Nhà rường Huế đã trở thành một di sản vô cùng quý báu của kiến trúc cổ Việt Nam. Tiếp nối kiểu nhà rường của người Việt tại quê cũ Hoan-Ái, cư dân Thuận Hóa với năng khiếu thẩm mỹ sáng tạo, đức tính cần cù và bàn tay khéo léo đã tạo cho nhà rường xứ Huế một bản sắc độc đáo.
Chạm trổ tinh tế là nét tinh túy của nhà rường.
Trải qua gần bốn trăm năm với hơn nửa thời gian đầu là Thủ phủ của Đàng Trong, rồi sau đó là chốn kinh kỳ của cả nước, nhà rường Huế đã tiếp thu, phát huy và kết hợp được phần lớn tinh hoa kiến trúc nhà rường của dân tộc Việt.
Ca dao Huế xưa có câu: “Nhà rường mà lợp tranh mây, thân anh lắm vợ như dây buộc mình”. Nhiều người ngày nay và mai sau hẳn sẽ còn thắc mắc khi nghe nói về độ bền chắc của những ngôi “nhà rường” được lợp “tranh mây” như câu ca vừa nhắc đến.
Nhà rường ở Huế được làm theo nhiều kiểu cách khác nhau tùy theo hoàn cảnh và sở thích của từng gia chủ, với cấu trúc phổ biến chung là nhà có rường cột bằng gỗ, tường gạch và mái ngói. Tuy nhiên, ít ai ngày nay còn biết rằng tường gạch và mái ngói của nhà rường Huế mới chỉ dần trở nên phổ biến vào đầu thế kỷ XX. Còn trước đó ngoài các cung điện, công sở và dinh thự là có tường gạch và mái ngói, thì hầu hết các nhà rường ở xứ Huế đều được cấu trúc với rường cột bằng gỗ, vách trát đất và mái lợp bằng cỏ tranh. Theo dòng lịch sử của vùng đất này, vào buổi đầu mở cõi, trong điều kiện giao thông vận tải còn cực kỳ khó khăn, thêm vào đó, đất đai của Thuận Hóa vốn lại không thích hợp để có thể chế tác nên các loại ngói lợp nhà chịu được mưa nắng của vùng đất vẫn được ví là “Ô Châu ác địa” này, việc tận dụng các vật liệu thô tại chỗ vào các công trình xây dựng là ưu tiên hàng đầu của cư dân bản địa. Về sau khi giao thông đã trở lên thuận lợi hơn, các loại gạch ngói cũng được vận chuyển dễ dàng từ các xứ xa đến, nhất là khi các loại vật liệu xây dựng như xi măng, sắt thép… ngày càng phổ biến, kiểu nhà rường với tường xây và mái ngói trở nên thịnh hành hơn. Dần dần kiểu nhà rường với vách trát đất và mái lợp cỏ tranh đã dường như không còn nhìn thấy, tức là kiểu nhà rường vốn có từ thuở sơ khai của xứ Thuận Hóa hầu như đã biến mất.
May thay, hiện nay tại xóm Phú Thọ thuộc làng Phú Lễ, xã Quảng Phú, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên - Huế vẫn còn một nguyên bản của kiểu nhà rường cổ này - nhà rường với trần và vách trát đất.
Đây là ngôi nhà một gian hai chái được xây dựng vào đầu thế kỷ XX. Người đã tạo lập nên ngôi nhà là một vị võ quan triều Nguyễn - cụ Thất Phẩm Đội Trưởng Nguyễn Ái Doãn. Ngôi nhà là sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật điêu khắc trên gỗ, bàn tay khéo léo của người thợ thủ công với mây tre và sự sáng tạo trong việc sử dụng những vật liệu xây dựng hoàn toàn có sẵn tại địa phương: gỗ mít, dây mây, tre, cát, sạn, vôi hàu, đặc biệt là đất có sẵn trong vườn nhà và rơm thu hoạch sau vụ lúa…
Sở dĩ ngôi nhà vẫn còn nguyên vẹn đến nay là nhờ ở kỹ thuật làm nhà rường cổ với sự kỳ công cả trong khâu chuẩn bị vật liệu lẫn khâu thực hành xây cất. Để hoàn thành ngôi nhà rường theo qui cách 3.2 một gian hai chái này, gia đình chủ nhân và những người thợ đã bỏ công sức hơn bảy năm liền.
Với mong muốn lưu lại được một phần căn bản quy trình và kỹ thuật làm nhà rường của tổ tiên từ xa xưa mà cho đến nay vốn đã mai một, chúng tôi xin sưu tầm ghi chép lại:
Quá trình chuẩn bị:
Trước tiên là khâu chuẩn bị vật tư cho rường gỗ của ngôi nhà. Hầu như toàn bộ rường gỗ của ngôi nhà này được làm từ gỗ lõi của cây mít vườn, đây là loại gỗ vốn được xem là quí và khá phổ biến ở xứ Thuận Hóa từ xưa với các đặc điểm: màu vàng, có vân đẹp, ít bị co giãn, nứt nẻ, cong vênh, không bị mối mọt và có tuổi thọ cao.
Công việc quan trọng và khó khăn nhất là chọn gỗ làm đòn tay thượng tích (đòn tay nóc) và rường cột của ngôi nhà. Với một ngôi nhà rường một căn hai chái loại này, số cột phải có tổng cộng là 24. Trong đó bao gồm 4 cột hàng nhất (với 1 nhất đông tiền, 1 nhất đông hậu, 1 nhất tây tiền, 1 nhất tây hậu); 4 cột hàng nhì (1 nhì đông tiền, 1 nhì đông hậu, 1 nhì tây tiền, 1 nhì tây hậu); 2 cột đỡ “kèo đấm” đông, tây và 14 cột hàng ba (2 cột đỡ đuôi kèo hàng ba tiền (đông, tây), 2 cột đỡ đuôi kèo hàng ba hậu (đông, tây)); 4 cột đỡ đuôi kèo đấm (đông tiền, tây tiền, đông hậu, tây hậu); 2 cột đỡ khóa rương (đông, tây); 4 cột đỡ đuôi kèo quyết (đông, tây, tiền, hậu). Theo quan niệm truyền thống của người Việt cổ, gỗ làm đòn tay thượng tích và cột nhà (đặc biệt là các cột hàng nhất) phải chọn loại sanh mộc (tức loại cây khi bị đốn hạ tận gốc thì luôn có thể tự hồi sinh thành một cây mới). Do đó loại cây hay được chọn nhất ở Thuận Hóa để dùng vào việc này là loại cây mít thẳng, già, lá xanh tốt, không bị tì vết, không bị cụt mất ngọn; gia đình chủ sở hữu cây gỗ phải toàn vẹn cả vợ chồng con cái…
Ngoài ra, còn phải tập hợp thêm một lượng lớn cây gỗ mít để làm các chi tiết khác như kèo, xuyên, trếnh, khóa rương, đòn tay, đà kiềng… Gỗ xẻ bảng có đường kính lớn để làm rầm thượng, chéo, liên ba, thành vọng, cửa bảng khoa…
Thời điểm trong năm để đốn hạ gỗ cũng cần được tuân thủ nghiêm ngặt, đó là vào tháng 5 âm lịch (giữa mùa hạ). Khai thác vào tháng này gỗ sẽ cứng và không bị mối mọt. Sau khi hạ cây, người ta dùng rìu đẽo (vả) phần vỏ gỗ (giác) bên ngoài và để khô tại chỗ. Thời gian chờ khô tùy thuộc vào đường kính cây, với các cây lớn phải chờ hơn 1 năm mới đạt tới độ khô cần thiết.
Khi đã hoàn tất việc chuẩn bị cây gỗ, thợ cưa (xẻ) gỗ và thợ mộc mới vào việc. Tất cả các công đoạn đều phải làm thủ công với rìu, cưa tay, bào tay, đục, chàng, khoan tay… “Thước thầy, mực thợ” là phương châm xuyên suốt quá trình thi công đảm bảo độ chính xác cao nhất giữa các chi tiết của công trình.
“Mực” là một công cụ thô sơ nhưng rất cần thiết và tiện dụng đáng để chúng ta nhắc tới. Ống mực của thợ mộc là một khối gỗ hình lập phương cạnh khoảng 8cm. Mặt trên đục 1 lỗ hình tròn và 1 lỗ hình vuông chia khối gỗ ra làm 2 ngăn: ngăn tròn chứa bông thấm mực tàu (thợ ta thường thay bằng dầu trộn muội than), ngăn vuông chứa cuộn dây cuộn vào cái tay quay nhỏ để thu dây. Khi đầu dây được kéo ra, dây đi qua ngăn mực làm mực thấm vào thành dây mực. Dùng dây mực này để vạch những đường thẳng lên các cây gỗ, kể cả các thân cây có bề mặt gỗ gồ ghề, rất chính xác.
Quá trình thi công rường gỗ của một ngôi nhà loại này luôn bao gồm sự phối hợp chặt chẽ giữa thợ mộc và thợ chạm (điêu khắc gỗ). Thợ mộc xử lý thô gỗ để tạo dáng căn bản trước khi chuyển cho thợ chạm. Công đoạn chạm khắc gỗ chiếm thời lượng khá lớn với rất nhiều chi tiết tỉ mỉ như: đầu kèo, xuyên, trếnh, liên ba, thành vọng… Sau khi bào gọt xong, bề mặt các bộ phận của rường nhà sẽ được đánh bóng nhiều lần bằng đầu các bó cỏ tranh khô được cột chặt nhằm tạo độ bóng cho mặt gỗ.
Cùng lúc với việc chuẩn bị rường gỗ là phần chuẩn bị rường tre, gia chủ phải đặt mua tre từ trước ở các khu vườn tre đẹp, thẳng, trồng trên các thửa đất tốt trước khi bắt đầu bước vào giai đoạn dựng nhà một vài năm. Tre được đốn hạ vào tiết đầu xuân để có thớ già cứng, tránh mối mọt. Thợ chế tác tre dùng khoan đục thủng các đốt tre (ngay phần các mắt tre), đem ngâm vào nước trong thời gian 100 ngày liền, sau đó vớt lên và phơi khô. Các mắt tre được thợ dùng bào tre (một dụng cụ riêng của các thợ tre) bào nhẵn. Sau khi phân loại theo mục đích sử dụng, tre cần được bảo quản kỹ càng nhằm tránh mưa nắng. Riêng các loại tre, lồ ô dùng để lát trần, làm cốt tường thì không cần ngâm mà chỉ cần chọn những cây già tuổi và có thân thẳng, đủ cành, ngọn.
Phần còn lại là chuẩn bị dây mây để chẻ lạt buộc, (cỏ) tranh và rơm. Mây phải chọn mây Song, mây Rã (loại mây rất dai, bền, lâu mục, không bị mọt…) già, để khô vừa đủ và được hong khói kỹ càng. Cỏ tranh lợp nhà phải là loại tranh tốt, già và được cắt rồi phơi nắng kỹ để có màu trắng bạc. Rơm sau khi thu hoạch lúa xong cần được phơi kỹ và bảo quản riêng.
Bài 2: Quá trình dựng nhà
Theo Nguyễn Ái Phương (tapchikientruc.com.vn)
Tải mã QRCode
Ngày 21/10, tại Hà Nội đã diễn ra chương trình Ngày Chuyển đổi số Quốc gia năm 2025 với chủ đề: "Chuyển đổi số: Nhanh hơn - hiệu quả hơn - gần dân hơn".
Ngày 20/10, Chủ tịch UBND thành phố Huế đã có Công điện số 03/CĐ-UBND về việc chủ động ứng phó với bão số 12 (FENGSHEN) và mưa lớn gửi các sở ban ngành, các cơ quan, đoàn thể, các đơn vị trên địa bàn thành phố.
Ban Tổ chức Trung ương vừa công bố Quyết định của Bộ Chính trị chỉ định đồng chí Nguyễn Đình Trung, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Đắk Lắk, tham gia Ban Chấp hành, Ban Thường vụ Thành ủy và giữ chức Bí thư Thành ủy Huế nhiệm kỳ 2025 - 2030.
Chiều ngày 18/10/2025, Hội Mỹ thuật thành phố Huế - phối hợp với Bảo tàng Mỹ thuật Huế dưới sự bảo trợ của LH các Hội Văn học nghệ thuật TP Huế đã tổ chức Triển lãm Mỹ thuật chủ đề - Sắc thu mới trưng bày các sáng tác mới của các tác giả, các nữ Hội viên Hội Mỹ thuật Thành phố Huế với tinh thần chào mừng ngày phụ nữ Việt Nam 20/10.
Tối 17/10, HĐND thành phố Huế tổ chức kỳ họp chuyên đề lần thứ 27, khóa VIII, nhiệm kỳ 2021-2026, trong đó có nội dung bầu chức vụ chủ tịch UBND thành phố Huế nhiệm kỳ mới.
Sáng ngày 17/10, tại trụ sở Thành ủy Huế, Ban Thường vụ Thành ủy tổ chức Hội nghị công bố Quyết định của Bộ Chính trị về công tác cán bộ.
Sáng ngày 16/10, tại TP Huế, Hiệp hội Dữ liệu quốc gia phối hợp cùng Ủy ban Nhân dân Thành phố Huế tổ chức Lễ công bố Mạng lưới Chuyên gia Dữ liệu Toàn cầu (Vietnam Data Expert Network - VDEN).
Chiều 14/10, UBND thành phố Huế phối hợp với Tổ chức các Thành phố Di sản Thế giới khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (OWHC-AP) tổ chức Hội nghị Khu vực lần thứ 5 với chủ đề “Nâng cao khả năng sống vì sự phát triển bền vững của các Thành phố Di sản Thế giới”.
Uỷ ban nhân dân thành phố Huế vừa ban hành quyết định về việc thành lập Khu Bảo vệ cảnh quan Bắc Hải Vân, thành phố Huế.
Sáng ngày 09/10, tại TP. Huế, Viện Nghiên cứu Phát triển Thành phố Huế phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và các đối tác tổ chức Diễn đàn “Huế – sáng tạo để phát triển bền vững” (Hue Innovation Day 2025).
Đại hội Đại biểu Đảng bộ Thành phố Huế lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025 – 2030 diễn ra từ ngày 2/10 đến 4/10/ 2015. Tại Đại hội, Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố Huế khóa XVII, nhiệm kỳ 2025 - 2030 đã bầu đồng chí Nguyễn Văn Phương, Phó Bí thư Thành ủy khóa XVI, Chủ tịch UBND thành phố, giữ chức Bí thư Thành ủy Huế khóa XVII, nhiệm kỳ 2025-2030.
Sáng ngày 04/10, Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Huế lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025 - 2030 làm việc phiên chính thức cuối cùng và Bế mạc Đại hội tại Nhà hát Sông Hương.
Chiều ngày 3/10, Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Huế lần thứ XVII đã bầu ra Ban chấp hành Đảng bộ nhiệm kỳ 2025 - 2030.
Sáng 3/10, tại Nhà hát Sông Hương, Đại hội Đại biểu Đảng bộ TP Huế lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025 – 2030 đã chính thức khai mạc.
Sáng 03/10, tại Khu E – Đô thị mới An Vân Dương, phường Vỹ Dạ, Công an thành phố Huế long trọng tổ chức Lễ gắn biển công trình cơ sở làm việc mới. Đây là sự kiện chính trị, xã hội quan trọng, thiết thực chào mừng Đại hội Đảng bộ Thành phố Huế lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025 – 2030.
Chiều ngày 02/10/2025, Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Huế lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025 - 2030 đã họp phiên trù bị tại Nhà hát Sông Hương.
Ngày 01/10, tại Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp Bộ Tài chính tổ chức Lễ hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2025. Trong khuôn khổ sự kiện, Bộ Khoa học và Công nghệ đã công bố xếp hạng Chỉ số Đổi mới sáng tạo cấp địa phương (Provincial Innovation Index – PII) năm 2025.
Sáng 30/09/2025, Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Bất động sản Cotana Capital đã tổ chức Lễ khởi công xây dựng Best Western Premier Hue Sky Hotel tại Khu đô thị Ecogarden (Khu B đô thị mới An Vân Dương, phường Vỹ Dạ, Tp.Huế).
Tối 27/9, Ủy ban Nhân dân thành phố Huế phối hợp với Đại sứ quán Hàn Quốc tại Việt Nam tổ chức sự kiện “Ngày Văn hóa Việt Nam-Hàn Quốc 2025.”
Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự thành phố vừa có công văn cảnh báo hạn chế ra đường khi gió lớn trong bão số 10 trong khoảng thời gian từ 10h đến 14h ngày 28/9/2025 (trừ các lực lượng làm nhiệm vụ và các trường hợp đặc biệt).