩn mực chung - nơi mọi quyết định phát triển phải đặt câu hỏi: tác động đến tầm nhìn cảnh quan thế nào, đến giá trị nổi bật toàn cầu ra sao, đến môi trường và cộng đồng như thế nào.
Và điều quan trọng hơn: quy hoạch di tích còn là nền tảng để Huế phát triển theo mô hình đô thị xanh và bền vững. Một đô thị di sản không thể xanh theo kiểu “trồng thêm cây”; nó phải xanh bằng cấu trúc không gian: giữ hành lang sinh thái, giữ thủy hệ tự nhiên, phát triển giao thông sạch, tổ chức du lịch theo sức chứa, nâng chất lượng không gian công cộng. Tất cả những điều ấy đều cần quy hoạch như một “hợp đồng xã hội” giữa bảo tồn và phát triển.
Hợp lý với từng cụm di tích: mạnh ở tư duy tổng thể, cần mạnh hơn ở công cụ thực thi.
Nếu coi Kinh thành là trái tim biểu tượng của Huế, thì sông Hương là mạch máu cảnh quan, còn các lăng tẩm là hệ thống “phổi xanh” văn hóa nằm trong rừng đồi và thung lũng. Mỗi cụm di tích có một độ nhạy khác nhau, do đó cần các công cụ quản trị khác nhau.
Với khu vực trung tâm Kinh thành, rủi ro lớn nhất không chỉ là xuống cấp, mà là biến đổi chức năng và quá tải. Khi lượng khách tăng, khi dịch vụ phát triển, khi giao thông cơ giới chen vào, Kinh thành dễ bị biến thành một không gian “tiêu dùng du lịch” hơn là không gian “trải nghiệm di sản”. Vì vậy, quy hoạch chỉ đúng khi nó đặt ra cơ chế vận hành cụ thể: giới hạn khách theo khung giờ, phân luồng tuyến tham quan, kiểm soát sự kiện, giảm phương tiện cơ giới, ưu tiên đi bộ và xe điện, kiểm soát âm thanh, ánh sáng.
Với hệ thống lăng tẩm, giá trị nằm ở cảnh quan tổng thể: địa hình, trục nghi lễ, rừng thông, hồ nước, tầm nhìn. Một công trình kiến trúc dù được tu bổ hoàn hảo vẫn không cứu được di sản nếu tầm nhìn bị che khuất, nếu không gian bị xâm lấn, nếu rừng cảnh quan bị suy thoái. Vì vậy, quản lý lăng tẩm cần tập trung vào hành lang cảnh quan - sinh thái, quản trị trục nhìn, kiểm soát xây dựng vùng lân cận, đồng thời có chương trình thích ứng khí hậu để chống ẩm, chống xói lở, bảo vệ thảm thực vật.
Với lưu vực sông Hương, đây là khu vực vừa là di sản, vừa là không gian công cộng, vừa là hành lang sinh thái, vừa là trục du lịch. Nếu không có quy hoạch kiểm soát ánh sáng đêm, biển hiệu, kiến trúc ven sông, hoạt động bến bãi, và đặc biệt là biến đổi thủy văn - chất lượng nước, thì “bản sắc sông Hương” sẽ suy giảm. Huế muốn xanh và bền vững, trước hết phải xanh và bền vững từ lưu vực sông Hương.
Từ những logic đó, điểm cần nhấn mạnh là: tư duy tổng thể và phân lớp vùng bảo vệ là đúng; vấn đề còn lại là phải chuyển tư duy ấy thành các quy định có hiệu lực trong cấp phép và trong vận hành.
Điểm nghẽn thường gặp: mạnh về định hướng, yếu ở “bộ máy công cụ”
Trong thực tiễn Việt Nam, nhiều quy hoạch di sản gặp một hạn chế phổ biến: văn bản thuyết minh giàu lý luận và mục tiêu, nhưng thiếu bộ công cụ ràng buộc để thực thi. Khi thiếu công cụ, quy hoạch dễ trở thành “cái khung đẹp”, còn thực tế triển khai bị chi phối bởi dự án cụ thể, bởi nhu cầu đầu tư, bởi sức ép phát triển ngắn hạn.
Vì vậy, nếu muốn quy hoạch di tích thực sự phát huy hiệu lực, phải bổ sung các “công cụ cứng”, tối thiểu gồm:
Một là, bộ quy chuẩn hình thái - cảnh quan theo phân vùng.
Không thể chỉ nói “hài hòa kiến trúc”; phải có chỉ tiêu: chiều cao tối đa, mật độ, khoảng lùi, hình thức mái, vật liệu, màu sắc, biển hiệu, chiếu sáng, quản lý ánh sáng đêm. Huế nhạy cảm với những yếu tố ấy hơn bất kỳ nơi nào, bởi chỉ một vài khối công trình lệch chuẩn cũng đủ phá vỡ trục nhìn và cảm nhận cảnh quan.
Hai là, thiết lập hành lang tầm nhìn và điểm nhìn cảnh quan chủ đạo.
Huế là đô thị của “trục nhìn”. Núi Ngự, sông Hương, núi Kim Phụng, núi Bạch Mã, các hướng nhìn từ Kinh thành ra cảnh quan, từ lăng tẩm ra không gian đồi núi… đều phải được định danh, khoanh vùng, cắm mốc quản lý, và tích hợp vào hệ thống cấp phép.
Ba là, bắt buộc đánh giá tác động di sản (HIA) trong vùng nhạy cảm.
Nhiều xung đột nảy sinh vì dự án “đúng luật xây dựng” nhưng không đánh giá đúng tác động lên di sản. HIA không phải một thủ tục hình thức; nó là công cụ để cân đo - đong đếm tác động về tầm nhìn, cảnh quan, giao thông, du lịch, đời sống cộng đồng.
Bốn là, kế hoạch quản trị sức chứa du lịch.
Không thể đặt mục tiêu phát huy du lịch mà thiếu cơ chế giới hạn. Giới hạn không làm giảm giá trị, ngược lại làm tăng giá trị trải nghiệm, tăng chiều sâu văn hóa, bảo vệ di tích. Du lịch di sản phải chuyển từ “đông khách” sang “đúng khách”, từ “mùa vụ” sang “quanh năm”, từ “tập trung” sang “phân tán”, từ “tiêu dùng nhanh” sang “trải nghiệm chậm”.
Năm là, chương trình thích ứng khí hậu cho di tích.
Huế không thể bảo tồn di tích theo tư duy cũ khi khí hậu đang thay đổi. Cần kịch bản hóa rủi ro lũ - bão - ẩm mốc - xói lở - suy thoái cây xanh, và chuyển thành danh mục dự án ưu tiên: thoát nước bền vững, bảo vệ bờ sông, kiểm soát độ ẩm trong công trình gỗ, bảo vệ rừng cảnh quan lăng tẩm.
Bảo tồn để phát triển: nhưng phát triển phải theo “mô hình xanh” của đô thị di sản
Một đô thị di sản bền vững không thể phát triển bằng cách “thêm công trình” mà phải phát triển bằng cách “tăng chất lượng sống”. Di sản chính là lợi thế để nâng chất lượng sống: không gian công cộng tốt hơn, môi trường đẹp hơn, bản sắc rõ hơn, du lịch có chiều sâu hơn, kinh tế sáng tạo nảy nở từ truyền thống.
Nhưng để làm được điều ấy, quy hoạch cần đặc biệt tránh một nguy cơ: khái niệm “vùng tương tác phát triển/tái tạo di sản” bị hiểu thành vùng mở rộng xây mới. Tương tác phát triển không phải là “được phép làm mạnh tay”, mà là “được phép phát triển theo chuẩn mực”. Chuẩn mực đó phải là: xanh, thấp tầng, hài hòa cảnh quan, ưu tiên không gian công cộng, ưu tiên sinh kế cộng đồng, ưu tiên giao thông sạch.
Huế có thể và nên tiên phong một mô hình: “đô thị di sản - công viên di sản” (heritage park city), trong đó các vùng cảnh quan văn hóa trở thành vành đai sinh thái, sông Hương là trục không gian công cộng, Kinh thành là trung tâm trải nghiệm văn hóa, lăng tẩm là vùng du lịch sinh thái - văn hóa chất lượng cao, và các khu dân cư trong vùng di sản được hỗ trợ sinh kế xanh, dịch vụ văn hóa quy mô nhỏ, nghề thủ công, nghệ nhân, ẩm thực bản địa.
Đó mới là phát triển bền vững: di sản không bị biến thành “hàng hóa”, mà trở thành nền tảng cho một nền kinh tế có trách nhiệm.
Điều chỉnh, bổ sung để quy hoạch “đứng vững” trong thực tế
Để quy hoạch không chỉ đúng về chủ trương mà còn bền về thực thi, có thể kiến nghị bổ sung theo 8 nhóm trọng điểm:
1. Ban hành mã cảnh quan (Landscape Code) theo từng lớp vùng.
2. Chốt hành lang tầm nhìn và điểm nhìn - cắm mốc quản lý.
3. Thiết lập quản trị sức chứa du lịch cho từng điểm di tích.
4. Xây dựng chương trình thích ứng khí hậu và danh mục dự án ưu tiên.
5. Bắt buộc HIA trong vùng đệm/vùng ảnh hưởng.
6. Thiết kế mô hình sinh kế xanh cho cộng đồng vùng di sản.
7. Lộ trình giao thông xanh - giảm xe cơ giới trong vùng lõi.
8. Hoàn thiện cơ chế tài chính bền vững (quỹ bảo tồn, tái đầu tư, CSR, dịch vụ văn hóa có kiểm soát…).
Thay lời kết: Quy hoạch di tích là “kỷ luật của tương lai”, không phải “vòng kim cô” của phát triển
Một quy hoạch di tích tốt không làm đô thị chậm lại; nó làm đô thị đi nhanh hơn theo cách đúng, bền và đẹp. Nó biến phát triển từ “đụng đâu làm đó” thành “đi trong trật tự”. Nó biến di sản từ “gánh nặng bảo tồn” thành “nguồn lực sinh lợi”. Nó biến bảo tồn từ “tu bổ công trình” thành “quản trị cảnh quan - cộng đồng - môi trường”.
Huế có quyền mơ lớn, nhưng giấc mơ ấy chỉ thành hiện thực khi di sản được đặt vào một khung quy hoạch có kỷ luật. Kỷ luật ấy không triệt tiêu sáng tạo; ngược lại, nó mở ra sáng tạo đúng chỗ: sáng tạo về không gian công cộng, về kinh tế di sản, về du lịch chất lượng cao, về sinh kế xanh, về một đô thị sống chậm mà giàu năng lượng văn hóa.
Và ở tầm sâu nhất, quy hoạch di tích của Huế không chỉ để giữ lại quá khứ. Nó là cách Huế lựa chọn tương lai: một tương lai mà bản sắc không bị hòa tan, thiên nhiên không bị đánh đổi, di sản không bị thương mại hóa thô ráp, và con người được sống trong một đô thị xanh - nhân văn - bền vững, đúng với tầm vóc của một Cố đô.
P.T.H
(TCSH444/02-2026)
Tải mã QRCode
TRẦN THÁI HỌCĐến nay, vấn đề giá trị nghệ thuật không còn là vấn đề thời sự được nhiều người trong giới phê bình quan tâm bàn cãi. Sự lắng lại trong không khí phê bình về vấn đề này, vốn đã trải qua một thời kì tranh luận sôi nổi kéo dài hàng chục năm trên văn đàn gắn liền với những quan điểm triết học và mỹ học khác nhau, thậm chí đối lập nhau.
HÀ VĂN THỊNH Trên trái đất này, có lẽ chỉ có các nhà thơ mới quan niệm cuộc đời là một trò chơi. Ngay cả Thánh Kinh, khi bàn về lẽ khởi - tận của kiếp người cũng phải than: thân cát bụi trở về cát bụi. Lời nguyền đó là tiếng kêu bi thương từ sâu thẳm của hàng triệu năm đau đớn để sống và, để chết. Từ ngày đầu tiên sinh ra loài người, Adams đã phải dắt díu Éva trốn chạy khỏi Thiên Đường trong nước mắt và uất hận; đau đớn và tuyệt vọng; cô đơn và sỉ nhục... Đó là những điều ngăn cản việc biến cuộc đời thành một trò chơi.
NGUYỄN THAM THIỆN KẾ... Đức Phật, nàng Savitri và tôi sẽ là cuốn tiểu thuyết quan trọng nhất của Hồ Anh Thái, đồng thời nó sẽ giữ ngôi vị lâu dài là tiểu thuyết duy nhất trong văn học Việt lấy cuộc đời giáo chủ Phật giáo làm nguồn cảm hứng. Và sẽ còn lâu lắm văn chương Việt mới có một nhà văn đủ tự tin cũng như tài năng để động vào bàn phím viết về đề tài này. Nó cũng sẽ là thời gian cộng trừ 20 năm, nếu như nhà văn nào đó bây giờ mới bắt đầu tìm hiểu văn hóa Ấn...
HOÀNG NGỌC HIẾNNhan đề của tập thơ khiến ta nghĩ Trần Tuấn đặc biệt quan tâm đến những ngón tu từ, mỹ từ của thi ca, thực ra cảm hứng và suy tưởng của tác giả tập trung vào những vấn đề tư tưởng của sự sáng tạo tinh thần: đường đi của những người làm nghệ thuật, cách đi của họ và cả những “dấu chân” họ để lại trên đường.
TRẦN ĐÌNH SỬTrong sáng tác văn học của nhà văn Lỗ Tấn, Cỏ dại là tập thơ văn xuôi giàu tính hiện đại nhất xét về tư duy, tư tưởng và hình ảnh. Tuy nhiên trong một thời gian dài, phẩm chất nghệ thuật này đã không được nhìn nhận đúng mức.
HOÀNG NGỌC HIẾN(Trích đăng Lời giới thiệu “Tuyển tập Minh triết phương Đông - Triết học phương Tây” của Hoàng Ngọc Hiến)
NGUYỄN GIA NÙNGCả cuộc đời và sự nghiệp văn thơ của Cao Bá Quát là một chuỗi dài những bi kịch của cuộc tìm kiếm không ngừng, không nghỉ về lẽ sống ở đời, về vai trò của văn thơ nói riêng, về kẻ sĩ nói chung. "Mình là ai?" "Mình có thể làm được gì? Làm thế nào để có thể tự khẳng định mình và có thể giúp ích được cho đời?" Có thể nói những câu hỏi ấy luôn trăn trở, dằn vặt trong con người Cao Bá Quát từ khi tự ý thức được tài năng của mình cho đến lúc từ giã cõi đời mà vẫn chưa tìm được lời giải đáp trong một chế độ đầy rẫy bất công, phi lý mà mọi con đường để thoát ra, với ông, đều mờ mịt và chính ông, dù đã cố công tìm, bế tắc vẫn hoàn toàn bế tắc.
THẠCH QUỲBài thơ Đây thôn Vĩ Dạ được tuyển chọn để giảng dạy ở trường phổ thông vài chục năm nay. Đó cũng là bài thơ xuất sắc được bạn đọc cả nước yêu mến. Tuy vậy, cho đến hôm nay, cái hình ảnh “Mặt chữ điền” đầy sức quyến rũ và ám ảnh ấy vẫn chưa được nhận chân, nhận diện một cách chính xác.
HỒ THẾ HÀNhư một quy luật hiển nhiên, có sáng tác văn học thì sớm muộn gì cũng có phê bình văn học và lý luận văn học, càng về sau, có thêm các phương pháp nghiên cứu, phê bình văn học - với tư cách là trường phái, trào lưu nối tiếp nhau nhằm tiếp cận và giải mã tác phẩm ngày một đa dạng, tối ưu, hiện đại để không ngừng làm đầy những giá trị và ý nghĩa chỉnh thể của tác phẩm văn học.
PHONG LÊTrong văn học Việt Nam, trước trào lưu hiện thực, hình ảnh người trí thức đã có mặt trong khuynh hướng lãng mạn của Tự lực văn đoàn. Đó là các nhân vật trong vai điền chủ, luật sư, quan lại - có vốn tri thức và có chút băn khoăn, muốn nhìn xuống nỗi khổ của những người dân quê, và mong thực hiện một ít cải cách cho đời sống họ đỡ tối tăm và đỡ khổ.
MÃ GIANG LÂNCách nhân bản thơ, xuất bản thơ bằng "công nghệ sạch" của loài người có từ ngày xửa ngày xưa dưới hình thức ngâm thơ và đọc thơ. Người Việt chúng ta ngâm thơ là truyền thống. Tiếng Việt nhiều thanh, giàu tính nhạc, giọng ngâm có sức vang, sức truyền cảm.
TRIỀU NGUYÊN1. Chương trình Văn học lớp 11, chỉnh lí năm 2000, phần tác giả Cao Bá Quát, bài Đề sau khúc Yên Đài anh ngữ của ông đô sát họ Bùi, giảng một tiết, được thay bằng bài Dương phụ hành (Bài hành về người thiếu phụ phương Tây). Cả sách học sinh và sách giáo viên đều không có chú thích gì về "hành", ngoài cách chuyển y khi dịch sang tiếng Việt như vừa ghi.
ĐIỀN THANHAndy Warhol nổi tiếng là người đùa rỡn với chuyện danh tiếng, nhưng niềm say mê của ông với sinh hoạt hiện đại có hàm chứa một không gian tối xám hơn nhiều. Đó là việc ông bị ám ảnh bởi cái chết, điểm này cho mỗi chúng ta biết nhiều nhất về tinh thần của thời đại ngày nay…
ĐINH VŨ THUỲ TRANGThời Đường là thời đại cực thịnh của dân tộc Trung Hoa về mọi mặt, trong đó có thơ ca. Câu nói này có vẻ sáo mòn nhưng không thể không nhắc đến khi nhìn vào những trang sử vàng son ấy. Chúng ta biết đến ba nhà thơ lớn đời Đường là Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị... Nhưng phải nói rằng, chỉ đọc thơ của họ thì chưa thấy hết được cái hay của thơ Đường. Bởi lẽ, các nhà thơ tuy cùng khuôn luật, cùng chủ đề... nhưng mỗi người đều riêng khác nhau.
LÝ HOÀI THUSự vận động và phát triển của một giai đoạn văn học luôn diễn ra song hành cùng sự vận động và phát triển của các loại thể văn học. Nói một cách khác: sức sống của một giai đoạn văn học được biểu hiện rõ rệt nhất qua diện mạo thể loại. Chính vì vậy, thể loại vừa là sự "phản ánh những khuynh hướng lâu dài và hết sức bền vững của văn học" (1) vừa là sự hồi sinh và đổi mới liên tục qua mỗi chặng đường phát triển.
INRASARA (Tiếp theo Sông Hương số 245 tháng 7-2009)
HÀ VĂN THỊNH Những cái tên - có lẽ không giản đơn như cách nói của người Nga - " Người ta gọi tôi là...” Ở đây, lớp vỏ của ngôn từ chỉ diễn tả một khái niệm mù mờ nhất của một lượng thông tin ít nhất.Trong khi đó, có bao giờ ta nghĩ rằng một cái tên, không ít khi hàm chứa thật nhiều điều - thậm chí nó cho phép người khác biết khá rõ về tính cách, khả năng và ngay cả một phần của số phận của kiếp người?
HÀ VĂN LƯỠNG1. Ivan Bunhin (1870-1953) là một nhà văn xuôi Nga nổi tiếng của thế kỷ XX. Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của ông trải qua những bước thăng trầm gắn với nhiều biến động dữ dội mang tính chất thời đại của nước Nga vào những năm cuối thế kỷ XIX và mấy chục năm đầu thế kỷ XX.
LÊ THÀNH NGHỊCâu hỏi “ta là ai?”, “ta vì ai” nổi tiếng của Chế Lan Viên tưởng đã tìm ra câu trả lời có chứa hạt nhân hợp lý của thời đại trong thơ chống Mỹ đã không còn đủ sức ôm chứa trong thời kì mới, khi nhu cầu xã hội và cá nhân đã làm thức tỉnh cái tôi trữ tình của người làm thơ. Nhu cầu xã hội thường là những gì bức thiết nhất của thực tại, do thực tại yêu cầu. Chẳng hạn, thời chống Mỹ đó là độc lập tự do của dân tộc. Tất cả những hoạt động tinh thần, trong đó có sáng tác thơ văn, nếu nằm ngoài “sự bức thiết thường nhật” này không phù hợp, không được đón nhận... và vì thế không thể phát triển. Kể từ sau năm 1975, đặc biệt là sau 1986, với chủ trương đổi mới, trong xã hội ta, nhu cầu bức thiết nhất, theo chúng tôi là khát vọng dân chủ.
LÝ TOÀN THẮNG“Văn xuôi về một vùng thơ” là một thể nghiệm thành công của Chế Lan Viên trong “Ánh sáng và phù sa”, về lối thơ tự do, mở rộng từ thấp lên cao - từ đơn vị cấu thành nhỏ nhất là Bước thơ, đến Câu thơ, rồi Đoạn thơ, và cuối cùng là cả Bài thơ.