PHẠM HỮU THU
Thái Hòa là cung điện bề thế nhất của kinh đô Huế xưa, xây dựng vào năm 1805, đến năm 1832 được vua Minh Mạng cho di chuyển từ phía sau ra vị trí hiện thời.
Điện Thái Hòa - Ảnh: Thanh Tùng (tư liệu SH)
Cung điện rộng 1.200 m2, có hai dãy nhà ghép lại với nhau. Phía tiền doanh có 7 gian 2 chái, phía hậu doanh 2 chái 5 gian.
Bên ngoài của cung điện, mái được lợp bằng ngói hoàng lưu ly, bờ nóc đắp lưỡng long triều nguyệt, ở đầu và góc mái đắp hồi long. Các ô, hộc trên bờ nóc, cổ diềm được trang trí theo lối nhất thi nhất họa bằng pháp lam tuyệt đẹp.
Ở phía bên trong cung điện có 80 cột gỗ lim lớn được sơn son vẽ hoa văn và rồng vàng. Từ khi xây dựng đến năm 1985, điện đã được nhiều lần tu bổ, trong đó đáng chú ý là năm 1891 vua Thành Thái cho lát toàn bộ nền bằng gạch hoa. Năm 1923, vua Khải Định cho đại trùng tu, hệ thống cửa gương được lắp ghép. Trong giai đoạn từ 1960 - 1973, một số cấu kiện bằng gỗ do bị mối, mục nên đã được thay thế. Sau giải phóng, do kinh phí chỉ cấp theo dạng của hành chính sự nghiệp nên chỉ đủ để tô trát, chắp vá, mãi đến năm 1989 nhờ Nhà nước điều chỉnh vốn xây dựng cơ bản nên việc tu bổ Điện Thái Hòa mới thực tiến hành vào năm 1990. Ngoài việc giữ gìn các chi tiết nguyên gốc, để trả lại cho di tích những giá trị vốn có của nó mà thời gian hay nhiều nguyên nhân khác đã tước đi, vấn đề phục chế những chi tiết mới đã được đội ngũ làm công tác này hết sức chú ý. Ở công trình tu bổ Điện Thái Hòa yêu cầu này được đặt ra nghiêm túc, mà giải pháp thay thế cột G6 đã thực sự thu hút tâm sức của nhiều người, trong đó có kiến trúc sư Phùng Phu, người được phân công theo dõi và thực hiện.
Cột G6 cao 8,90 m, đường kính ngang thân 0,48 m có trọng lượng 1500 kg đứng ở vị trí giữa hậu doanh (tả thất) dính với góc trái bửu tán thếp vàng, thêu hình viên long. Cột có liên kết 4 chiều, nhận 16 lỗ mộng (mộng xẻ, mộng thắt, mộng buông...) chịu lực tổng hợp là 20 tấn. Cột vừa bị thương, vừa lún chân vì mục và rỗng ruột - do bệnh tiêu tâm. Nếu không kịp thời thay thế thì cung Điện Thái Hòa có nguy cơ sụp đổ.
Trước khi kiến trúc sư Phùng Phu trình bày phương án của mình, Trung tâm bảo tôn di tích cố đô Huế có mời một số kiến trúc sư ở Trung ương và địa phương đến khảo sát và hiến kế. Có người do ngại trước yêu cầu khắt khe nên im lặng, có người đề xuất dùng cần cẩu dựng trên nóc mái để thi công! Dĩ nhiên phương án thuần tuý kỹ thuật và phiêu lưu này đã không được chấp nhận, vì làm như vậy thì còn đâu là bảo tồn những long với nguyệt ở nóc của cung điện.
Trong 4 phương án của Phùng Phu nêu ra thì phương án giữ nguyên hiện trạng để đưa cột vào vị trí thay thế đã được chọn, sau khi đã loại trừ những giải pháp làm hỏng nền (hạ thổ) cột không đủ sức đứng yên khi có bão (cắt cột) hoặc triệt giải cả hai gian và tháo bửu tán - phương án này an toàn nhưng chi phí quá tốn kém.
Tiếp thu kỹ thuật hiện đại kết hợp với truyền thống dân tộc đã được thể hiện ở giải pháp này. Để đảm bảo an toàn cho cung điện, một hệ thống giàn giáo đã được thiết lập với những chức năng được tính toán kỹ như không chỉ làm nhiệm vụ chống đỡ mà còn là điểm tựa, giàn giáo vừa cố định vừa tháp lắp các thanh ngang, dọc chéo để định vị khi đưa cột vào vị trí. Do cột mới thay nặng đến 1.800 kg nên pa-lăng được dùng làm lực nâng chính và phụ trợ cho nó là hệ thống tăng-đơ, dây xoắn kéo, con lăn và đòn bẩy. Dù rất phức tạp, nhưng nhờ bám sát hiện trường và tính toán kỹ nên sau ba tháng triển khai, cột G6 đã được thay thế an toàn.
Thành công này đã thôi thúc những người thợ vận dụng vào việc thay thế các cột đã hư hỏng ở trong cung điện. Và để trả lại cho cung điện vẻ đẹp mang tính nguyên gốc, dưới sự chỉ đạo của họa sĩ Đỗ Kỳ Hoàng, việc sơn son thếp vàng đã được tiến hành. Do yêu cầu khắt khe của quy trình công nghệ nên bình quân một cột phải sơn hết 5 tháng, vì nếu thời tiết nóng quá hoặc lạnh quá sơn không khô. Mỗi cột phải trải qua 13 lần sơn trong điều kiện như vậy.
Nói đến việc tu bổ Điện Thái Hòa không thể không đề cập đến công lao của giám đốc Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế, Thái Công Nguyên.
Tư liệu cho biết: Trước năm 1975, không có ngói hoàng lưu ly. Để chống dột, những người tiến hành bảo quản phải đành lòng dùng ngói liệt để thay thế. Để trả lại cho công trình vẻ đẹp lộng lẫy của cung điện xưa, khi mới lên nhậm chức, Thái Công Nguyên phải chạy đôn chạy đáo ra Bắc vào Nam, cuối cùng mới được nghệ nhân Nguyễn Chi từ Hà Nội vào Huế giúp Trung tâm phục chế vật liệu xây dựng cổ.
Để mua cái may, giám đốc Trung tâm đã dốc túi riêng để chịu trước cái rủi, vì chưa có sản phẩm thì lấy gì để mà đầu tư cho việc mời thầy lập xưởng. Ngói thanh lưu ly, hoàng lưu ly cuối năm 1990 được sản xuất thành công ở Huế và thực sự đã góp phần trả lại vẻ đẹp xưa cho Điện Thái Hòa.
Thành công của việc tu bổ Điện Thái Hòa đã làm nhiều người mãn nguyện nhưng gánh nặng của các công trình khác đã làm cho kiến trúc sư Phùng Phu trăn trở khôn nguôi. Tốt nghiệp ở Ba Lan năm 1974, một thời gian anh về Huế làm việc ở Viện thiết kế. Kết hợp tri thức khoa học với phương pháp xây dựng cổ truyền luôn được anh lưu tâm. Với anh, việc thay thế các trụ cột chính ở Hiển Lâm Các, Lầu Ngũ Phụng, Khương Linh Các, Khiêm Cung... vẫn đang là một thách thức lớn, bởi nó khó hơn cột G6 của Điện Thái Hòa nhiều.
Khi chuyện trò với tôi, Phu biểu lộ luôn luôn một niềm day dứt: đó là chất lượng của vật liệu.
Anh nói:
- Nguyên nhân cơ bản của mọi hư hại ở khu di tích Huế hầu như đều xuất phát từ độ bền và tuổi thọ của các cấu kiện gỗ. Thời gian qua, bằng các biện pháp gia cường, chắp, nối, vá... đến việc phục hồi các cấu kiện, các chi tiết trang trí nguyên gốc bằng gỗ luôn được chúng tôi chú trọng ở mức tối đa. Nhưng thú thực việc xử lý để bảo quản vật liệu gỗ đang nằm ở ngoài tầm tay của chúng tôi!
Vì sao vậy?
- Giản dị thôi, vì chúng tôi không có tiền. Nếu Nhà nước cấp trước cho chúng tôi vài trăm khối gỗ, thì học tập người xưa, chúng tôi sẽ ngâm bùn để chống mọt. Người Nhật dù có công nghệ tiên tiến nhưng vẫn thán phục cách chống mọt của người Việt chúng ta.
Ở Lầu Ngũ Phụng, ở Điện Thái Hòa, chúng tôi đã không thực hiện được điều đó. Mong hậu thế tha thứ cho! Với cấu kiện gỗ ta có thể khắc phục được, còn chất lượng của những viên ngói thanh lưu ly hoàng lưu ly thật khó mà phục hồi được như xưa, dù những cố gắng của Trung tâm khó ai mà phủ nhận.
Một viên ngói cổ đạt tiêu chuẩn phải cho màu vàng cam, khi gõ tiếng vang rất thanh. Nhưng viên ngói hiện nay rực rỡ hơn và tiếng vang không bằng vì nhiệt còn thua đến 300oC, ảnh hưởng đến độ bền của vật liệu. Biết nhưng chưa khắc phục được vẫn là nỗi ưu tư của nhiều người con xứ Huế khi nghĩ về ngành nghề thủ công truyền thống đang dần bị mai một, thất truyền và đang cần cứu vãn.
Huế, cuối năm 1993
P.H.T
(TCSH61/03-1994)
Tải mã QRCode
THƠM QUANG - NGUYỄN DUYÊN
NGUYỄN THẾ
Bút ký dự thi
Trước năm 1975, tôi học ở Trường Quốc Học Huế. Khi chuyển từ lớp đệ tứ (đệ nhất cấp) lên lớp đệ tam (đệ nhị cấp), tôi đăng ký vào học ban C (phân ban văn chương và ngoại ngữ).
PHẠM XUÂN PHỤNG
Bút ký dự thi
Huyện Phú Vang có tên chính thức từ sau năm 1558, thời điểm Chúa Tiên - Đoan Quốc công Nguyễn Hoàng vào trấn nhậm Thuận Hóa.
NGUYỄN PHƯỚC HẢI TRUNG
Sống giao thời giữa hai thế kỷ, từ sáng tác thơ ca bằng chữ Hán chuyển sang chữ Quốc ngữ, thi ca của Á Nam Trần Tuấn Khải thuộc một hệ hình thẩm mỹ đặc biệt, có phần “lưu luyến” với trường thẩm mỹ cổ điển, lại có phần bắt nhịp với hơi thở của những không gian thẩm mỹ mới.
VĨNH PHÚC
Hát Ả đào, còn gọi là Ca trù, dùng để chỉ một lối hát cổ truyền của người Việt. Theo các thư tịch thì khái niệm hát Ả đào sớm nhất so với các khái niệm ca trù, nhà trò, cô đầu,...
LÊ VĂN THUYÊN
Trường Quốc Học Huế (QH Huế) là một trong những trường trung học ra đời sớm nhất ở Việt Nam, chỉ sau Collège Chasseloup-Laubat thành lập năm 1877 (nay là trường trung học Lê Quý Đôn, TP HCM) và Collège de My Tho thành lập năm 1879 (nay là trường trung học Nguyễn Đình Chiểu, TP Mỹ Tho).
TRẦN VĂN DŨNG
Trong dòng chảy lịch sử, Ca Huế đã tiếp thu, kế thừa và ảnh hưởng nhiều sắc thái, tinh hoa của nhiều vùng miền để trở thành một loại hình âm nhạc truyền thống độc đáo của Việt Nam.
VŨ HÙNG
Hiện nay, tại nhà thờ tộc Chế làng Vân Thê, xã Thủy Thanh, thị xã Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế, lưu giữ một thanh đá dài khoảng 1,2 m, khá vuông, mỗi cạnh khoảng trên 20 cm, trong đó có một cạnh khắc kín chữ còn khá rõ nét.
THƠM QUANG
Xưa kia các vị hoàng đế thường chỉ sống trong kinh thành, thỉnh thoảng mới đi tuần thú địa phương, còn việc công du thăm nước ngoài là chuyện hiếm. Vậy mà cuối triều Nguyễn vua Khải Định đã thực hiện được điều này; sự kiện được ghi chép một cách khá rõ trong khối Mộc bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới.
PHÙNG TẤN ĐÔNG
1. Bộ bài chòi - một sản phẩm của giao lưu văn hóa
PHẠM TRƯỜNG AN
Ngày 1/12/2016, “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” chính thức được UNESCO công nhận là “Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại”.
TRẦN VĂN DŨNG
Vào ngày 7/12/2017, tại Phiên họp Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 12 của UNESCO diễn ra tại Jeju, Hàn Quốc, di sản Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam đã chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Đây là điều ông Phan Thanh Hải, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô (BTDTCĐ) Huế khẳng định sau khi Hải Vân Quan chính thức trở thành Di tích cấp quốc gia, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận.
Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam vừa có ý kiến chỉ đạo về việc gửi Báo cáo tóm tắt Hồ sơ "Khu Di sản thiên nhiên Ba Bể-Na Hang" tới Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) đề nghị đưa vào Danh mục dự kiến xây dựng Hồ sơ di sản thế giới.
Tại buổi lễ đón Bằng UNESCO ghi danh “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại”, Bộ trưởng Bộ VHTTDL Nguyễn Ngọc Thiện đã chính thức công bố Chương trình Hành động Quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” giai đoạn 2017- 2022.
Sở VHTT Hà Nội vừa đã có văn bản số 921/SVH&TT gửi UBND huyện Gia Lâm xung quanh việc các mảng chạm ở bậu cửa sổ di tích đền Phù Đổng, xã Phù Đổng bỗng dưng bị sơn đỏ chót, sai lệch nghiêm trọng so với nguyên gốc và kỹ thuật bảo tồn.
Tối 31/3, Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Thuận long trọng tổ chức lễ đón nhận bằng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt tháp Chăm Hòa Lai và Pô Klong Garai là di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt.
Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông là người vạch ra phương hướng và đặt viên đá đầu tiên, nhưng người đứng ra hoàn thành xuất sắc hoài bão ấy chính là Tổ sư Pháp Loa.
Thủ tướng Chính phủ đồng ý Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thay mặt Chính phủ ký hồ sơ “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” trình Tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) xem xét đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Dành 20 năm nghiên cứu, hướng dẫn trùng tu một số di sản văn hóa tại Việt Nam như khu phố cổ Hội An, nhà cổ ở Bắc Ninh hay làng cổ Đường Lâm (Hà Nội)…, GS.KTS EJIMA AKIYOSHI (Nhật Bản) cho rằng, việc bảo tồn cần dựa trên nguyện vọng của người dân - chủ thể di sản, và hài hòa lợi ích giữa các bên liên quan.