Khôi phục những làng nghề thủ công truyền thống

09:05 06/10/2026

DOMINIQUE BOUCHART

Trong triều đại nhà Nguyễn, và nhất là trong thế kỷ 19, những gì mô tả về Hoàng cung ở Huế và vùng lân cận cho thấy có một số làng chuyên nghiệp mà nghệ nhân ở đó được nhà vua đưa từ các vùng khác trong nước về.

Ảnh tư liệu SH

1. Xem ra thì lúc này có lẽ nên nói về khôi phục các hoạt động của nghệ nhân thông qua những công trình họ tạo ra, hơn là nói về khôi phục những ngôi làng nghệ nhân.

Nói chung thì hoạt động của các nghệ nhân đang còn sống là rất nguy ngập, thường thì không ai biết đến họ, và họ cũng không quan hệ với công chúng. Nghệ nhân bỏ nơi mình sống, kéo nhau về miền Nam, nơi phồn vinh kinh tế đang tạo ra nhu cầu.

Báo cáo này nêu ra những loại sản phẩm khác nhau:

- Những sản phẩm là bộ phận của nền văn hóa dân gian sống động cần được tăng cường.

- Những sản phẩm cao cấp là bộ phận của truyền thống cổ xưa đang tàn tạ cần phải được cứu vãn.

- Những sản phẩm có chất lượng thấp hơn, cũng là bộ phận của truyền thống đang tàn tạ, cần phải được tái tạo.

- Những sản phẩm không nên có khuyến khích gì riêng biệt.

2. Những sản phẩm cần thiết cho khôi phục Hoàng cung Huế

Đó là những ngói lưu ly (có hoa văn và không hoa văn), gạch lát nền (có men và không men), bình hoa, chậu cây cảnh và các vật liệu xây dựng khác bằng đất.

Sau khi đã quyết định khôi phục Hoàng cung Huế và một số công việc đã bắt đầu, thì cần phải cung cấp vật liệu cho các nghệ nhân nhất là những dụng cụ kiến trúc. Khối lượng công việc phải hoàn thành là rất lớn: mặt bằng hiện đang có mái che ở tình trạng xuống cấp phải tới 1 triệu mét vuông, tổng số mặt bằng có mái che của thời trước là 3 triệu mét vuông.

Đề nghị:

1. Một cuộc hội thảo về thương mại hóa.

2. Nghiên cứu khả thi về mở rộng thiết bị sản xuất.

3. Những sản phẩm là bộ phận của nền văn hóa dân gian sống động cần được tăng cường.

3.1 Diều

Diều truyền thống được sử dụng ở triều đình các vua Nguyễn. Hiện nay diều là một bộ phận của đời thường. Dành riêng một ngày cho diều, gọi là "Ngày chơi diều" vào cuối tháng 3.

Diều hiện nay ở Huế có những đặc điểm sau:

- Không chỉ có những kiểu truyền thống như chim, bướm, cá mà cả những kiểu hiện đại như máy bay phản lực, voi và cả những kiểu to bằng người như vũ nữ, cầu thủ bóng đá.

- Trình diễn có thể có những kịch bản khác nhau như: huyền thoại châu Á và phương Tây (kể cả nàng Bạch Tuyết), những hành động hiện đại (như chơi bóng đá trên không).

Đề nghị:

1. Một cuộc hội thảo quốc tế về truyền thống diều và sáng tạo.

2. Địa điểm trưng bày và bán

3.2 Dụng cụ thờ cúng tổ tiên

Bao gồm cả những dụng cụ mua dành cho những dịp đặc biệt dùng rồi bỏ đi và sau lại mua nữa. Những thứ này bằng vật liệu hư hỏng (như bằng đất nặn, giấy, thủy tinh, bìa cứng) được trang trí qua loa và rẻ tiền.

Nhưng là những sản phẩm của nghệ thuật dân gian nên chúng cho thấy có nhiều sáng tạo trong đó, như những tượng nặn các vị thần thánh trông vui mắt, các loài vật như ngựa, quần áo giả bằng giấy (giấy, mũ) hay những tờ thẻ in chữ phòng ngừa tai họa và cầu phúc.

Đề nghị:

- Một cuộc hội thảo quốc gia về truyền thống và sáng tạo của những dụng cụ thờ cúng tổ tiên.

3.3 Nón chóp

Phần lớn là nón của phụ nữ dùng hàng ngày. Làm mất một ngày, dùng được 5 tháng trong mùa hè và 3 tháng trong mùa đông. Giá chỉ khoảng 0.6$.

Nón có chất lượng cao gọi là "nón bài thơ". Trong nón có những mảnh cắt từ báo, giơ lên nhìn trong suốt và có những cảnh gợi cho người ta mơ mộng.

Đề nghị:

1. Xúc tiến thị trường du lịch.

2. Làm cho nón tăng thêm giá trị.

3.4 Sản phẩm thuốc dân tộc

Triều Nguyễn đưa về Hoàng cung ở Huế những danh y từ khắp trong nước. Họ dùng các cây thuốc có tại chỗ và nhập một số khác.

Hiện nay còn có những cây thuốc xưa được trồng ở Huế, theo Hội Y học Dân tộc cho biết.

Đề nghị: Nghiên cứu về y cho các toa thuốc chữa những bệnh nặng.

4. Các sản phẩm là bộ phận của truyền thống cổ xưa cần được cứu vãn.

4.1 Đồ đồng

Phần lớn những cái sản xuất hiện nay chỉ là những đồ để "kỷ niệm". Các cửa hàng nhỏ ở khắp nơi đều có để mời chào khách du lịch: ngư ông, vũ nữ "Chàm", trâu, rồng. Cao khoảng 10cm, dễ mang đi mang lại.

Những sản phẩm thờ cúng tổ tiên cỡ lớn cũng được bày bán ở những cửa hàng chuyên nghiệp hoặc do đặt làm.

Các kiểu truyền thống cũng như hàng kỷ niệm đều không có gì là sáng tạo. Đã từ lâu lắm người ta không thay đổi gì.

Đề nghị:

- Có một xưởng đồ đồng trong Trường mỹ nghệ.

- Những cuộc hội thảo thường xuyên về đúc đồng và sáng tạo.

4.2 Đồ mộc (kể cả khảm trai)

Phần lớn sản phẩm là những nhân vật thần thánh sao chép theo những kiểu cũ để không mất đi sức thuyết phục của nó. Một tiêu chuẩn khác để đánh giá là nguyên liệu phải rắn chắc và hiếm.

Nói chung chất lượng sản phẩm là tốt, và nguyên liệu thường là loại gỗ rắn như gỗ mun.

Kiểu mẫu phổ thông và không đòi hỏi sáng tạo gì.

Chỉ khi cần người ta mới chế tạo những đồ dùng được.

Đề nghị: Hội thảo thường xuyên về thiết kế những đồ dùng có ích bằng gỗ.

4.3 Sơn mài

Phần lớn các sản phẩm là những tấm tranh có các hình vẽ trang trí, hoa, cảnh, mỹ nữ kiểu cũ hoặc tân thời. Một số sản phẩm khác dùng được như lọ, hộp, nhưng cũng trang trí nhiều.

Cũng giống như trường hợp sơn mài ở các nước khác, người bình thường khó hiểu được các công đoạn sản xuất của nó nên không biết được tại sao giá của nó lại tương đối đắt.

Người ta đang cố gắng tìm những hướng mới cho thứ này, những chắc có thể đi xa hơn nữa được.

Đề nghị:

1. Một cuộc triển lãm có chất lượng cao thường xuyên và trình bày cách làm.

2. Tham gia vào hội thảo quốc tế về sơn mài.

4.4 Cây cảnh

Cây cảnh là một bộ phận của vườn trong ở Huế có đặc điểm ở những cây trang trí quan trọng đến đâu và ở sự giản dị của những hình thù.

Nhiều kiểu cây cảnh là đặc biệt của Huế.

Những cây đó tự nhiên, không hoa mỹ, giảm đến mức tối thiểu.

Đề nghị: Làm cho vườn cây cảnh ở Huế được công chúng quốc tế biết đến bằng cách cứ hai năm tổ chức một tuần hội thảo ở Huế.

5. Những sản phẩm có chất lượng thấp của truyền thống đang tàn cần được tái tạo:

5.1 Thêu

Đây thường là những bức trướng treo trong các lễ hội truyền thống và những tấm thêu hình những cảnh cổ xưa của Huế cho du lịch xem. Nói chung chất lượng thấp và không có gì sáng tạo mấy.

Đề nghị:

Hội thảo về kiểu vẽ mới.

5.2 Tranh lụa

Tranh cổ chỉ thấy có trong bảo tàng.

Những sản phẩm mới thêu các thắng cảnh du lịch chủ yếu.

Đề nghị: Mỗi năm có triển lãm và nêu giá về thứ này.

6. Những sản phẩm không nên khuyến khích đặc biệt:

Thảm, lụa. Trang phục hoàng gia và giày thêu (hài), ngà, xương, đồi mồi.

7. Những cái cần thêm để dự án này thành công:

Cái độc đáo của văn hóa hoàng cung Huế là nó không có một kiểu đặc biệt nào, màu sắc đặc biệt nào hay động cơ nào, cái độc đáo của nó là đã đem những nghệ nhân giỏi nhất ở khắp nước đến và để họ cùng làm việc với nhau.

Hiện nay, cái cơ cấu này bị rã rời từng mảnh và nền văn hóa Huế đang có nguy cơ bị biến mất. Đã đến lúc phải ghép nó lại với nhau, cuốn hút những nghệ nhân tài giỏi về các mặt trong Hoàng cung, thuyết phục họ chứng minh được xem họ làm những gì, cùng làm với nhau, trong môi trường đã có những kiểu mẫu vẽ nghệ thuật của họ đã đem đến cho triều đình trước đây. Đề nghị chủ yếu xuất phát từ phân tích trên đây là đưa được về Hoàng cung Huế những nghệ nhân giỏi giang nhất của vùng Huế.

Sự liên hệ này với công chúng sẽ giúp cho nghệ nhân sống lại. Nó sẽ giúp cho các kiến trúc lịch sử cũng sống lại nữa. Vì dù cho những kiến trúc đó có sống lại thì cũng vẫn chỉ là những cái vỏ rỗng nếu trong đó không có hoạt động gì. Hoàng cung sẽ trở thành một bảo tàng sống và sẽ kích thích đời sống kinh tế văn hóa.

Nhận xét quan trọng về các sản phẩm thuốc dân tộc:

Loại sản phẩm này đặc biệt quan trọng không chỉ vì nó vẫn là bộ phận của đời sống hàng ngày ở vùng Huế, một cách để gắn bó với những truyền thống cũ, mà còn vì chúng ta không được quên rằng việc trồng, thu lượm và chế biến những sản phẩm nằm trong tay các dân tộc thiểu số và cũng là hoạt động chủ yếu của họ, một bộ phận chủ yếu trong nền văn hóa của họ. Tính đến hoạt động này giúp cho ta bắc chiếc cầu có ích giữa chương trình về di sản văn hóa phi vật chất của vùng Huế với chương trình khác về các dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Nhờ chiếc cầu này, các dân tộc thiểu số có thể có được phòng trưng bày của họ trong dự án Huế và sản phẩm của họ được trình bày cho nhiều du khách thấy.

D.B.
(TCSH63/05-1994)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN VĂN MỄ                    (Trích)Huế - thành phố lịch sử, một trung tâm văn hóa du lịch, là vùng đất có bề dày văn hóa với những tầng văn hóa khác nhau: di chỉ Khảo cổ học thời Tiền, Sơ sử; các dấu tích của văn hóa Sa Huỳnh; văn hóa Chămpa; văn hóa Đại Việt... và vô cùng quan trọng là hệ thống di tích Cố đô được xây dựng dưới vương triều Nguyễn.

  • LƯU TRẦN TIÊUHiếm có một miền đất nào mà ở đó những giá trị văn hóa lại đậm đặc, phong phú, đa dạng và đặc sắc như ở Huế. Từ góc nhìn địa - chính trị - văn hóa, xứ Huế xưa như là một vị trí chiến lược trọng yếu, vừa là cầu nối, vùng đất mở, vừa là nơi diễn ra sự chồng lấn, dung hợp, tiếp biến các vùng văn hóa, các dòng văn hóa để tạo dựng thành một trung tâm văn hóa trên cái nền chung của văn hóa Việt Nam, lóng lánh những nét riêng đặc sắc của mình.

  • NGUYỄN QUỐC HÙNGNăm nay, chúng ta kỷ niệm 10 năm Quần thể Di tích Kiến trúc Huế được ghi vào Danh mục Di sản Văn hóa Thế giới của UNESCO, 10 năm với rất nhiều thành tựu đổi thay. Nhớ lại chỉ sau 5 năm trở thành Di sản Văn hóa Thế giới, Tiến sĩ Richard Engelhardt chuyên gia về văn hóa khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO đã mạnh dạn tuyên bố: “tình trạng cứu nguy khẩn cấp của khu di tích Huế đã qua đi” và “chúng ta chuyển từ giai đoạn khẩn cấp sang giai đoạn ổn định trong chiến dịch vận động bảo tồn di tích Huế”(1)

  • NGUYỄN KHOA ĐIỀMTrong các di sản văn hoá ở nước ta, Huế giữ một vị trí đặc biệt. Chính vì thế mà ngay sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, giữa bộn bề công việc, Đảng và Nhà nước ta vẫn dành cho di sản văn hoá Huế sự quan tâm thích đáng. Dù chưa tập hợp được hồ sơ đầy đủ, chưa có được nguồn kinh phí thoả đáng, nhưng từ năm 1979, Nhà nước ta đã có văn bản đặc cách quy định việc bảo vệ di tích thành nội Huế.

  • PHÙNG PHUCách đây vừa tròn 10 năm, ngày 11 tháng 12 năm 1993 đã đánh dấu một sự kiện quan trọng đối với Huế và với cả nền văn hóa lâu đời của dân tộc Việt Nam: Quần thể Di tích Cố đô Huế đã chính thức được UNESCO ghi tên vào danh mục Di sản Văn hoá Thế giới với dòng chữ “Ghi tên vào danh mục này là công nhận giá trị nổi bật toàn cầu của một tài sản văn hoá hoặc thiên nhiên để được bảo vệ vì lợi ích của nhân loại”. Lịch sử vùng đất Phú Xuân- Huế với Di sản Văn hóa Thế giới đầu tiên của Việt Nam mở ra một trang mới, giang rộng vòng tay đón bè bạn trong và ngoài nước đến tham quan, nghiên cứu và truyền đạt kinh nghiệm trong công việc bảo tồn và phát huy giá trị.

  • TRƯƠNG THỊ CÚCSau Hiệp định Paris năm 1973, Thành uỷ Huế chủ trương phải xây dựng thêm các tổ chức cách mạng biến tướng để tập hợp lực lượng trí thức, văn nghệ sĩ, sinh viên ở nội thành; tạo cho được những hoạt động công khai, hợp pháp nhằm thu hút quần chúng ở vùng địch tạm chiếm hướng đến mục tiêu đấu tranh giải phóng dân tộc, đòi dân sinh, dân chủ, tiến tới đòi thi hành Hiệp định Paris.

  • TRƯƠNG THỊ CÚCCách đây gần tròn 50 năm, từ Đại hội Anh hùng Chiến sĩ Thi đua lần thứ 3 năm 1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát động chiến dịch “Vì miền Nam ruột thịt”. Thực hiện chủ trương nầy, năm 1957 Bộ Văn hoá và Thư viện Quốc gia Việt Nam đã chính thức chỉ đạo 26 thư viện các tỉnh và thành phố ở miền Bắc xây dựng trong lòng mỗi thư viện một “Thư viện Kết nghĩa” vì miền Nam ruột thịt theo quan hệ kết nghĩa giữa các tỉnh, thành Bắc-Nam.

  • PHAN THANH HẢISông Hương là báu vật mà trời đất đã ban tặng cho Huế. Đã tự bao giờ, sông Hương đã được xem là dòng sông của thi ca, nhạc họa, của kiến trúc, nghệ thuật xứ Huế. Đã có nhà văn từng thốt lên: “Nếu một ngày nào đó sông Hương đột nhiên biến mất, thì Huế có còn là Huế nữa không?!”...

  • BỬU ÝMột đất nước có lịch sử lâu đời hẳn nhiên thừa hưởng di sản phong phú và đủ loại.Trước hết, vấn đề di sản không nhất thiết đi đôi với Festival. Di sản có thể nằm  một cõi, mà Festival lại nằm một nơi. Cũng có thể phát huy riêng rẽ, phục vụ quần chúng khác nhau, nhưng cùng chung một trục văn hoá để cùng được bảo tồn và phát huy. Nhưng nếu di sản sánh đôi với Festival thì đó là một cuộc nên duyên như được dành sẵn.

  • PHAN THUẬN ANMối quan hệ công tác giữa UNESCO với Việt đã bắt đầu có từ hơn nửa thế kỷ trước. Nhưng, sự hợp tác chặt chẽ để mang lại những hiệu quả thiết thực và hữu ích cụ thể thì chỉ mới diễn ra trong gần 30 năm trở lại đây.

  • NGUYỄN THẾPhước Tích là một trong những ngôi làng được hình thành từ thế kỷ XV thuộc xã Phong Hoà, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên. Ban đầu, vào thời Lê sơ làng có tên là Dõng Quyết, sau đổi thành Phước Giang, đến thời Tây Sơn làng có tên gọi là Hoàng Giang, đến triều các vua Nguyễn, làng được đặt tên là Phước Tích cho đến nay.

  • NGUYỄN ĐẮC XUÂNHuế là một trung tâm văn hóa Việt Nam, các di tích thuộc Cố đô Huế và Nhã nhạc Cung đình Huế đã được UNESCO công nhận là hai di sản văn hóa của nhân loại. Điều đó không có gì phải bàn luận nữa. Điều mà chúng ta quan tâm, ngoài cái phần vật chất đó, ngoài Nhã nhạc cung đình Huế thì cái hồn, cái phần phi vật chất của trung tâm văn hóa Huế là cái gì, hiện ở đâu, làm thế nào để có thể tiếp cận và toàn cầu có thể sử dụng phát huy được?

  • NGUYỄN HỮU THÔNG Biểu tượng khu trung tâm trong quan niệm của nhiều tộc người, phần lớn đều liên quan đến các mối thông linh với thế lực siêu nhiên. Hệ đức tin biểu thị từ sự chọn lựa địa điểm thiết lập vùng trung tâm của người xưa, cũng mang mô hình gốc của thần thánh. Sự chọn lựa này có ý nghĩa quyết định và là công việc đầu tiên trong quá trình thiết lập một vùng cư trú.

  • NGUYỄN VĂN CAOLTS: “Thành phố và phát triển địa phương” là hai chủ đề tại Đại hội đồng lần thứ 27 của Hiệp hội Quốc tế các Thị trưởng nói tiếng Pháp (AIMF) tổ chức tại Huế từ ngày 24 đến ngày 26-10-2007, hội tụ trên 200 đại biểu là thị trưởng của các thành phố thành viên thuộc 46 nước trên thế giới. Đây là đại hội đồng lần đầu tiên tổ chức tại Việt và là lần thứ 2 diễn ra tại khu vực Đông Á (năm 2003 đã tổ chức tại Pnômpênh, Campuchia).

  • THÁI DOÃN LONGVà tôi cũng muốn mượn ý châm ngôn về Sêda để nói rằng cái gì thuộc về Quang Trung hãy trả lại cho Hoàng đế Quang Trung.

  • NGUYỄN ĐẮC XUÂN Như chúng ta đã biết: Hoàng Cung, Bảo tàng cổ vật, các lăng vua Nguyễn ở Huế là những nơi lưu giữ các cổ vật quý của triều Nguyễn và Huế xưa.

  • PHAN THUẬN THẢO1. Từ quan điểm về hệ thống “Báu vật nhân văn sống” của UNESCO...

  • Những ai đã từng đi đường bộ từ Bắc vào Nam đều phải vượt đèo Hải Vân và đã chứng kiến cái di tích Hải Vân Quan đứng sừng sững trên đỉnh đèo nhìn về phía vịnh Đà Nẵng.

  • Trên thực tế, việc bảo tồn những vốn quý của cha ông để lại quả không phải là việc đơn giản, dễ dàng. Nhưng chúng ta sẽ không thể có sự chọn lựa nào khác bởi vì sẽ không có một nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc nào cả nếu từ bây giờ chúng ta không biết giữ lấy những gì mình đang có.

  • Toàn cầu hóa đang là một xu thế, một hiện tượng rộng lớn bao trùm khắp thế giới, không chỉ về kinh tế mà cả trong lĩnh vực văn hóa và đời sống. Toàn cầu hóa và chống toàn cầu hóa đã trở thành vấn đề thời sự của thế giới. Trong bối cảnh đó, yêu cầu gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là một đòi hỏi cấp thiết, có tính sống còn của mỗi dân tộc khi phải đối mặt với xu thế toàn cầu hóa, đặc biệt là trên lĩnh vực tư tưởng và văn hóa.