ĐỖ LAI THÚY
“Nếu coi Hàm Nghi như một họa sỹ, thì có nghĩa là lĩnh vực mỹ thuật Việt Nam hiện đại xuất hiện không chỉ trong phạm vi thuộc địa như thường được phân tích, mà còn trong bối cảnh chống thực dân bên ngoài lãnh thổ Việt Nam.” (Nora Taylor).
Bức tranh "Đồng cỏ" của vua Hàm Nghi - Ảnh: tư liệu
Hàm Nghi (1871 - 1944) tên là Ưng Lịch. Năm 1884 mới 13 tuổi, lên làm vua thay anh là Kiến Phúc do sự chỉ định của các phụ chính đại thần Bức tranh "Đồng cỏ" của vua Hàm Nghi là Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường, cả hai đều thuộc phe chủ chiến dù mâu thuẫn nhau kịch liệt. Rạng sáng ngày mùng 5/7/1885, tại kinh thành Huế, Tôn Thất Thuyết làm một cuộc nổi dậy nhưng nhanh chóng bị người Pháp đánh bại. Ông bèn đưa vua Hàm Nghi ra vùng rừng núi phía Bắc Trung Bộ kêu gọi toàn dân nổi dậy chống Pháp. Phong trào Cần Vương sôi nổi trong cả nước, nhưng không thành một tổ chức thống nhất, nên lần lượt bị thực dân Pháp dẹp yên. Năm 1888, do có kẻ tố giác nơi ẩn trú, vua Hàm Nghi bị bắt. Tháng 1/1889, nhà vua bị đưa đi đày ở Algérie thuộc Pháp cho đến khi qua đời. Một hoàng đế phương Đông tiền hiện đại bị lưu đày nơi đất khách quê người lại có thể trở thành một họa sỹ hiện đại phương Tây, đó là điều cần giải mã.
Có lẽ nên bắt đầu từ câu chuyện cái tên thường gọi nơi nội cung Huế của Hàm Nghi: Xuân Tử (con trai của mùa xuân). Sau khi sang Alger, Hàm Nghi đổi lại là Tử Xuân. Vẫn đứa con của mùa xuân ấy, nhưng trật tự viết/đọc thì chuyển từ Hán sang Việt, và được ký trong mọi thư từ giao dịch cũng như trên tranh, tượng. Có người nói ông đổi ngược như vậy cho người Pháp dễ hiểu (Fils Du Printemps) vì cùng một trật tự ngôn ngữ nhưng cũng có thể ông muốn bí mật lưu giữ cho mình chút dấu vết của tiếng mẹ đẻ1. Cũng từ cái tên Tử Xuân này mà các nhà “Hàm Nghi học” đoán ông sinh vào đầu năm, mùa xuân năm 1871. Nhưng theo gia phả và các tài liệu chính thức thì ông sinh ngày 3/8/1871, mùa thu. Như vậy, chữ Tử Xuân ở đây là cái tên mang tính biểu tượng, không phải ngẫu nhiên mà khi lên ngôi ông lấy niên hiệu là Hàm Nghi (vạn vật đồng thuận) như một tứ phát triển từ Xuân Tử/ Tử Xuân. Mùa xuân là Bắt đầu, sinh sôi, phát triển của vạn vật. Riêng với Hàm Nghi, bắt đầu với sự hội nhập văn hóa Pháp, bắt đầu phát triển ý thức cá nhân, bắt đầu nhân cách và tài năng của một họa sỹ hiện đại.
Hòa nhập với văn hóa phương Tây là bắt đầu của mọi bắt đầu. Có thể với Hàm Nghi, đó là một khó khăn, thậm chí rất khó khăn bởi sự khác biệt giữa một bên là văn hóa xấu hổ (Nho giáo) và bên kia là văn hóa tội lỗi (Kitô giáo). Thoạt tiên có thể chỉ là tự cưỡng bức để hòa nhập vào xã hội Pháp ở Alger nhằm ít nhiều cải thiện hoàn cảnh lưu đày của mình, đảm bảo có được một cuộc sống tự do hơn. Sau khi lấy người vợ Pháp và có một số bạn bè thuộc giới thượng lưu ở chính quốc, nhất là họa sỹ M.Reynaud, nhà thơ Judith Gautier, nhà điêu khắc Rodin… Hàm Nghi tự nguyện tiếp biến văn hóa phương Tây. Từ đó, ông khước từ vai trò nhân vật chính trị được phân bố trước từ hai phía cả thực dân lẫn chống thực dân, để làm một công dân bình thường của một xã hội dân sự hiện đại.
Như vậy, quá trình xã hội hóa bản thân này ở/của Hàm Nghi trùng khít với quá trình cá nhân hóa của ông. Vị hoàng đế lưu đày đã thực hiện một hành trình khổ nạn từ cá nhân tập đoàn, con người của gia đình, họ tộc, đến cá nhân, cá thể. Đây cũng chính là con đường diễn ra sau đó ở Việt Nam của các trí thức Tây học và Nho học Âu hóa tham dự vào công cuộc hiện đại hóa đất nước những thập niên đầu thế kỷ XX. Chính họ/khách thể của nền văn hóa đô thị mới, phương Tây, hiện đại, trong đó mỗi cá nhân đều có tự ý thức, tự trọng, tự phấn đấu để cho sự tồn tại của mình khác với người khác. Chỉ với những điều kiện ấy, Hàm Nghi mới trở thành một nghệ sỹ: họa sỹ và điêu khắc gia.
Đ.L.T
(TCSH445/03-2026)
--------------------
1 Ở Algérie, Hàm Nghi có ba người con chính thức: Như Mai (ông viết là Như May), Như Lý và Minh Đức và một người con ngoài giá thú là Jean Capek. Ông không dạy các con tiếng Việt. Ngoài ra, trong thời kỳ Cần Vương, vua Hàm Nghi còn có một con trai khác với Phan Thị Hòa, người thị nữ theo hầu ông, mà có thể ông cũng không biết là Bửu Trách/ Duy Thịnh.
Tải mã QRCode
TRẦN THIỆN KHANH (Nhân đọc Phim đôi - tình tự chậm, Nxb. Thanh niên 2010)
LGT: Tuệ Nguyên, một nhà thơ trẻ dám dấn thân để lục tìm chất men sáng tạo ở những vùng đất mới với khát vọng cứu rỗi sự nhàm chán trong thi ca. Trong chuyến xuyên Việt, anh đã ghé thăm tạp chí Sông Hương. Phóng viên Lê Minh Phong đã có cuộc trò chuyện với nhà thơ trẻ này.
KHÁNH PHƯƠNG Lê Vĩnh Tài tự chẩn căn bệnh của thơ tình Việt Nam là “sến”, nghĩa là đa sầu đa cảm và khuôn sáo, bị bó buộc trong những lối biểu hiện nhất định. Rất nhanh chóng, anh đưa được lối cảm thức đương đại vào thơ tình, cái ngẫu nhiên, vu vơ, ít dằn vặt và không lộ ra chủ ý, dòng cảm xúc ẩn kín sau những sự vật tình cờ và cả những suy lý.
HỒ THIÊN LONGBạn đọc TCSH thường thấy xuất hiện trên tạp chí, và một số báo văn nghệ khác một số tên tuổi như về văn xuôi có: Lê Công Doanh, Phùng Tấn Đông, Châu Toàn Hiền, Nguyễn Minh Vũ, Trần Thị Huyền Trang, Phạm Phú Phong, Trần Thùy Mai…
FAN ANH 1. Sự đồng hành của “ba thế hệ viết trẻ”
HOÀNG THÁI SƠN (Về nhà thơ trẻ Xích Bích)
NHỤY NGUYÊN
Đọc bài thơ, thương hốc mắt sâu thẳm của người mẹ chờ con lạc lối, bơ vơ ngay trên ngọn sóng quê nhà.
Kỷ niệm 100 năm ngày bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước & Ngày báo chí cách mạng Việt NamPHẠM PHÚ PHONG - HỒ DŨNGHơn ai hết, trong buổi bình minh của cách mạng nước ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh là người ý thức rất đầy đủ về sức mạnh của báo chí và dư luận xã hội trong đấu tranh cách mạng. Nó không chỉ là phương tiện giao lưu tư tưởng, mở đường cho văn hóa phát triển mà còn là vũ khí, là công cụ đấu tranh giai cấp, đấu tranh giải phóng dân tộc trên mặt trận tư tưởng.
ĐÔNG HÀHuế không phải là đất ở để thương mà chỉ là đất đi để nhớ. Nhiều thế hệ học sinh sinh viên đã đến, ở lại nơi này và rồi sau đó lại khăn gói ra đi. Nhưng đi không đành, nên thường để lại bằng những nỗi lòng trải dài theo khói sương bãng lãng của đất trời cố đô. Thành thử có một thời, Huế nên thơ trong mỗi áng văn chương của những người trẻ tuổi là vì vậy.
Mới đó mà đã gần ba mươi năm trôi qua, kể từ khi những văn nghệ sỹ trẻ xứ Huế cùng hội ngộ với nhau trong Câu lạc bộ Văn học Trẻ Huế những năm tám mươi thế kỷ hai mươi.
LTS: Nhà văn, nhà thơ Thanh Tịnh là người con của xứ Huế, ông sinh ra, trưởng thành và định hình như là một nhà văn ở đây.
PHẠM THƯỜNG KHANH - TRẦN XUÂN TUYẾT Trong số những di sản mà Hồ Chí Minh dành cho ngành Công an thì bức thư của Người gửi đồng chí Hoàng Mai - Giám đốc Công an Khu 12, ngày 11 tháng 3 năm 1948 - nói về Tư cách người Công an Cách mệnh là một di sản quý báu.
NGÔ MINH Nhà xuất bản Tri thức vừa ấn hành cuốn sách quý: “Đất nước Việt Nam qua Cửu Đỉnh Huế” của nhà văn Dương Phước Thu. Sách: biên khảo, lý giải rất chi tiết, rất sâu và cảm động từng chữ, từng hình ảnh khắc trên Cửu Đỉnh.
NGUYỄN ĐẮC XUÂNCuốn sách non 220 trang không có phụ bản, bản đồ, tranh ảnh nào khác, giới thiệu. “Bức tranh chung về văn hoá Huế”.
LÊ THỊ BÍCH HỒNGTôi đến thăm gia đình cố nhạc sĩ Trần Hoàn trong tiết xuân lây phây mưa bụi. Bác Thanh Hồng - vợ nhạc sĩ, người con gái xứ Nghệ tạo thi hứng cho ca khúc Lời người ra đi bất tử cùng năm tháng niềm nở đón khách.
HỒNG NHU“Cánh chim trong bão tố” - NXB Hội Nhà văn Việt Nam - tự truyện của Nguyễn Thanh Song Cầm đến tay tôi vào một ngày mưa dầm xứ Huế ngày tháng 10 chưa cười đã tối. Một cây bút mới xuất hiện. Tôi đọc liền một mạch từ đầu cho đến cuối sách, từ lời giới thiệu cho đến phần vĩ thanh 476 trang.
ĐẶNG TIẾNNhật nguyệt dấu yêu là một mùa hoa trái trễ tràng, tập thơ đầu tay được tác giả gửi đến người đọc như một ủy thác, sau khi đã trải nghiệm cuộc đời, thực tế và văn học.
MAI VĂN HOAN(Nhân đọc “Quãng cách lặng im” của Xuân Hoàng)
TRẦN HIỆPTừ một nhà giáo, theo tiếng gọi “chống Mỹ , cứu nước”, Nguyễn Quang Hà lên đường ra trận, liên tục “bám trụ” chiến trường Thừa Thiên - Huế. Năm 1975 anh bị thương phải ra Bắc dưỡng bệnh và dự lớp bồi dưỡng viết văn của Hội Nhà văn Việt Nam ở Quảng Bá. Sau đó anh trở lại Thừa Thiên - Huế chiến đấu và công tác cho đến bây giờ. Cũng vì thế, hầu như đa phần sáng tác của anh dù là thơ, ký hay truyện đều viết về vùng đất này.
HOÀNG THỊ THU THỦY1. “Ngày khai trường áo lụa gió thu bay” không chỉ có trong “Mối tình đầu” của nhà thơ Đỗ Trung Quân, mà niềm háo hức, tươi xanh, mong đợi có cả trong bài thơ “Mỗi ngày” của thầy giáo Hoàng Ngọc Quý.