ĐỖ LAI THÚY
“Nếu coi Hàm Nghi như một họa sỹ, thì có nghĩa là lĩnh vực mỹ thuật Việt Nam hiện đại xuất hiện không chỉ trong phạm vi thuộc địa như thường được phân tích, mà còn trong bối cảnh chống thực dân bên ngoài lãnh thổ Việt Nam.” (Nora Taylor).
Bức tranh "Đồng cỏ" của vua Hàm Nghi - Ảnh: tư liệu
Hàm Nghi (1871 - 1944) tên là Ưng Lịch. Năm 1884 mới 13 tuổi, lên làm vua thay anh là Kiến Phúc do sự chỉ định của các phụ chính đại thần Bức tranh "Đồng cỏ" của vua Hàm Nghi là Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường, cả hai đều thuộc phe chủ chiến dù mâu thuẫn nhau kịch liệt. Rạng sáng ngày mùng 5/7/1885, tại kinh thành Huế, Tôn Thất Thuyết làm một cuộc nổi dậy nhưng nhanh chóng bị người Pháp đánh bại. Ông bèn đưa vua Hàm Nghi ra vùng rừng núi phía Bắc Trung Bộ kêu gọi toàn dân nổi dậy chống Pháp. Phong trào Cần Vương sôi nổi trong cả nước, nhưng không thành một tổ chức thống nhất, nên lần lượt bị thực dân Pháp dẹp yên. Năm 1888, do có kẻ tố giác nơi ẩn trú, vua Hàm Nghi bị bắt. Tháng 1/1889, nhà vua bị đưa đi đày ở Algérie thuộc Pháp cho đến khi qua đời. Một hoàng đế phương Đông tiền hiện đại bị lưu đày nơi đất khách quê người lại có thể trở thành một họa sỹ hiện đại phương Tây, đó là điều cần giải mã.
Có lẽ nên bắt đầu từ câu chuyện cái tên thường gọi nơi nội cung Huế của Hàm Nghi: Xuân Tử (con trai của mùa xuân). Sau khi sang Alger, Hàm Nghi đổi lại là Tử Xuân. Vẫn đứa con của mùa xuân ấy, nhưng trật tự viết/đọc thì chuyển từ Hán sang Việt, và được ký trong mọi thư từ giao dịch cũng như trên tranh, tượng. Có người nói ông đổi ngược như vậy cho người Pháp dễ hiểu (Fils Du Printemps) vì cùng một trật tự ngôn ngữ nhưng cũng có thể ông muốn bí mật lưu giữ cho mình chút dấu vết của tiếng mẹ đẻ1. Cũng từ cái tên Tử Xuân này mà các nhà “Hàm Nghi học” đoán ông sinh vào đầu năm, mùa xuân năm 1871. Nhưng theo gia phả và các tài liệu chính thức thì ông sinh ngày 3/8/1871, mùa thu. Như vậy, chữ Tử Xuân ở đây là cái tên mang tính biểu tượng, không phải ngẫu nhiên mà khi lên ngôi ông lấy niên hiệu là Hàm Nghi (vạn vật đồng thuận) như một tứ phát triển từ Xuân Tử/ Tử Xuân. Mùa xuân là Bắt đầu, sinh sôi, phát triển của vạn vật. Riêng với Hàm Nghi, bắt đầu với sự hội nhập văn hóa Pháp, bắt đầu phát triển ý thức cá nhân, bắt đầu nhân cách và tài năng của một họa sỹ hiện đại.
Hòa nhập với văn hóa phương Tây là bắt đầu của mọi bắt đầu. Có thể với Hàm Nghi, đó là một khó khăn, thậm chí rất khó khăn bởi sự khác biệt giữa một bên là văn hóa xấu hổ (Nho giáo) và bên kia là văn hóa tội lỗi (Kitô giáo). Thoạt tiên có thể chỉ là tự cưỡng bức để hòa nhập vào xã hội Pháp ở Alger nhằm ít nhiều cải thiện hoàn cảnh lưu đày của mình, đảm bảo có được một cuộc sống tự do hơn. Sau khi lấy người vợ Pháp và có một số bạn bè thuộc giới thượng lưu ở chính quốc, nhất là họa sỹ M.Reynaud, nhà thơ Judith Gautier, nhà điêu khắc Rodin… Hàm Nghi tự nguyện tiếp biến văn hóa phương Tây. Từ đó, ông khước từ vai trò nhân vật chính trị được phân bố trước từ hai phía cả thực dân lẫn chống thực dân, để làm một công dân bình thường của một xã hội dân sự hiện đại.
Như vậy, quá trình xã hội hóa bản thân này ở/của Hàm Nghi trùng khít với quá trình cá nhân hóa của ông. Vị hoàng đế lưu đày đã thực hiện một hành trình khổ nạn từ cá nhân tập đoàn, con người của gia đình, họ tộc, đến cá nhân, cá thể. Đây cũng chính là con đường diễn ra sau đó ở Việt Nam của các trí thức Tây học và Nho học Âu hóa tham dự vào công cuộc hiện đại hóa đất nước những thập niên đầu thế kỷ XX. Chính họ/khách thể của nền văn hóa đô thị mới, phương Tây, hiện đại, trong đó mỗi cá nhân đều có tự ý thức, tự trọng, tự phấn đấu để cho sự tồn tại của mình khác với người khác. Chỉ với những điều kiện ấy, Hàm Nghi mới trở thành một nghệ sỹ: họa sỹ và điêu khắc gia.
Đ.L.T
(TCSH445/03-2026)
--------------------
1 Ở Algérie, Hàm Nghi có ba người con chính thức: Như Mai (ông viết là Như May), Như Lý và Minh Đức và một người con ngoài giá thú là Jean Capek. Ông không dạy các con tiếng Việt. Ngoài ra, trong thời kỳ Cần Vương, vua Hàm Nghi còn có một con trai khác với Phan Thị Hòa, người thị nữ theo hầu ông, mà có thể ông cũng không biết là Bửu Trách/ Duy Thịnh.
Tải mã QRCode
THÚY HẰNG
Xoài xanh ở xứ sương mù” là tập tản văn dày 340 trang do nhà xuất bản Văn hóa - Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh ấn hành cuối năm 2018.
PHAN TRỌNG HOÀNG LINH
Chân trời là giới hạn của tầm mắt, dẫn đến ảo tượng về sự giao nối giữa trời và đất. Do vậy, chân trời vừa hữu hạn, vừa vô hạn.
ĐÔNG HÀ
Tôi yêu thơ Nguyễn Trọng Tạo từ những năm còn là sinh viên. Tuổi trẻ nhiều háo hức, về tình yêu, về non xanh và tơ nõn. Nhưng khi bắt gặp những câu thơ chảy ngược trong tập Đồng dao cho người lớn, tôi lại choáng váng.
NGÔ MINH
Có một ngày nhạt miệng, thèm đi. Đi mãi mới hay phố cũng thiếu người. Có một ngày nằm dài nghe hát. Rồi ngủ quên trong nỗi buồn nhớ mông lung.
NGỌC THẢO NGUYÊN
Buổi sinh hoạt được đặt tên là Tọa đàm bàn tròn về thơ. Đây là buổi sinh hoạt mang tính chất thử nghiệm của Phân hội văn học (lại một cách nói rào đón nữa chăng?)
ĐỖ LAI THÚY
Duy nhất chỉ thơ mới đứng cùng bình diện với triết học và suy tư triết học
Heidegger
Con người, sống trên đời, như một thi sĩ
Heidegger
NGUYỄN ĐỨC TÙNG
Trong thơ tình, tình yêu là kẻ chiến thắng sau cùng. Chứ không phải lý trí, đạo đức, chính trị hay lịch sử. Bao giờ và ở đâu cũng thế.
Chỉ còn anh và em
Cùng tình yêu ở lại
PHAN ĐÌNH DŨNG
Từ hai cuốn sách: Những người thân trong gia đình của Bác Hồ, và Bác Hồ gặp chị và anh ruột; soi vào những bài thơ của Bác, chúng ta có dịp nghiền ngẫm thêm về những tình cảm riêng/chung của Người.
NGUYỄN XUÂN HÒA
Thảo Am Thi Tập của Nguyễn Khoa Vy không chỉ có giá trị về mặt nội dung mà còn có giá trị về mặt nghệ thuật.
LÊ KIM PHƯỢNG
Với thi sĩ Cao Quảng Văn, thơ là cảm xúc thăng hoa tuyệt đỉnh và nếu văn chương có đích, thì thơ là tuyệt đích của tâm hồn. Ở chốn đó, sáng tạo ra đời. Vì vậy, thưởng thức thơ không thể không bằng cảm xúc từ trái tim của người đọc: “Thơ là tiếng nói từ trái tim đập vào trái tim”.
LTS: Nhà thơ Ngô Minh, sinh ngày 10 tháng 9 năm 1949; Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, Hội viên Hội Nhà văn Thừa Thiên Huế, cộng tác viên thân thiết của Sông Hương. Sau cơn tai biến nặng từ trưa 26 tháng 11 năm 2018, nhà thơ đã từ trần tại nhà riêng vào lúc 23 giờ 12 phút ngày 3 tháng 12 năm 2018. Nhà thơ được an táng tại Khu nghĩa trang phường Hương Long, thành phố Huế (sau lưng chùa Thiên Mụ).
Sông Hương thành kính chia buồn cùng gia quyến và bạn đọc, xin đăng bài viết dưới đây của nhà thơ Đông Hà, như là nén nhang tưởng nhớ, vĩnh biệt một người thơ…
Ban Biên tập
HỒ THẾ HÀ
Hoàng Diệp là thơ nổi tiếng với thi tập Xác thu (Nxb. Nam Kỳ, Hà Nội, 1937) trước khi trở thành nhà phê bình, nghiên cứu văn học.
PHAN VĂN NAM
Sau các tập thơ Cùng đi qua mùa hạ (Nxb. Văn nghệ, 2005), Phía bên kia cây cầu (Nxb. Phụ nữ, 2007) và Ngày linh hương nở sáng (Nxb. Hội Nhà văn, 2011) được trao nhiều giải thưởng văn chương uy tín, tác giả Đinh Thị Như Thúy tiếp tục ra mắt tập thơ mới Trong những lời yêu thương (Nxb. Hội Nhà văn, 12/2017).
VĂN THÀNH LÊ
1.
Có thể nói Trần Đăng Khoa là trường hợp lạ của văn đàn Việt. Giữa thời đại cả nước lo ra đồng chạy ăn và ra trận đánh giặc, cuối những năm 1960 đầu những năm 1970, cậu bé Khoa cùng những cô bé/cậu bé 9 - 10 tuổi khác như Cẩm Thơ, Hoàng Hiếu Nhân, Chu Hồng Quý, Trần Hồng Kiên… “đã đi lạc” vào thơ.
NGUYỄN KHẮC PHÊ
Nhiều người đến dự buổi giới thiệu Tự truyện “Mạ Tui” do Tạp chí Sông Hương và Trung tâm Văn hóa Phật giáo Liễu Quán phối hợp tổ chức không biết Nguyễn Viết An Hòa (NVAH) là ai, nhưng khi Ban Tổ chức cho hay đó là bút danh trên Facebook (Fb) của thầy giáo Nguyễn Viết Kế, thì đều vui vẻ thốt lên: “À…”.
ĐỖ LAI THÚY
Lý thuyết hệ hình là một hệ pháp nghiên cứu sự phát triển. Văn học Việt Nam, do những đặc điểm riêng thuộc của mình, không phát triển nối tiếp như ở các nước phương Tây, mà gối tiếp như những làn sóng, con trước chưa tan thì con sau đã tới, hay đúng hơn vừa là nối tiếp vừa là gối tiếp.
SƠN CA
Mất mát, tận cùng của mất mát. Cô đơn, tận cùng của cô đơn. Thực tại “vặn xoắn con người đến mức cảm giác không còn hình hài”.
NGUYỄN THANH TÂM
…đi về đâu cũng là thế…