DOMINIQUE BOUCHART
Trong triều đại nhà Nguyễn, và nhất là trong thế kỷ 19, những gì mô tả về Hoàng cung ở Huế và vùng lân cận cho thấy có một số làng chuyên nghiệp mà nghệ nhân ở đó được nhà vua đưa từ các vùng khác trong nước về.
Ảnh tư liệu SH
1. Xem ra thì lúc này có lẽ nên nói về khôi phục các hoạt động của nghệ nhân thông qua những công trình họ tạo ra, hơn là nói về khôi phục những ngôi làng nghệ nhân.
Nói chung thì hoạt động của các nghệ nhân đang còn sống là rất nguy ngập, thường thì không ai biết đến họ, và họ cũng không quan hệ với công chúng. Nghệ nhân bỏ nơi mình sống, kéo nhau về miền Nam, nơi phồn vinh kinh tế đang tạo ra nhu cầu.
Báo cáo này nêu ra những loại sản phẩm khác nhau:
- Những sản phẩm là bộ phận của nền văn hóa dân gian sống động cần được tăng cường.
- Những sản phẩm cao cấp là bộ phận của truyền thống cổ xưa đang tàn tạ cần phải được cứu vãn.
- Những sản phẩm có chất lượng thấp hơn, cũng là bộ phận của truyền thống đang tàn tạ, cần phải được tái tạo.
- Những sản phẩm không nên có khuyến khích gì riêng biệt.
2. Những sản phẩm cần thiết cho khôi phục Hoàng cung Huế
Đó là những ngói lưu ly (có hoa văn và không hoa văn), gạch lát nền (có men và không men), bình hoa, chậu cây cảnh và các vật liệu xây dựng khác bằng đất.
Sau khi đã quyết định khôi phục Hoàng cung Huế và một số công việc đã bắt đầu, thì cần phải cung cấp vật liệu cho các nghệ nhân nhất là những dụng cụ kiến trúc. Khối lượng công việc phải hoàn thành là rất lớn: mặt bằng hiện đang có mái che ở tình trạng xuống cấp phải tới 1 triệu mét vuông, tổng số mặt bằng có mái che của thời trước là 3 triệu mét vuông.
Đề nghị:
1. Một cuộc hội thảo về thương mại hóa.
2. Nghiên cứu khả thi về mở rộng thiết bị sản xuất.
3. Những sản phẩm là bộ phận của nền văn hóa dân gian sống động cần được tăng cường.
3.1 Diều
Diều truyền thống được sử dụng ở triều đình các vua Nguyễn. Hiện nay diều là một bộ phận của đời thường. Dành riêng một ngày cho diều, gọi là "Ngày chơi diều" vào cuối tháng 3.
Diều hiện nay ở Huế có những đặc điểm sau:
- Không chỉ có những kiểu truyền thống như chim, bướm, cá mà cả những kiểu hiện đại như máy bay phản lực, voi và cả những kiểu to bằng người như vũ nữ, cầu thủ bóng đá.
- Trình diễn có thể có những kịch bản khác nhau như: huyền thoại châu Á và phương Tây (kể cả nàng Bạch Tuyết), những hành động hiện đại (như chơi bóng đá trên không).
Đề nghị:
1. Một cuộc hội thảo quốc tế về truyền thống diều và sáng tạo.
2. Địa điểm trưng bày và bán
3.2 Dụng cụ thờ cúng tổ tiên
Bao gồm cả những dụng cụ mua dành cho những dịp đặc biệt dùng rồi bỏ đi và sau lại mua nữa. Những thứ này bằng vật liệu hư hỏng (như bằng đất nặn, giấy, thủy tinh, bìa cứng) được trang trí qua loa và rẻ tiền.
Nhưng là những sản phẩm của nghệ thuật dân gian nên chúng cho thấy có nhiều sáng tạo trong đó, như những tượng nặn các vị thần thánh trông vui mắt, các loài vật như ngựa, quần áo giả bằng giấy (giấy, mũ) hay những tờ thẻ in chữ phòng ngừa tai họa và cầu phúc.
Đề nghị:
- Một cuộc hội thảo quốc gia về truyền thống và sáng tạo của những dụng cụ thờ cúng tổ tiên.
3.3 Nón chóp
Phần lớn là nón của phụ nữ dùng hàng ngày. Làm mất một ngày, dùng được 5 tháng trong mùa hè và 3 tháng trong mùa đông. Giá chỉ khoảng 0.6$.
Nón có chất lượng cao gọi là "nón bài thơ". Trong nón có những mảnh cắt từ báo, giơ lên nhìn trong suốt và có những cảnh gợi cho người ta mơ mộng.
Đề nghị:
1. Xúc tiến thị trường du lịch.
2. Làm cho nón tăng thêm giá trị.
3.4 Sản phẩm thuốc dân tộc
Triều Nguyễn đưa về Hoàng cung ở Huế những danh y từ khắp trong nước. Họ dùng các cây thuốc có tại chỗ và nhập một số khác.
Hiện nay còn có những cây thuốc xưa được trồng ở Huế, theo Hội Y học Dân tộc cho biết.
Đề nghị: Nghiên cứu về y cho các toa thuốc chữa những bệnh nặng.
4. Các sản phẩm là bộ phận của truyền thống cổ xưa cần được cứu vãn.
4.1 Đồ đồng
Phần lớn những cái sản xuất hiện nay chỉ là những đồ để "kỷ niệm". Các cửa hàng nhỏ ở khắp nơi đều có để mời chào khách du lịch: ngư ông, vũ nữ "Chàm", trâu, rồng. Cao khoảng 10cm, dễ mang đi mang lại.
Những sản phẩm thờ cúng tổ tiên cỡ lớn cũng được bày bán ở những cửa hàng chuyên nghiệp hoặc do đặt làm.
Các kiểu truyền thống cũng như hàng kỷ niệm đều không có gì là sáng tạo. Đã từ lâu lắm người ta không thay đổi gì.
Đề nghị:
- Có một xưởng đồ đồng trong Trường mỹ nghệ.
- Những cuộc hội thảo thường xuyên về đúc đồng và sáng tạo.
4.2 Đồ mộc (kể cả khảm trai)
Phần lớn sản phẩm là những nhân vật thần thánh sao chép theo những kiểu cũ để không mất đi sức thuyết phục của nó. Một tiêu chuẩn khác để đánh giá là nguyên liệu phải rắn chắc và hiếm.
Nói chung chất lượng sản phẩm là tốt, và nguyên liệu thường là loại gỗ rắn như gỗ mun.
Kiểu mẫu phổ thông và không đòi hỏi sáng tạo gì.
Chỉ khi cần người ta mới chế tạo những đồ dùng được.
Đề nghị: Hội thảo thường xuyên về thiết kế những đồ dùng có ích bằng gỗ.
4.3 Sơn mài
Phần lớn các sản phẩm là những tấm tranh có các hình vẽ trang trí, hoa, cảnh, mỹ nữ kiểu cũ hoặc tân thời. Một số sản phẩm khác dùng được như lọ, hộp, nhưng cũng trang trí nhiều.
Cũng giống như trường hợp sơn mài ở các nước khác, người bình thường khó hiểu được các công đoạn sản xuất của nó nên không biết được tại sao giá của nó lại tương đối đắt.
Người ta đang cố gắng tìm những hướng mới cho thứ này, những chắc có thể đi xa hơn nữa được.
Đề nghị:
1. Một cuộc triển lãm có chất lượng cao thường xuyên và trình bày cách làm.
2. Tham gia vào hội thảo quốc tế về sơn mài.
4.4 Cây cảnh
Cây cảnh là một bộ phận của vườn trong ở Huế có đặc điểm ở những cây trang trí quan trọng đến đâu và ở sự giản dị của những hình thù.
Nhiều kiểu cây cảnh là đặc biệt của Huế.
Những cây đó tự nhiên, không hoa mỹ, giảm đến mức tối thiểu.
Đề nghị: Làm cho vườn cây cảnh ở Huế được công chúng quốc tế biết đến bằng cách cứ hai năm tổ chức một tuần hội thảo ở Huế.
5. Những sản phẩm có chất lượng thấp của truyền thống đang tàn cần được tái tạo:
5.1 Thêu
Đây thường là những bức trướng treo trong các lễ hội truyền thống và những tấm thêu hình những cảnh cổ xưa của Huế cho du lịch xem. Nói chung chất lượng thấp và không có gì sáng tạo mấy.
Đề nghị:
Hội thảo về kiểu vẽ mới.
5.2 Tranh lụa
Tranh cổ chỉ thấy có trong bảo tàng.
Những sản phẩm mới thêu các thắng cảnh du lịch chủ yếu.
Đề nghị: Mỗi năm có triển lãm và nêu giá về thứ này.
6. Những sản phẩm không nên khuyến khích đặc biệt:
Thảm, lụa. Trang phục hoàng gia và giày thêu (hài), ngà, xương, đồi mồi.
7. Những cái cần thêm để dự án này thành công:
Cái độc đáo của văn hóa hoàng cung Huế là nó không có một kiểu đặc biệt nào, màu sắc đặc biệt nào hay động cơ nào, cái độc đáo của nó là đã đem những nghệ nhân giỏi nhất ở khắp nước đến và để họ cùng làm việc với nhau.
Hiện nay, cái cơ cấu này bị rã rời từng mảnh và nền văn hóa Huế đang có nguy cơ bị biến mất. Đã đến lúc phải ghép nó lại với nhau, cuốn hút những nghệ nhân tài giỏi về các mặt trong Hoàng cung, thuyết phục họ chứng minh được xem họ làm những gì, cùng làm với nhau, trong môi trường đã có những kiểu mẫu vẽ nghệ thuật của họ đã đem đến cho triều đình trước đây. Đề nghị chủ yếu xuất phát từ phân tích trên đây là đưa được về Hoàng cung Huế những nghệ nhân giỏi giang nhất của vùng Huế.
Sự liên hệ này với công chúng sẽ giúp cho nghệ nhân sống lại. Nó sẽ giúp cho các kiến trúc lịch sử cũng sống lại nữa. Vì dù cho những kiến trúc đó có sống lại thì cũng vẫn chỉ là những cái vỏ rỗng nếu trong đó không có hoạt động gì. Hoàng cung sẽ trở thành một bảo tàng sống và sẽ kích thích đời sống kinh tế văn hóa.
Nhận xét quan trọng về các sản phẩm thuốc dân tộc:
Loại sản phẩm này đặc biệt quan trọng không chỉ vì nó vẫn là bộ phận của đời sống hàng ngày ở vùng Huế, một cách để gắn bó với những truyền thống cũ, mà còn vì chúng ta không được quên rằng việc trồng, thu lượm và chế biến những sản phẩm nằm trong tay các dân tộc thiểu số và cũng là hoạt động chủ yếu của họ, một bộ phận chủ yếu trong nền văn hóa của họ. Tính đến hoạt động này giúp cho ta bắc chiếc cầu có ích giữa chương trình về di sản văn hóa phi vật chất của vùng Huế với chương trình khác về các dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Nhờ chiếc cầu này, các dân tộc thiểu số có thể có được phòng trưng bày của họ trong dự án Huế và sản phẩm của họ được trình bày cho nhiều du khách thấy.
D.B.
(TCSH63/05-1994)
Tải mã QRCode
Nhằm gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa tranh dân gian Đông Hồ, Ủy ban Nhân dân tỉnh Bắc Ninh đã phê duyệt Đề án “Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa tranh dân gian Đông Hồ, huyện Thuận Thành, giai đoạn 2014-2020 và định hướng đến 2030” với tổng kinh phí gần 60 tỷ đồng từ nguồn vốn ngân sách và các nguồn vốn khác.
Chiếc long sàng của vua Thành Thái, một “báu vật” cùng với chiếc xe kéo mà nhà vua dành tặng mẹ sau khi phía Việt Nam đấu giá không thành công tại Pháp - hiện có cơ hội trở về Huế rất lớn.
Ngày 16-6, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đã gửi văn bản khẩn đến UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế và Bộ VH-TT&DL đề nghị sớm có ý kiến với Chính phủ và Bộ Ngoại giao tìm giải pháp đưa hiện vật của vua Thành Thái vừa mua được về nước.
Năm 1945, sau khi nhà Nguyễn cáo chung, một số giá trị văn hóa phi vật thể của Huế không còn giữ được môi trường diễn xướng nguyên thủy, nhưng những gì nó vốn có vẫn là minh chứng độc đáo về sự sáng tạo văn hóa của dân tộc Việt Nam.
NGUYỄN VĂN DẬT
Du khách các nước về tham dự Festival Huế, chắc chắn không thể không tham quan các sản phẩm đúc đồng ở Cố đô Huế và các sản phẩm hiện đang trưng bày tại các gian hàng ở phố chợ, nhất là tại Trung tâm làng nghề ở Phường Đúc - đường Bùi Thị Xuân và các cơ sở đúc đồng quanh Phường Đúc.
TAKESHI NAKAGAWA
LTS: Takeshi Nakagawa là GS. TS. Giám đốc Viện Di sản Waseda (Nhật Bản). Bài viết dưới đây, được ông trình bày tại dịp Kỷ niệm 20 năm Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO tôn vinh là Di sản Văn hóa Thế giới. Sông Hương trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.
(SHO). Hôm 18.2, Dự án bảo tồn làng cổ Đường Lâm đã chính thức nhận Giải thưởng của UNESCO Khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đây là câu chuyện mà các di tích làng cổ của Huế và các nơi khác phải học hỏi. Cả nước hiện có 9.000 làng được nhà nước công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia.
(SHO)- Theo Quyết định ngày 9/9 của Bộ VHTTDL, có thêm 5 di sản được ghi tên vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
(SHO) – Việt Nam vừa nhận 2 giải thưởng bảo tồn di sản văn hóa 2013. Năm nay, Giải thưởng Bảo tồn di sản văn hóa do Tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa của Liên hiệp quốc Unesco khu vực Châu Á – Thái Bình Dương tổ chức đã kết thúc với 11 giải thưởng trong tổng số 47 đề cử của 16 quốc gia trong khu vực.
(SHO). Bộ VHTTDL vừa có văn bản số 3146/TB-BVHTTDL thông báo bàn giao Khu Trung tâm Hoàng Thành Thăng Long-Hà Nội cho UBND thành phố Hà Nội quản lý, và bảo đảm xây dựng Nhà Quốc hội như phương án đã được phê duyệt, nhằm thực hiện cam kết của Chính phủ Việt Nam với UNESCO.
(SHO). Thủ tướng Chính phủ vừa ký Quyết định phê duyệt nhiệm vụ Quy hoạch tổng thể bảo tồn, phát huy giá trị di tích Thành Nhà Hồ và vùng phụ cận gắn với phát triển du lịch.
HẢI TRUNG
Cách đây không lâu, khi hợp tác với Bảo tàng Cố cung Quốc gia Hàn Quốc thực hiện cuốn sách “Báu vật triều Nguyễn ở Việt Nam”, chúng tôi đã có dịp tranh biện với các nhà chuyên môn của bảo tàng này về cách dịch sang tiếng Anh khái niệm “vua” của triều Nguyễn.
NGUYỄN HUY KHUYẾN
Năm 1960, theo dự thảo của ông Bộ trưởng bộ Quốc gia Giáo dục cho biết Đà Lạt được tổ chức thành một thành phố du lịch, thì nên lập tại đây một Viện Bảo Tàng để thêm phần hấp dẫn du khách ngoại quốc. Với khí hậu khô ráo quanh năm của Đà Lạt, thì nơi này có thể bảo quản được nhiều tài liệu quý hiếm của triều Nguyễn được đưa từ Huế lên.
HỒ VĨNH
Để điều hành đất nước, từ năm 1802-1906, nhà Nguyễn đã thiết lập 6 bộ là: Bộ Lại, Bộ Hộ, Bộ Lễ, Bộ Binh, Bộ Hình, Bộ Công.
VĨNH PHÚC
Nhã nhạc được UNESCO công nhận là kiệt tác di sản văn hóa phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại không chỉ với thiết chế cổ xúy và ty trúc (Đại nhạc, Tiểu nhạc) như hiện nay.
NGUYỄN HỮU THÔNGTìm cách để sử dụng tốt các ngành nghề thủ công cổ truyền là phương hướng đúng đắn để giải quyết không những vấn đề kinh tế của mỗi địa phương mà còn tạo điều kiện để duy trì và phát triển những vốn quý của dân tộc.
THANH TÙNGNgày 18-3-2010, tại Hà Nội, VACNE tổ chức hội thảo Vinh danh Cây di sản Việt Nam. Việc tổ chức công nhận Cây di sản Việt Nam còn có ý nghĩa bảo vệ đa dạng sinh học, hưởng ứng Năm Quốc tế Đa dạng Sinh học 2010.
PHAN THANH HẢILà một linh vật có mặt ở hầu khắp các nền nghệ thuật của nhân loại nhưng con rồng Việt Nam vẫn được xem là có những đặc điểm riêng độc đáo, khó lẫn lộn với rồng của các dân tộc khác.
PHAN THUẬN ANMặc dù con rồng là một con vật tưởng tượng đầy tính siêu nhiên, nhưng bóng dáng của nó đã trở thành rất phổ biến trong đời sống xã hội nước ta, và cũng đã tiềm ẩn trong tâm thức sâu thẳm của mọi người dân Việt.