Nhà rường Huế đã trở thành một di sản vô cùng quý báu của kiến trúc cổ Việt Nam. Tiếp nối kiểu nhà rường của người Việt tại quê cũ Hoan-Ái, cư dân Thuận Hóa với năng khiếu thẩm mỹ sáng tạo, đức tính cần cù và bàn tay khéo léo đã tạo cho nhà rường xứ Huế một bản sắc độc đáo.
Chạm trổ tinh tế là nét tinh túy của nhà rường.
Trải qua gần bốn trăm năm với hơn nửa thời gian đầu là Thủ phủ của Đàng Trong, rồi sau đó là chốn kinh kỳ của cả nước, nhà rường Huế đã tiếp thu, phát huy và kết hợp được phần lớn tinh hoa kiến trúc nhà rường của dân tộc Việt.
Ca dao Huế xưa có câu: “Nhà rường mà lợp tranh mây, thân anh lắm vợ như dây buộc mình”. Nhiều người ngày nay và mai sau hẳn sẽ còn thắc mắc khi nghe nói về độ bền chắc của những ngôi “nhà rường” được lợp “tranh mây” như câu ca vừa nhắc đến.
Nhà rường ở Huế được làm theo nhiều kiểu cách khác nhau tùy theo hoàn cảnh và sở thích của từng gia chủ, với cấu trúc phổ biến chung là nhà có rường cột bằng gỗ, tường gạch và mái ngói. Tuy nhiên, ít ai ngày nay còn biết rằng tường gạch và mái ngói của nhà rường Huế mới chỉ dần trở nên phổ biến vào đầu thế kỷ XX. Còn trước đó ngoài các cung điện, công sở và dinh thự là có tường gạch và mái ngói, thì hầu hết các nhà rường ở xứ Huế đều được cấu trúc với rường cột bằng gỗ, vách trát đất và mái lợp bằng cỏ tranh. Theo dòng lịch sử của vùng đất này, vào buổi đầu mở cõi, trong điều kiện giao thông vận tải còn cực kỳ khó khăn, thêm vào đó, đất đai của Thuận Hóa vốn lại không thích hợp để có thể chế tác nên các loại ngói lợp nhà chịu được mưa nắng của vùng đất vẫn được ví là “Ô Châu ác địa” này, việc tận dụng các vật liệu thô tại chỗ vào các công trình xây dựng là ưu tiên hàng đầu của cư dân bản địa. Về sau khi giao thông đã trở lên thuận lợi hơn, các loại gạch ngói cũng được vận chuyển dễ dàng từ các xứ xa đến, nhất là khi các loại vật liệu xây dựng như xi măng, sắt thép… ngày càng phổ biến, kiểu nhà rường với tường xây và mái ngói trở nên thịnh hành hơn. Dần dần kiểu nhà rường với vách trát đất và mái lợp cỏ tranh đã dường như không còn nhìn thấy, tức là kiểu nhà rường vốn có từ thuở sơ khai của xứ Thuận Hóa hầu như đã biến mất.
May thay, hiện nay tại xóm Phú Thọ thuộc làng Phú Lễ, xã Quảng Phú, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên - Huế vẫn còn một nguyên bản của kiểu nhà rường cổ này - nhà rường với trần và vách trát đất.
Đây là ngôi nhà một gian hai chái được xây dựng vào đầu thế kỷ XX. Người đã tạo lập nên ngôi nhà là một vị võ quan triều Nguyễn - cụ Thất Phẩm Đội Trưởng Nguyễn Ái Doãn. Ngôi nhà là sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật điêu khắc trên gỗ, bàn tay khéo léo của người thợ thủ công với mây tre và sự sáng tạo trong việc sử dụng những vật liệu xây dựng hoàn toàn có sẵn tại địa phương: gỗ mít, dây mây, tre, cát, sạn, vôi hàu, đặc biệt là đất có sẵn trong vườn nhà và rơm thu hoạch sau vụ lúa…
Sở dĩ ngôi nhà vẫn còn nguyên vẹn đến nay là nhờ ở kỹ thuật làm nhà rường cổ với sự kỳ công cả trong khâu chuẩn bị vật liệu lẫn khâu thực hành xây cất. Để hoàn thành ngôi nhà rường theo qui cách 3.2 một gian hai chái này, gia đình chủ nhân và những người thợ đã bỏ công sức hơn bảy năm liền.
Với mong muốn lưu lại được một phần căn bản quy trình và kỹ thuật làm nhà rường của tổ tiên từ xa xưa mà cho đến nay vốn đã mai một, chúng tôi xin sưu tầm ghi chép lại:
Quá trình chuẩn bị:
Trước tiên là khâu chuẩn bị vật tư cho rường gỗ của ngôi nhà. Hầu như toàn bộ rường gỗ của ngôi nhà này được làm từ gỗ lõi của cây mít vườn, đây là loại gỗ vốn được xem là quí và khá phổ biến ở xứ Thuận Hóa từ xưa với các đặc điểm: màu vàng, có vân đẹp, ít bị co giãn, nứt nẻ, cong vênh, không bị mối mọt và có tuổi thọ cao.
Công việc quan trọng và khó khăn nhất là chọn gỗ làm đòn tay thượng tích (đòn tay nóc) và rường cột của ngôi nhà. Với một ngôi nhà rường một căn hai chái loại này, số cột phải có tổng cộng là 24. Trong đó bao gồm 4 cột hàng nhất (với 1 nhất đông tiền, 1 nhất đông hậu, 1 nhất tây tiền, 1 nhất tây hậu); 4 cột hàng nhì (1 nhì đông tiền, 1 nhì đông hậu, 1 nhì tây tiền, 1 nhì tây hậu); 2 cột đỡ “kèo đấm” đông, tây và 14 cột hàng ba (2 cột đỡ đuôi kèo hàng ba tiền (đông, tây), 2 cột đỡ đuôi kèo hàng ba hậu (đông, tây)); 4 cột đỡ đuôi kèo đấm (đông tiền, tây tiền, đông hậu, tây hậu); 2 cột đỡ khóa rương (đông, tây); 4 cột đỡ đuôi kèo quyết (đông, tây, tiền, hậu). Theo quan niệm truyền thống của người Việt cổ, gỗ làm đòn tay thượng tích và cột nhà (đặc biệt là các cột hàng nhất) phải chọn loại sanh mộc (tức loại cây khi bị đốn hạ tận gốc thì luôn có thể tự hồi sinh thành một cây mới). Do đó loại cây hay được chọn nhất ở Thuận Hóa để dùng vào việc này là loại cây mít thẳng, già, lá xanh tốt, không bị tì vết, không bị cụt mất ngọn; gia đình chủ sở hữu cây gỗ phải toàn vẹn cả vợ chồng con cái…
Ngoài ra, còn phải tập hợp thêm một lượng lớn cây gỗ mít để làm các chi tiết khác như kèo, xuyên, trếnh, khóa rương, đòn tay, đà kiềng… Gỗ xẻ bảng có đường kính lớn để làm rầm thượng, chéo, liên ba, thành vọng, cửa bảng khoa…
Thời điểm trong năm để đốn hạ gỗ cũng cần được tuân thủ nghiêm ngặt, đó là vào tháng 5 âm lịch (giữa mùa hạ). Khai thác vào tháng này gỗ sẽ cứng và không bị mối mọt. Sau khi hạ cây, người ta dùng rìu đẽo (vả) phần vỏ gỗ (giác) bên ngoài và để khô tại chỗ. Thời gian chờ khô tùy thuộc vào đường kính cây, với các cây lớn phải chờ hơn 1 năm mới đạt tới độ khô cần thiết.
Khi đã hoàn tất việc chuẩn bị cây gỗ, thợ cưa (xẻ) gỗ và thợ mộc mới vào việc. Tất cả các công đoạn đều phải làm thủ công với rìu, cưa tay, bào tay, đục, chàng, khoan tay… “Thước thầy, mực thợ” là phương châm xuyên suốt quá trình thi công đảm bảo độ chính xác cao nhất giữa các chi tiết của công trình.
“Mực” là một công cụ thô sơ nhưng rất cần thiết và tiện dụng đáng để chúng ta nhắc tới. Ống mực của thợ mộc là một khối gỗ hình lập phương cạnh khoảng 8cm. Mặt trên đục 1 lỗ hình tròn và 1 lỗ hình vuông chia khối gỗ ra làm 2 ngăn: ngăn tròn chứa bông thấm mực tàu (thợ ta thường thay bằng dầu trộn muội than), ngăn vuông chứa cuộn dây cuộn vào cái tay quay nhỏ để thu dây. Khi đầu dây được kéo ra, dây đi qua ngăn mực làm mực thấm vào thành dây mực. Dùng dây mực này để vạch những đường thẳng lên các cây gỗ, kể cả các thân cây có bề mặt gỗ gồ ghề, rất chính xác.
Quá trình thi công rường gỗ của một ngôi nhà loại này luôn bao gồm sự phối hợp chặt chẽ giữa thợ mộc và thợ chạm (điêu khắc gỗ). Thợ mộc xử lý thô gỗ để tạo dáng căn bản trước khi chuyển cho thợ chạm. Công đoạn chạm khắc gỗ chiếm thời lượng khá lớn với rất nhiều chi tiết tỉ mỉ như: đầu kèo, xuyên, trếnh, liên ba, thành vọng… Sau khi bào gọt xong, bề mặt các bộ phận của rường nhà sẽ được đánh bóng nhiều lần bằng đầu các bó cỏ tranh khô được cột chặt nhằm tạo độ bóng cho mặt gỗ.
Cùng lúc với việc chuẩn bị rường gỗ là phần chuẩn bị rường tre, gia chủ phải đặt mua tre từ trước ở các khu vườn tre đẹp, thẳng, trồng trên các thửa đất tốt trước khi bắt đầu bước vào giai đoạn dựng nhà một vài năm. Tre được đốn hạ vào tiết đầu xuân để có thớ già cứng, tránh mối mọt. Thợ chế tác tre dùng khoan đục thủng các đốt tre (ngay phần các mắt tre), đem ngâm vào nước trong thời gian 100 ngày liền, sau đó vớt lên và phơi khô. Các mắt tre được thợ dùng bào tre (một dụng cụ riêng của các thợ tre) bào nhẵn. Sau khi phân loại theo mục đích sử dụng, tre cần được bảo quản kỹ càng nhằm tránh mưa nắng. Riêng các loại tre, lồ ô dùng để lát trần, làm cốt tường thì không cần ngâm mà chỉ cần chọn những cây già tuổi và có thân thẳng, đủ cành, ngọn.
Phần còn lại là chuẩn bị dây mây để chẻ lạt buộc, (cỏ) tranh và rơm. Mây phải chọn mây Song, mây Rã (loại mây rất dai, bền, lâu mục, không bị mọt…) già, để khô vừa đủ và được hong khói kỹ càng. Cỏ tranh lợp nhà phải là loại tranh tốt, già và được cắt rồi phơi nắng kỹ để có màu trắng bạc. Rơm sau khi thu hoạch lúa xong cần được phơi kỹ và bảo quản riêng.
Bài 2: Quá trình dựng nhà
Theo Nguyễn Ái Phương (tapchikientruc.com.vn)
Tải mã QRCode
Chiều tối ngày 13/11, Đoàn công tác của Chính phủ do Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Chí Dũng làm Trưởng đoàn đã đến thăm, động viên, tặng quà cho các hộ gia đình bị ảnh hưởng thiệt hại do mưa lũ tại phường Hương Thủy, thành phố Huế. Cùng đi có Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Huế Phan Thiên Định cùng đại diện các sở, ban, ngành liên quan.
Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ CNTT Việt Nam (VINASA) vừa khởi xướng và tổ chức Giải thưởng Thành phố thông minh Việt Nam. Thành phố Huế tham gia giải với hạng mục đặc biệt “Đô thị đáng sống” được bình chọn trực tuyến bởi chính người dân.
Chào mừng kỷ niệm 20 năm Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11/2005 – 23/11/2025) và Kỷ niệm 7 năm thành lập Bảo tàng Mỹ thuật Huế (12/11/2018 – 12/11/2025), Bảo tàng Mỹ thuật Huế đã giới thiệu đến công chúng những tác phẩm sưu tầm trong thời gian qua tại buổi khai mạc Triển lãm với chủ đề Tác phẩm mỹ thuật – Sưu tập của bảo tàng Mỹ thuật Huế vào chiều ngày 12/11/2025.
Trong khuôn khổ “Năm Du Lịch Quốc Gia 2025”, tại Thành Phố Hồ Chí Minh và Thành Phố Huế sẽ diễn ra tuần lễ sự kiện “100 Flavors – Michelin-Starred Chefs”.
Ngày 10/11, đồng chí Nguyễn Đình Trung - Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy Huế cùng đoàn công tác thành phố Huế đã đến kiểm tra tiến độ đầu tư xây dựng các trường phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS tại các xã A Lưới 3, A Lưới.
Sáng 9/11, các xã, phường trên toàn địa bàn thành phố đồng loạt ra quân khắc phục môi trường gắn với phong trào “Ngày Chủ nhật xanh”. Lãnh đạo thành phố Huế đã trực tiếp kiểm tra, thăm, động viên các địa phương, đơn vị đồng loạt ra quân tổng vệ sinh môi trường trên toàn địa bàn thành phố.
Hiện nay trên địa bàn thành phố Huế tồn đọng một số lượng lớn rác thải trên nhiều tuyến phố và nhiều địa điểm khác chưa được xử lý. Nhằm giải quyết kịp thời, triệt để công tác vệ sinh môi trường do ảnh hưởng của lũ lụt, ngày 7/11, Ủy ban Nhân dân thành phố Huế đã có công văn khắc phục hậu quả lũ lụt gắn với phong trào “Ngày Chủ nhật xanh”.
Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính vừa ký Công điện số 210/CĐ-TTg ngày 6/11/2025 chỉ đạo các bộ ngành, địa phương tập trung triển khai các biện pháp khẩn cấp ứng phó bão số 13 và mưa lũ do bão; trong đó yêu cầu tổ chức sơ tán, di dời triệt để dân cư tại các khu vực nguy hiểm; tuyệt đối không để người dân ở lại trên tàu thuyền, lồng bè; hoàn thành trước khi bão ảnh hưởng trực tiếp, nhưng phải trước 15 giờ hôm nay.
Sáng 6/11, tại Sở Chỉ huy tiền phương đặt tại Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Gia Lai, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo phòng thủ dân sự quốc gia chủ trì cuộc họp trực tiếp kết hợp trực tuyến triển khai khẩn cấp các biện pháp ứng phó cơn bão số 13 (bão Kalmeagi).
Ban chỉ huy phòng thủ dân sự vừa có công văn gửi Thủ tướng Chính phủ kịch bản công tác khắc phục hậu quả mưa lũ vừa qua và triển khai ứng phó với bão số 13 mưa lớn, lũ từ ngày 6 – 9/11/2015.
Sáng 5/11, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia, chủ trì cuộc họp trực tiếp kết nối trực tuyến với các tỉnh, thành phố về triển khai công tác ứng phó với bão số 13 (bão Kalmaegi).
Sáng ngày 5/11, UBND thành phố tổ chức trao tặng bằng khen của Chủ tịch UBND thành phố (đợt 1) cho các tập thể có thành tích xuất sắc trong công tác phòng, chống, khắc phục hậu quả do mưa lũ năm 2025.
Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đố Huế vừa cho biết, một đoạn tường Hoàng Thành Huế tại khu vực đường Đặng Thái Thân đã bất ngờ đổ sập do tình hình mưa lũ kéo dài.
Ngày 3/11, UBND thành phố Huế đã tiếp nhận nguồn hỗ trợ từ các doanh nghiệp, đơn vị nhằm giúp thành phố khắc phục thiệt hại do mưa lũ gây ra trong thời gian qua.
Mưa kéo dài khiến nhiều khu vực ở TP Huế ngập sâu, nhiều tuyến đường sạt lở, cuốn trôi, giao thông chia cắt và còn hơn 54.600 ngôi nhà ngập.
Trước diễn biến phức tạp của thiên tai, chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Huế Phan Thiên Định đã ra công điện khẩn số 07/CĐ-UBND về việc chủ động ứng phó với mưa lớn, lũ, ngập lụt, sạt lở đất và bão Kalmaegi.
Theo cập nhật mới nhất từ trang Thông tin phòng chống thiên tai thành phố Huế, tại thời điểm 14h00 ngày 03/11/2025, lũ trên sông Bồ, sông Hương đã đạt đỉnh và đang xuống. Trong khi đó, dự kiến bão Kalmaegi sẽ đổ bộ vào các tỉnh miền Trung vào 07/11.
Sáng 2/11, tại thành phố Huế, Tổng Bí thư Tô Lâm và Đoàn công tác của Trung ương đã nghe lãnh đạo thành phố Huế báo cáo công tác chỉ đạo ứng phó, khắc phục hậu quả mưa lớn và ngập lụt từ ngày 25-30/10 trên địa bàn thành phố.
Ngày 2/11, Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố Huế có công văn thông báo đến các trường học và cơ sở giáo dục trên địa bàn về việc cho học sinh nghỉ học để tránh lũ.
Sáng ngày 2/11, Tổng Bí thư Tô Lâm đã đến thăm, động viên và tặng quà cho các hộ dân bị ảnh hưởng do mưa lũ tại xã Quảng Điền.