PHẠM HỮU THU
Thái Hòa là cung điện bề thế nhất của kinh đô Huế xưa, xây dựng vào năm 1805, đến năm 1832 được vua Minh Mạng cho di chuyển từ phía sau ra vị trí hiện thời.
Điện Thái Hòa - Ảnh: Thanh Tùng (tư liệu SH)
Cung điện rộng 1.200 m2, có hai dãy nhà ghép lại với nhau. Phía tiền doanh có 7 gian 2 chái, phía hậu doanh 2 chái 5 gian.
Bên ngoài của cung điện, mái được lợp bằng ngói hoàng lưu ly, bờ nóc đắp lưỡng long triều nguyệt, ở đầu và góc mái đắp hồi long. Các ô, hộc trên bờ nóc, cổ diềm được trang trí theo lối nhất thi nhất họa bằng pháp lam tuyệt đẹp.
Ở phía bên trong cung điện có 80 cột gỗ lim lớn được sơn son vẽ hoa văn và rồng vàng. Từ khi xây dựng đến năm 1985, điện đã được nhiều lần tu bổ, trong đó đáng chú ý là năm 1891 vua Thành Thái cho lát toàn bộ nền bằng gạch hoa. Năm 1923, vua Khải Định cho đại trùng tu, hệ thống cửa gương được lắp ghép. Trong giai đoạn từ 1960 - 1973, một số cấu kiện bằng gỗ do bị mối, mục nên đã được thay thế. Sau giải phóng, do kinh phí chỉ cấp theo dạng của hành chính sự nghiệp nên chỉ đủ để tô trát, chắp vá, mãi đến năm 1989 nhờ Nhà nước điều chỉnh vốn xây dựng cơ bản nên việc tu bổ Điện Thái Hòa mới thực tiến hành vào năm 1990. Ngoài việc giữ gìn các chi tiết nguyên gốc, để trả lại cho di tích những giá trị vốn có của nó mà thời gian hay nhiều nguyên nhân khác đã tước đi, vấn đề phục chế những chi tiết mới đã được đội ngũ làm công tác này hết sức chú ý. Ở công trình tu bổ Điện Thái Hòa yêu cầu này được đặt ra nghiêm túc, mà giải pháp thay thế cột G6 đã thực sự thu hút tâm sức của nhiều người, trong đó có kiến trúc sư Phùng Phu, người được phân công theo dõi và thực hiện.
Cột G6 cao 8,90 m, đường kính ngang thân 0,48 m có trọng lượng 1500 kg đứng ở vị trí giữa hậu doanh (tả thất) dính với góc trái bửu tán thếp vàng, thêu hình viên long. Cột có liên kết 4 chiều, nhận 16 lỗ mộng (mộng xẻ, mộng thắt, mộng buông...) chịu lực tổng hợp là 20 tấn. Cột vừa bị thương, vừa lún chân vì mục và rỗng ruột - do bệnh tiêu tâm. Nếu không kịp thời thay thế thì cung Điện Thái Hòa có nguy cơ sụp đổ.
Trước khi kiến trúc sư Phùng Phu trình bày phương án của mình, Trung tâm bảo tôn di tích cố đô Huế có mời một số kiến trúc sư ở Trung ương và địa phương đến khảo sát và hiến kế. Có người do ngại trước yêu cầu khắt khe nên im lặng, có người đề xuất dùng cần cẩu dựng trên nóc mái để thi công! Dĩ nhiên phương án thuần tuý kỹ thuật và phiêu lưu này đã không được chấp nhận, vì làm như vậy thì còn đâu là bảo tồn những long với nguyệt ở nóc của cung điện.
Trong 4 phương án của Phùng Phu nêu ra thì phương án giữ nguyên hiện trạng để đưa cột vào vị trí thay thế đã được chọn, sau khi đã loại trừ những giải pháp làm hỏng nền (hạ thổ) cột không đủ sức đứng yên khi có bão (cắt cột) hoặc triệt giải cả hai gian và tháo bửu tán - phương án này an toàn nhưng chi phí quá tốn kém.
Tiếp thu kỹ thuật hiện đại kết hợp với truyền thống dân tộc đã được thể hiện ở giải pháp này. Để đảm bảo an toàn cho cung điện, một hệ thống giàn giáo đã được thiết lập với những chức năng được tính toán kỹ như không chỉ làm nhiệm vụ chống đỡ mà còn là điểm tựa, giàn giáo vừa cố định vừa tháp lắp các thanh ngang, dọc chéo để định vị khi đưa cột vào vị trí. Do cột mới thay nặng đến 1.800 kg nên pa-lăng được dùng làm lực nâng chính và phụ trợ cho nó là hệ thống tăng-đơ, dây xoắn kéo, con lăn và đòn bẩy. Dù rất phức tạp, nhưng nhờ bám sát hiện trường và tính toán kỹ nên sau ba tháng triển khai, cột G6 đã được thay thế an toàn.
Thành công này đã thôi thúc những người thợ vận dụng vào việc thay thế các cột đã hư hỏng ở trong cung điện. Và để trả lại cho cung điện vẻ đẹp mang tính nguyên gốc, dưới sự chỉ đạo của họa sĩ Đỗ Kỳ Hoàng, việc sơn son thếp vàng đã được tiến hành. Do yêu cầu khắt khe của quy trình công nghệ nên bình quân một cột phải sơn hết 5 tháng, vì nếu thời tiết nóng quá hoặc lạnh quá sơn không khô. Mỗi cột phải trải qua 13 lần sơn trong điều kiện như vậy.
Nói đến việc tu bổ Điện Thái Hòa không thể không đề cập đến công lao của giám đốc Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế, Thái Công Nguyên.
Tư liệu cho biết: Trước năm 1975, không có ngói hoàng lưu ly. Để chống dột, những người tiến hành bảo quản phải đành lòng dùng ngói liệt để thay thế. Để trả lại cho công trình vẻ đẹp lộng lẫy của cung điện xưa, khi mới lên nhậm chức, Thái Công Nguyên phải chạy đôn chạy đáo ra Bắc vào Nam, cuối cùng mới được nghệ nhân Nguyễn Chi từ Hà Nội vào Huế giúp Trung tâm phục chế vật liệu xây dựng cổ.
Để mua cái may, giám đốc Trung tâm đã dốc túi riêng để chịu trước cái rủi, vì chưa có sản phẩm thì lấy gì để mà đầu tư cho việc mời thầy lập xưởng. Ngói thanh lưu ly, hoàng lưu ly cuối năm 1990 được sản xuất thành công ở Huế và thực sự đã góp phần trả lại vẻ đẹp xưa cho Điện Thái Hòa.
Thành công của việc tu bổ Điện Thái Hòa đã làm nhiều người mãn nguyện nhưng gánh nặng của các công trình khác đã làm cho kiến trúc sư Phùng Phu trăn trở khôn nguôi. Tốt nghiệp ở Ba Lan năm 1974, một thời gian anh về Huế làm việc ở Viện thiết kế. Kết hợp tri thức khoa học với phương pháp xây dựng cổ truyền luôn được anh lưu tâm. Với anh, việc thay thế các trụ cột chính ở Hiển Lâm Các, Lầu Ngũ Phụng, Khương Linh Các, Khiêm Cung... vẫn đang là một thách thức lớn, bởi nó khó hơn cột G6 của Điện Thái Hòa nhiều.
Khi chuyện trò với tôi, Phu biểu lộ luôn luôn một niềm day dứt: đó là chất lượng của vật liệu.
Anh nói:
- Nguyên nhân cơ bản của mọi hư hại ở khu di tích Huế hầu như đều xuất phát từ độ bền và tuổi thọ của các cấu kiện gỗ. Thời gian qua, bằng các biện pháp gia cường, chắp, nối, vá... đến việc phục hồi các cấu kiện, các chi tiết trang trí nguyên gốc bằng gỗ luôn được chúng tôi chú trọng ở mức tối đa. Nhưng thú thực việc xử lý để bảo quản vật liệu gỗ đang nằm ở ngoài tầm tay của chúng tôi!
Vì sao vậy?
- Giản dị thôi, vì chúng tôi không có tiền. Nếu Nhà nước cấp trước cho chúng tôi vài trăm khối gỗ, thì học tập người xưa, chúng tôi sẽ ngâm bùn để chống mọt. Người Nhật dù có công nghệ tiên tiến nhưng vẫn thán phục cách chống mọt của người Việt chúng ta.
Ở Lầu Ngũ Phụng, ở Điện Thái Hòa, chúng tôi đã không thực hiện được điều đó. Mong hậu thế tha thứ cho! Với cấu kiện gỗ ta có thể khắc phục được, còn chất lượng của những viên ngói thanh lưu ly hoàng lưu ly thật khó mà phục hồi được như xưa, dù những cố gắng của Trung tâm khó ai mà phủ nhận.
Một viên ngói cổ đạt tiêu chuẩn phải cho màu vàng cam, khi gõ tiếng vang rất thanh. Nhưng viên ngói hiện nay rực rỡ hơn và tiếng vang không bằng vì nhiệt còn thua đến 300oC, ảnh hưởng đến độ bền của vật liệu. Biết nhưng chưa khắc phục được vẫn là nỗi ưu tư của nhiều người con xứ Huế khi nghĩ về ngành nghề thủ công truyền thống đang dần bị mai một, thất truyền và đang cần cứu vãn.
Huế, cuối năm 1993
P.H.T
(TCSH61/03-1994)
Tải mã QRCode
NGUYỄN VĂN MỄ (Trích)Huế - thành phố lịch sử, một trung tâm văn hóa du lịch, là vùng đất có bề dày văn hóa với những tầng văn hóa khác nhau: di chỉ Khảo cổ học thời Tiền, Sơ sử; các dấu tích của văn hóa Sa Huỳnh; văn hóa Chămpa; văn hóa Đại Việt... và vô cùng quan trọng là hệ thống di tích Cố đô được xây dựng dưới vương triều Nguyễn.
LƯU TRẦN TIÊUHiếm có một miền đất nào mà ở đó những giá trị văn hóa lại đậm đặc, phong phú, đa dạng và đặc sắc như ở Huế. Từ góc nhìn địa - chính trị - văn hóa, xứ Huế xưa như là một vị trí chiến lược trọng yếu, vừa là cầu nối, vùng đất mở, vừa là nơi diễn ra sự chồng lấn, dung hợp, tiếp biến các vùng văn hóa, các dòng văn hóa để tạo dựng thành một trung tâm văn hóa trên cái nền chung của văn hóa Việt Nam, lóng lánh những nét riêng đặc sắc của mình.
NGUYỄN QUỐC HÙNGNăm nay, chúng ta kỷ niệm 10 năm Quần thể Di tích Kiến trúc Huế được ghi vào Danh mục Di sản Văn hóa Thế giới của UNESCO, 10 năm với rất nhiều thành tựu đổi thay. Nhớ lại chỉ sau 5 năm trở thành Di sản Văn hóa Thế giới, Tiến sĩ Richard Engelhardt chuyên gia về văn hóa khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO đã mạnh dạn tuyên bố: “tình trạng cứu nguy khẩn cấp của khu di tích Huế đã qua đi” và “chúng ta chuyển từ giai đoạn khẩn cấp sang giai đoạn ổn định trong chiến dịch vận động bảo tồn di tích Huế”(1)
NGUYỄN KHOA ĐIỀMTrong các di sản văn hoá ở nước ta, Huế giữ một vị trí đặc biệt. Chính vì thế mà ngay sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, giữa bộn bề công việc, Đảng và Nhà nước ta vẫn dành cho di sản văn hoá Huế sự quan tâm thích đáng. Dù chưa tập hợp được hồ sơ đầy đủ, chưa có được nguồn kinh phí thoả đáng, nhưng từ năm 1979, Nhà nước ta đã có văn bản đặc cách quy định việc bảo vệ di tích thành nội Huế.
PHÙNG PHUCách đây vừa tròn 10 năm, ngày 11 tháng 12 năm 1993 đã đánh dấu một sự kiện quan trọng đối với Huế và với cả nền văn hóa lâu đời của dân tộc Việt Nam: Quần thể Di tích Cố đô Huế đã chính thức được UNESCO ghi tên vào danh mục Di sản Văn hoá Thế giới với dòng chữ “Ghi tên vào danh mục này là công nhận giá trị nổi bật toàn cầu của một tài sản văn hoá hoặc thiên nhiên để được bảo vệ vì lợi ích của nhân loại”. Lịch sử vùng đất Phú Xuân- Huế với Di sản Văn hóa Thế giới đầu tiên của Việt Nam mở ra một trang mới, giang rộng vòng tay đón bè bạn trong và ngoài nước đến tham quan, nghiên cứu và truyền đạt kinh nghiệm trong công việc bảo tồn và phát huy giá trị.
TRƯƠNG THỊ CÚCSau Hiệp định Paris năm 1973, Thành uỷ Huế chủ trương phải xây dựng thêm các tổ chức cách mạng biến tướng để tập hợp lực lượng trí thức, văn nghệ sĩ, sinh viên ở nội thành; tạo cho được những hoạt động công khai, hợp pháp nhằm thu hút quần chúng ở vùng địch tạm chiếm hướng đến mục tiêu đấu tranh giải phóng dân tộc, đòi dân sinh, dân chủ, tiến tới đòi thi hành Hiệp định Paris.
TRƯƠNG THỊ CÚCCách đây gần tròn 50 năm, từ Đại hội Anh hùng Chiến sĩ Thi đua lần thứ 3 năm 1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát động chiến dịch “Vì miền Nam ruột thịt”. Thực hiện chủ trương nầy, năm 1957 Bộ Văn hoá và Thư viện Quốc gia Việt Nam đã chính thức chỉ đạo 26 thư viện các tỉnh và thành phố ở miền Bắc xây dựng trong lòng mỗi thư viện một “Thư viện Kết nghĩa” vì miền Nam ruột thịt theo quan hệ kết nghĩa giữa các tỉnh, thành Bắc-Nam.
PHAN THANH HẢISông Hương là báu vật mà trời đất đã ban tặng cho Huế. Đã tự bao giờ, sông Hương đã được xem là dòng sông của thi ca, nhạc họa, của kiến trúc, nghệ thuật xứ Huế. Đã có nhà văn từng thốt lên: “Nếu một ngày nào đó sông Hương đột nhiên biến mất, thì Huế có còn là Huế nữa không?!”...
BỬU ÝMột đất nước có lịch sử lâu đời hẳn nhiên thừa hưởng di sản phong phú và đủ loại.Trước hết, vấn đề di sản không nhất thiết đi đôi với Festival. Di sản có thể nằm một cõi, mà Festival lại nằm một nơi. Cũng có thể phát huy riêng rẽ, phục vụ quần chúng khác nhau, nhưng cùng chung một trục văn hoá để cùng được bảo tồn và phát huy. Nhưng nếu di sản sánh đôi với Festival thì đó là một cuộc nên duyên như được dành sẵn.
PHAN THUẬN ANMối quan hệ công tác giữa UNESCO với Việt đã bắt đầu có từ hơn nửa thế kỷ trước. Nhưng, sự hợp tác chặt chẽ để mang lại những hiệu quả thiết thực và hữu ích cụ thể thì chỉ mới diễn ra trong gần 30 năm trở lại đây.
NGUYỄN THẾPhước Tích là một trong những ngôi làng được hình thành từ thế kỷ XV thuộc xã Phong Hoà, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên. Ban đầu, vào thời Lê sơ làng có tên là Dõng Quyết, sau đổi thành Phước Giang, đến thời Tây Sơn làng có tên gọi là Hoàng Giang, đến triều các vua Nguyễn, làng được đặt tên là Phước Tích cho đến nay.
NGUYỄN ĐẮC XUÂNHuế là một trung tâm văn hóa Việt Nam, các di tích thuộc Cố đô Huế và Nhã nhạc Cung đình Huế đã được UNESCO công nhận là hai di sản văn hóa của nhân loại. Điều đó không có gì phải bàn luận nữa. Điều mà chúng ta quan tâm, ngoài cái phần vật chất đó, ngoài Nhã nhạc cung đình Huế thì cái hồn, cái phần phi vật chất của trung tâm văn hóa Huế là cái gì, hiện ở đâu, làm thế nào để có thể tiếp cận và toàn cầu có thể sử dụng phát huy được?
NGUYỄN HỮU THÔNG Biểu tượng khu trung tâm trong quan niệm của nhiều tộc người, phần lớn đều liên quan đến các mối thông linh với thế lực siêu nhiên. Hệ đức tin biểu thị từ sự chọn lựa địa điểm thiết lập vùng trung tâm của người xưa, cũng mang mô hình gốc của thần thánh. Sự chọn lựa này có ý nghĩa quyết định và là công việc đầu tiên trong quá trình thiết lập một vùng cư trú.
NGUYỄN VĂN CAOLTS: “Thành phố và phát triển địa phương” là hai chủ đề tại Đại hội đồng lần thứ 27 của Hiệp hội Quốc tế các Thị trưởng nói tiếng Pháp (AIMF) tổ chức tại Huế từ ngày 24 đến ngày 26-10-2007, hội tụ trên 200 đại biểu là thị trưởng của các thành phố thành viên thuộc 46 nước trên thế giới. Đây là đại hội đồng lần đầu tiên tổ chức tại Việt và là lần thứ 2 diễn ra tại khu vực Đông Á (năm 2003 đã tổ chức tại Pnômpênh, Campuchia).
THÁI DOÃN LONGVà tôi cũng muốn mượn ý châm ngôn về Sêda để nói rằng cái gì thuộc về Quang Trung hãy trả lại cho Hoàng đế Quang Trung.
NGUYỄN ĐẮC XUÂN Như chúng ta đã biết: Hoàng Cung, Bảo tàng cổ vật, các lăng vua Nguyễn ở Huế là những nơi lưu giữ các cổ vật quý của triều Nguyễn và Huế xưa.
PHAN THUẬN THẢO1. Từ quan điểm về hệ thống “Báu vật nhân văn sống” của UNESCO...
Những ai đã từng đi đường bộ từ Bắc vào Nam đều phải vượt đèo Hải Vân và đã chứng kiến cái di tích Hải Vân Quan đứng sừng sững trên đỉnh đèo nhìn về phía vịnh Đà Nẵng.
Trên thực tế, việc bảo tồn những vốn quý của cha ông để lại quả không phải là việc đơn giản, dễ dàng. Nhưng chúng ta sẽ không thể có sự chọn lựa nào khác bởi vì sẽ không có một nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc nào cả nếu từ bây giờ chúng ta không biết giữ lấy những gì mình đang có.
Toàn cầu hóa đang là một xu thế, một hiện tượng rộng lớn bao trùm khắp thế giới, không chỉ về kinh tế mà cả trong lĩnh vực văn hóa và đời sống. Toàn cầu hóa và chống toàn cầu hóa đã trở thành vấn đề thời sự của thế giới. Trong bối cảnh đó, yêu cầu gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là một đòi hỏi cấp thiết, có tính sống còn của mỗi dân tộc khi phải đối mặt với xu thế toàn cầu hóa, đặc biệt là trên lĩnh vực tư tưởng và văn hóa.