Nhớ… sách; Trở về để đi đến

09:39 17/04/2026

NGUYỄN ĐÔNG NHẬT

Buổi sáng thức dậy. Trên mặt bàn cạnh cửa sổ, gió lật những trang sách. Không biết cho ai sẽ đọc, nhưng những trang sách cứ mở ra, chờ đợi.

Ảnh: tư liệu

Không dưng, chợt nhớ lại cái logo hình một quyển sách đang mở ra, trong những quyển sách đầu tiên được thấy, thuở còn học cấp II. Nhiều năm sau mới biết, người lo việc ấn hành những quyển sách ấy, là Ông Khai Trí. Ông là người làm sách cao quý: đem tri thức nhân loại đến cho nhân quần. Cái tên Ông Khai Trí được viết hoa, là sự đánh giá đúng mức của rất nhiều người tại miền Nam, khoảng 70 năm trước. Khai trí, nói gọn, là “mở đầu óc” cho đồng bào. (Hơn 100 năm trước, Phan Châu Trinh đã khởi xướng tư tưởng này).

Ông Khai Trí “xin” lại ngôi nhà để lập một nhà sách chuẩn mực, giữa lúc mà hàng loạt nhà sách ra đời chỉ với mục đích lợi nhuận. Khi ấy, hơn 25 năm trước, tôi đã nhìn thấy tờ quyết định trả lại nhà cho ông.

Có phải, trong bất cứ công việc nào, cũng không thể thiếu tình yêu. Mà sao bây giờ, tình yêu đang… vắng xa dần!?...

*

Nhớ lại. Dường như, nhiều mối tình nam - nữ, cuối cùng đều chỉ còn để lại sự bùi ngùi, nuối tiếc, đắng cay… Nhưng cũng… dường như, có một tình yêu khá bền lâu và ít thay đổi: yêu sách.

Tình yêu ấy, bắt đầu từ quyển sách đầu tiên được đọc là Tam quốc chí diễn nghĩa, khi vừa năm tuổi. (Thật ra, không phải đọc, mà là tập… đánh vần). Thị xã có một Tủ sách bình dân, dành cho người đọc ít tiền. Trên những trang giấy nhuốm cái màu không tên vì đã qua tay nhiều người đọc, thế giới rộng lớn dần dần hiện ra, như sự chuẩn bị cho việc từng bước đi vào cuộc sống. Nếu không có sự dẫn đường của sách, có thể con người sẽ tiến bước rất chậm hoặc đi lạc… cả một đời? Dễ hiểu thôi: sách là sự thâu tóm những hiểu biết và kinh nghiệm của hàng bao thế hệ và xứ sở trên hành tinh này. Giờ đây, ở nơi này, đã có rất nhiều báo động về hiểm họa khi thiếu vắng văn hóa đọc. Thử… dẫn chứng: Hơn 50 năm trước, khi đất nước còn bị chia cắt, ở miền Bắc, mỗi tên sách đã được nhà nước cho in hàng vạn bản; ở miền Nam, những đầu sách bán được (hầu hết là của tư nhân) là vài ngàn bản; trong khi hiện nay, với dân số gần 100 triệu người, những tác phẩm thuộc loại “Nobel”, in 1.000 bản vẫn… ế!

Vì sao? Có phải, do tình yêu đang… ở xa ngoài!...

*

Trước đèn. Người xưa dùng từ này để nói về việc học. Học, cũng gần gần giống như… tu. Mất nhiều thời gian lắm, ít nhất, là phải thập niên đăng hỏa. Và rồi, dẫu có rơi vào cảnh “thập tải độc thư bần đáo cốt” (đọc sách mười năm nghèo thấu xương), dẫu không thành đạt (như quan niệm của thời ấy), thì vẫn trở thành người được luân lý quý trọng: hình ảnh những ông đồ trong xã hội cũ.

Lẽ nào, tình yêu đang… trở thành xa xôi, trên cả hành tinh này!?

*

Sách trên… lưng. Ấy là, khi gùi thùng sách nặng trĩu qua những con dốc của núi rừng Trị - Thiên, năm 1974, một ngày mùa đông cắt buốt. Bộ sách Mỹ học của triết gia người Đức G. Wilhelm Hegel, Việt dịch: Nhữ Thành, in ronéo trên khổ giấy lớn hơn khổ A4 một ít, gửi từ Hà Nội vào chiến trường. Điều này, có vẻ… lạ, mà không hề: đó là cái tầm nhìn xa về văn hóa - tư tưởng, ngay giữa hồi đạn bom gào thét. Tất nhiên, đối tượng được đọc cũng hết sức hạn chế. Và chúng tôi là những người trẻ tuổi được cái may mắn đó. Người ta vẫn nói đến những tiếng hát át tiếng bom, những vân vân… Không hề sai. Nhưng, vẫn có những sức mạnh khác, bền bỉ: tiếng im lặng của những trang sách.

Những tiếng ấy, hay là hương của những trang giấy, giờ đây còn đọng ở nơi nào? Hay đã bay đi đâu?

Dẫu sao, cũng còn có thể tin rằng, có lẽ không phải tình yêu đã trở thành nỗi… xót xa!

*

Tập sách của người bạn vong niên, nằm yên lặng, góc bàn. Trên bìa sách, ở cuối màu xanh những trùng điệp sóng, thoáng cái ánh bạc của… “Vỏ ốc”, tác phẩm ở tuổi 80 của nhà thơ - nhà viết kịch Dũng Hiệp. Có mấy câu “minh họa” cho ý chính của toàn tập: Những vỏ ốc xà cừ/ khảm nên tranh tố nữ/ ốc chết tự ngàn thu/ có hay mình bất tử? Những vỏ ốc, là… những trang giấy. Cũng chính là những ca khúc những bức tranh những pho tượng: những sản phẩm nghệ thuật. Lịch sử của con người sẽ ra sao, cuộc sống của mỗi cá nhân sẽ thế nào, nếu không có chúng?

Ví dầu, những bài thơ không nuôi nổi đàn con nheo nhóc. Ví dầu, Đỗ Phủ chết đói trên thuyền nát, Nguyễn Du ốm đau thiếu thuốc thang. Và vô vàn những phôi phai khác nữa…

Vì vậy, mà niềm tin sẽ chẳng hề vô cớ: tình yêu vẫn thấp thoáng xa-gần…

 

Trở về để đi đến


Những con đường ở Huế thường lặng lẽ dẫn về những hồi ức rất xa của một thời trẻ tuổi. Lần bước trên những dấu chân vô hình của bao thế hệ cha ông, nghe vọng lại bao tiếng khóc tiếng cười trên con đường Nam tiến của dân tộc; tiếng gió mưa trên những đời nông dân âm thầm góp xương máu vô danh để làm nên hồn sông núi. Hương phấn Huyền Trân đã bay cùng tiếng cười xé rách trái tim cho cương thổ mở ra vùng Thuận-Quảng. Và linh hồn của những điệu hát Chăm đã hòa trộn vào những làn điệu dân ca Trị - Thiên để chứng minh rằng, văn hóa là sự tiếp biến mãi mãi. Và dẫu chiến tranh là một quy luật bất thường của Lịch Sử thì Tình Yêu luôn là Người Bảo Hộ của Thời Gian. Để hôm nay, đi trên những con đường thẫm ánh-xanh-lá-nắng dưới bóng cổ thành, có thể hiểu rằng, những hoạt động trên lĩnh vực văn hóa của Huế không chỉ đơn thuần là những hình thức lễ hội.

Nhớ lại: Gần hai mươi năm trước, Trại sáng tác điêu khắc quốc tế lần thứ V mang tên “Ấn tượng Huế - Việt Nam 2008” tổ chức tại biển Thuận An. Là dịp trao đổi kinh nghiệm sáng tác giữa giới nghệ sĩ điêu khắc trong nước với các nhà điêu khắc của 16 quốc gia như Anh, Áo, Belarus, Bỉ, Đức, Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Thái Lan, Trung Quốc, Italia... Một trong những điểm đặc sắc của thành phố Huế là sự có mặt của những tác phẩm điêu khắc được đặt ở các công viên hai bên bờ sông Hương và tại khu du lịch Thiên An - hồ Thủy Tiên. Tác phẩm của các nhà điêu khắc trong Trại sáng tác được đưa vào bộ sưu tập Vườn tượng điêu khắc quốc tế, làm phong phú thêm vốn liếng điêu khắc của Huế.

Cùng trong năm ấy, một kỷ niệm khác, là cuộc vận động “2008 giấc mơ cổ tích” trong Festival Huế gồm tranh vẽ, diều giấy, lồng đèn… của học sinh Việt Nam và quốc tế. Lần đầu tiên tại Festival này, thiếu nhi đã trở thành một trong những tiêu điểm của lễ hội.

Có lẽ cũng không cần phải “điểm danh” đầy đủ các chương trình, các tiết mục đa dạng trong những công việc tương tự.

Nhưng, cũng có lẽ, những ai quan tâm đến sự tồn tại - phát triển của hoạt động lễ hội và văn hóa của Huế sẽ còn đặt ra những câu hỏi. Những câu hỏi sẽ không bao giờ ngừng lại, trong ý muốn không ngừng hoàn thiện. Những tiềm năng văn hóa - du lịch đặc trưng của Huế sẽ được giữ gìn để khai thác đúng đắn và đúng mức đến đâu? Và phải chăng, câu hỏi quan trọng nhất là: Sau những hoạt động ấy, Cái-Còn-Lại cho Huế là gì, nhìn dưới góc độ văn hóa - đời sống?

Những câu hỏi không dễ trả lời. Và cũng khó có thể trả lời một cách vội vàng. Nhưng, Những-Con-Đường ở Huế là có thực. Cũng có nghĩa là, Sự Sống không bao giờ dừng lại. Lễ hội và văn hóa chính là Sự-Tìm-Lại-Để-TìmĐến những giá trị lâu bền. Những con đường, như thế, là những lối mở về hướng Tự Do, hiểu trong ý niệm về một sự vận động luôn luôn vươn tới.  

N.Đ.N
(TCSH60SDB/03-2026)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
  • TRẦN HỮU LỤC (Tùy bút)

    Tháng Chạp ở quê tôi là tháng của hoa mai. Dường như màu của hoàng mai tươi thắm khắp mọi nẻo đường. Những chậu mai kiểng, vườn mai chùa, vườn mai nhà, đường phố mai, công viên mai, những thung lũng mai núi… đến thì lại nở đẹp một màu vàng mỏng nhẹ trong sương sớm.

  • DƯƠNG PHƯỚC THU (Bút ký lịch sử)

    Nhiều năm men theo dấu chân của nàng Huyền Trân, công chúa nhà Trần mở đất Ô, Lý, hễ có dịp là tôi lại hành hương đất Bắc. Viếng đền thờ các vua nhà Trần ở làng Tức Mặc - nơi ấy nay thuộc phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định.

  • HÀ THÚC HOAN

    Những ai đã từng là học sinh trường Quốc Học - Huế đều có Một thời Quốc Học(1). Thời Quốc Học của tác giả bài viết này là ba năm học tập ở các lớp đệ tam (lớp 10), đệ nhị (lớp 11) và đệ nhất (lớp 12), từ năm 1956 đến năm 1959.

  • TRẦN HUY MINH PHƯƠNG (Tùy bút)

    Thoáng một cái, xài hết ba trăm sáu mươi lăm ngày mà hổng biết. Bao dự tính giằng co rồi dang dở, chưa kịp nghĩ thấu, chưa xiết làm xong, phân vân nhiều nốt lặng, yêu người chưa sâu nặng, nợ người chưa trả xong… ngày giũ vội qua đi. Ngẩn ngơ, mùa về!

  • THIẾU HOA Hắn! Một vị khách không mời mà đến. Hắn đến viếng nhà tôi trong một đêm mưa to gió lớn. Cả nhà ai cũng biết sự có mặt của Hắn. Đêm đầu tiên cứ nghĩ Hắn chỉ trốn mưa tạm thời rồi hôm sau sẽ đi. Nhưng đến nay đã qua một mùa xuân, Hắn vẫn còn ung dung tự tại ở trong nhà, lại ở đúng trong phòng của tôi như một thành viên chính thức trong gia đình.

  • PHAN QUANG                Trích hồi ký ... Đến thị xã Sơn La chiều hôm trước, sáng hôm sau trong khi chờ đến giờ sang làm việc với Khu ủy Tây Bắc, đồng chí Nguyễn Chí Thanh - mà các đồng chí gần gũi đều quen gọi bằng tên thân mật: anh Thao - cho mời chủ nhiệm nhà khách của khu tới.

  • VÂN NGUYỄN                 Tùy bút “Nghe mưa nơi này lại nhớ mưa xa...” (Trịnh Công Sơn)

  • PHAN THỊ THU QUỲ Ba tôi - liệt sĩ Phan Tấn Huyên, Nguyên Chánh Văn phòng Ủy ban Hành chánh Kháng chiến Thừa Thiên - thường dặn tôi mấy điều: dù khó khăn đến mấy cũng không được ngừng nghỉ phấn đấu học hành bởi tri thức là sức mạnh; dù như thế nào đi nữa cũng phải giữ cho được bản sắc văn hóa Huế rất đỗi tự hào của mình...

  • TẤN HOÀI Một khung trời mây Một dải gương lung linh cuộn quanh hoàng thành cổ kính. Trầm mặc và ưu tư. Tưởng chừng như thế!...

  • XUÂN HOÀNG Tôi được Hội Nhà văn Việt Nam cử đi thăm hai nước Ru-ma-ni và Bun-ga-ri đúng vào những ngày đầu xuân Mậu Thân, sôi động.

  • HỮU THU & BẢO HÂN                                     Ký   Đến bây giờ nhiều người vẫn chưa quên hình ảnh hãi hùng mà cơn bão mang tên Cecil tàn phá vào cuối tháng 10 của năm 1985 ở miệt phá Tam Giang của tỉnh Thừa Thiên-Huế.

  • PHẠM THỊ CÚC Thầy dạy lớp Nhì Thầy dạy lớp Nhì tên Thanh. Người thầy roi roi, hơi thấp và nhỏ con. Bù lại, thầy rất nhanh nhẹn và vui vẻ, hoạt bát, nụ cười luôn nở trên môi.

  • VĨNH NGUYÊN Biết sở Ngoại thương có đến năm ông vua, tôi tặc lưỡi - chà, thời buổi này tiếng vua quan nghe có vẻ mai mỉa làm sao ấy? Nhưng lên được ngôi vua đâu phải đơn giản? Dẫu vua ác, vua hiền, vua tài ba hay bất lực, vẫn là vua một thời và khối kẻ mong ước được "một ngày tựa mạn thuyền rồng"...

  • TRẦN THỊ HƯỜNG (*)                    Hồi Ký Mùa thu năm 1922 tôi rời thị xã Quảng Ngãi hòa trong dòng học sinh của nhiều miền trong đất nước về học tại trường nữ sinh Đồng Khánh (Huế).

  • NGUYỄN XUÂN SANH                                 Hồi ký Tôi và Huy Cận đều là học sinh Trường Quốc học Huế. Khác lớp nhau, nhưng cùng chung một ký túc xá. Hết sức thương nhau.

  • MAI VĂN HOAN (Trại sáng tác văn học Hương Vân)

  • NHẤT LÂM (Trại sáng tác văn học Hương Vân) “Trái bưởi kia vàng ngọt với ai” (Tố Hữu)

  • NGUYỄN THỊ CẨM THẠNH                                Hồi ký Đoàn nữ sinh trường Đồng Khánh Huế chúng tôi, đồng phục áo dài màu xanh biển, sắp hàng đôi, rời mái trường ngói đỏ, tường hồng, đi dọc theo hè đường, sang trường Việt Anh dự buổi tổng duyệt vở kịch Trưng Trắc Trưng Nhị của nhà thơ Thanh Tịnh.

  • L.T.S: Bửu Tiến, sinh năm 1916 ở Huế. Hội viên Hội nghệ sĩ sân khấu Việt Nam. Ông là một trong những nghệ sĩ đầu tiên ở Huế tham gia kháng chiến sau cách mạng tháng Tám 1945.

  • Nếu ai đó nói, con đò là một trong những biểu tượng thi ca và văn hóa Huế, chắc rằng ít người sẽ dám phủ nhận điều đó. Nhắc đến Huế không thể không nói đến dòng Hương thơ mộng, nhưng chỉ là dòng sông lững lờ chảy qua miền đất thần kinh không thôi, e là đơn điệu lắm khi thiếu vắng sự tô điểm của những con đò.