Điện Long An - một tuyệt tác kiến trúc ở Huế

16:31 17/12/2025

PHAN THUẬN AN

Không phải tình cờ mà ngôi điện Long An ngày trước đã trở thành Bảo Tàng Huế hiện nay. Nó có một giá trị đặc biệt trong lịch sử kiến trúc cung điện Nhà Nguyễn nói chung và thời vua Thiệu Trị nói riêng.

Trang trí vì kèo (nội thất Điện Long An) - Ảnh: Tư liệu của tác giả

Do đó, ngay vào những năm đầu của thập kỷ 1920, công trình kiến trúc nghệ thuật này đã lọt vào mắt xanh của Hội Đô Thành Hiếu cổ (Société des Amis du Vieux Hué), một học hội nổi tiếng ở Đông Dương thời bấy giờ, và toà nhà ấy đã được dùng làm Bảo tàng mang tên vị vua đương thời: Musée Khải Định.

Điện Long An nguyên là một tòa nhà nằm trong hệ thống kiến trúc của cung Bảo Định được xây dựng vào năm 1845 dưới thời vua Thiệu Trị (1841-1847), ở bờ bắc sông Ngự Hà trong kinh thành. Bảo Định thuộc loại "biệt cung" dùng cho nhà vua thỉnh thoảng rời khỏi Hoàng Thành ra đây nghỉ ngơi tiêu khiển, hoặc dùng làm nơi trú tất khi nhà vua đến làm lễ “diễn canh” ở khu ruộng tịch điền nằm gần đó.

Cung Bảo Định tọa lạc trên một khu đất hình chữ nhật mặt bằng khoảng 120mx150m, gồm có 13 tòa nhà lớn nhỏ và một số công trình phụ thuộc. Chín trong 13 tòa nhà ấy được gọi tên như sau: Long An Điện, Minh Trưng Các, Đạo Tâm Hiên, Trừng Phương Tạ, Văn Trực Giải, Võ Vệ Nha, Đông Minh Vũ, Tây Thành Sương, Khánh Thiện Đường. Quan trọng hơn hết trong số đó là 3 tòa nhà đầu tiên, nằm chung quanh một cái hồ mang tên Giao Thái Trì.

Sau khi vua Thiệu Trị băng hà (1847), hệ thống cung điện ấy được giữ nguyên để thờ vua. Nhưng, đến thời Thành Thái (1889-1907), vì những lý do khác nhau, các tòa nhà thứ yếu ở cung Bảo Định đã bị triệt giải để đưa đi làm việc khác.

Vào đầu thời Duy Tân (1907-1916), Nam triều quyết định dời trường Quốc Tử Giám từ làng An Ninh về trong kinh thành. Cho nên năm 1908, Minh Trưng Các và Đạo Tâm Hiên trong cung Bảo Định được dời ra dựng lại ở giữa khuôn viên của trường ấy; đặt cho cái tên mới là Di Luân Đường, dùng làm giảng đường chính của trường (nay vẫn còn).

Năm 1909, Điện Long An cũng được dời ra dựng lại ở gần sau lưng Di Luân Đường để làm thư viện cho trường Quốc Tử Giám, và được gọi bằng một cái tên mới là Tân Thơ Viện.

Sau 10 năm hoạt động tích cực (1913-1923), Hội Đô Thành Hiếu cổ đã sưu tập được nhiều hiện vật Chàm và Việt ở vùng đất Ô Lý - Thuận Hóa - Phú Xuân - Huế mang giá trị cao về lịch sử và văn hóa. Do yêu cầu trưng bày và tàng trữ các hiện vật quý hiếm ấy, Khâm sứ Trung Kỳ Pierre Pasquier và vua Khải Định cùng ban sắc lệnh dùng tòa nhà ấy làm Bảo Tàng và đặt tên là Bảo Tàng Khải Định.

Sách vở của Tân Thơ Viện được chuyển qua dãy nhà phía sau bên trái Di Luân Đường; gọi là Bảo Đại thư viện.

Năm 1947, khi Pháp tái chiếm Huế và tái lập nền đô hộ tại đây, Musée Khải Định được đổi tên thành Tàng Cổ Viện. Mãi đến năm 1958, nó mới được gọi là Bảo Tàng Huế như hiện nay.

Dù thay đổi vị trí và tên gọi nhiều lần như thế, tòa nhà dùng làm Bảo Tàng Huế hiện nay vẫn là ngôi Điện Long An cổ kính và thanh tú của ngày nào.

Đây là một tòa nhà mang cấu thức và phong cách đặc biệt của loại kiến trúc cung điện Huế. Trong bộ luật thời Gia Long, có điều khoản ấn định rằng quy cách xây dựng một tòa nhà như vậy chỉ dành cho các cung điện của triều đình và hoàng gia mà thôi.

Nhờ các cấu kiện gỗ ở Điện Long An đều liên kết với nhau bằng nhiều loại mộng, cho nên, các bộ phận có thể tháo rời ra, mang đến nơi khác để lắp ráp lại một cách thuận tiện, dễ dàng. Khi dời từ Cung Bảo Định đến vị trí hiện nay, Điện Long An đã được dựng lại đúng nguyên mẫu. Nằm giữa một khuôn viên hình chữ nhật (85mx77m), tòa nhà đứng trên một nền cao 1,10 m với mặt bằng nền 35,70mx28m, vỉa ốp đá thanh. Thành bậc thềm là những con rồng đá được chạm trổ cực kỳ khéo léo và sinh động. Diện tích phần mái lợp lên đến 1.750 m2, nằm trên một bộ khung chịu lực vững chãi với 128 cột gỗ. Bộ dàn trò cũng như hệ thống cột đều làm bằng gỗ lim, chỉ chùi bóng bằng một lớp dầu đen sẫm, chứ không sơn son thếp vàng. Người xưa đã dùng gam màu sẫm ấy để làm nổi rõ những hình ảnh và thơ văn trang trí bằng vàng, son, ngà, xương, xà cừ trên kiến trúc.

Điện Long An là một tòa nhà kép, thuộc loại trùng thiềm điệp ốc, còn gọi là trùng lương trùng thiềm, gồm hai bộ mái của nhà trước và nhà sau, nối kết lại với nhau một cách chặt chẽ trên một nền móng duy nhất.

Nhà trước (tiền doanh) chia ra làm 7 gian với 8 bộ vì kèo chồng rường giả thủ; hai bên có 2 chái đơn. Những bộ vì kèo ở đây được chạm trổ thành hình lưỡng long triều nguyệt hoặc hình rồng ngang với những đường nét linh hoạt và tinh tế. Đây là một trong những hệ thống vì kèo nóc đẹp nhất của cung điện Huế. Ngày nay chiêm ngưỡng những bộ vì kèo ấy, chúng ta thấy các nghệ nhân của 150 năm trước đã phối hợp được một cách thông minh và nhuần nhuyễn giữa kết cấu kiến trúc và trang trí mỹ thuật.

Nhà sau (chính doanh) chỉ có 5 gian với 6 bộ vì kèo cánh ác; nhưng hai bên làm hai chái kép để bề rộng của bộ mái có cùng một cỡ với nhà trước. Ở 5 gian nhà này, bên trên đóng trần (gọi là rầm thượng), và dưới mặt nền có đặt bục gỗ (gọi là rầm hạ). Vật liệu có giá trị đặc biệt nhất ở đây là 4 cạnh của bục gỗ này được ốp bằng 4 tấm ván bằng gỗ lim, mỗi tấm ván dài liên tục hơn 20 mét!

Hai không gian của nhà trước và nhà sau nối liền với nhau bằng một không gian thứ ba, tạo nên một hệ thống vì kèo đặc biệt gọi là trần vỏ cua (hoặc trần thừa lưu), nằm giữa hàng cột cuối nhà trước và hàng cột đầu nhà sau.

Bên trên cái trần uốn cong mềm mại và hệ thống vì kèo xinh xắn ở đây là một máng xối bằng đồng khá lớn, hứng nước mưa từ mái sau nhà trước và mái trước nhà sau chảy xuống để dẫn ra hai đầu máng xối, thoát ra ngoài bằng hai đầu rồng há miệng.

Tuy có thể phân biệt rạch ròi về mặt bằng kết cấu kiến trúc như thế, nhưng nhìn chung người ta vẫn thấy tòa nhà có được một không gian nội thất duy nhất từ trái sang phải và từ trước đến sau. Không gian rộng rãi mênh mông ấy có một chiều sâu để tạo ra sự thâm nghiêm cần thiết cho kiến trúc cung điện của vua chúa. Chung quanh tòa nhà, tuyệt đối không xây vách, chỉ dựng toàn cửa bảng khoa lồng kính trong để tiếp nhận ánh sáng tự nhiên từ ngoài vào.

Mặt khác, vì Huế là nơi thường xảy ra gió bão và mưa lụt, cho nên, cũng như các cung điện khác tại đây, Điện Long An phải làm trên một nền cao (1,10 m) để tránh lũ lụt, đồng thời, bộ mái cũng phải làm thấp để tránh gió bão. Các nhà kiến trúc cung điện Huế ngày xưa đã bị ép giữa trời và đất như vậy, cho nên, họ đã tỏ ra rất khôn khéo khi tạo ra những ảo giác về bề cao cho công trình của mình bằng cách: - cắt phần mái bao che chung quanh ra làm ba tầng mà ở giữa là hàng cổ diêm dùng để trang trí ô hộc, - Chuốt nhỏ các cột hiên và cho hàng các cột hiên đứng xuống mặt sân chứ không tựa trên mặt nền, - Trang trí trên bờ nóc hình lưỡng long tranh châu (ở giữa) và hình hồi long (ở hai đầu) trong tư thế như muốn bay bổng vào không gian.

Mái ở đây thẳng, không có tàu đao cong lên như kiến trúc đình chùa miếu vũ miền Bắc. Từ đầu mút bờ nóc đến cuối bờ quyết Điện Long An, người ta đắp nổi hình tứ linh: long, lân, quy, phụng.

Tuy nhiên, giá trị mỹ thuật cao nhất của Điện Long An vẫn là trang trí ô hộc theo lối nhất thi nhất họa. Ngoài các hình ảnh đắp nổi bằng sành sứ trên các hệ thống bờ nóc, bờ quyết, đầu hồi, cổ diêm, và các mô-típ chạm trổ trên các hệ thống vì kèo, con-xơn, hoành trến, những người thợ tài hoa thời Thiệu Trị còn trang trí gần 1.000 ô hộc trên các liên ba đố bản với những hình ảnh khác nhau chen kẽ với hàng trăm bài thơ văn ngự chế. Riêng thơ văn, ở ngoại thất có 71 ô và ở nội thất có 468 hộc. Dạng chữ được trình bày theo 4 loại: chân, thảo, triện, lệ. Có chữ sơn son, có chữ thếp vàng. Phần lớn các hình ảnh và thơ văn trong những ô hộc ấy đều được khảm nổi bằng những chất liệu đắt giá như ngà, xương, xà cừ. Đặc biệt nhất là trên mặt trước của hệ thống đố bản của chính doanh, hai bên có hai pa-nô chữ Hán khảm cẩn. Trên mỗi pa-nô chỉ có 56 chữ, nhưng đã được sắp theo kiểu hình bát quái, và dùng thể hồi văn kiêm liên hoàn, nên đọc thành 64 bài thơ thất ngôn và ngữ ngôn khác nhau. Đây là một lối làm thơ bằng cách chơi chữ rất uyên bác của vua Thiệu Trị.

Cố họa sĩ Phạm Đăng Trí đã từng nhận xét về cách trang trí trên mặt gỗ trong Điện Long An như sau:

"Những lần tôi đến đây thường say sưa ngắm những ô hộc chạm xương hay khảm xà cừ nằm trong những liên ba thành vọng đủ cỡ viền quanh mấy hàng cột trông giống như những nghi môn có lớp cao lớp thấp. Càng ngắm tôi càng nhận thấy phần trang trí trong kiến trúc thời Thiệu Trị là tinh vi hơn cả so với những thời khác tại Huế. Nó vừa lộng lẫy lại vừa thanh nhã, và khéo điểm sáng những chỗ chính, tô mờ những chỗ phụ, trang sức trong những đoạn cần thiết mà thôi".

Cách đây gần nửa thế kỷ, trong một bài viết bằng tiếng Pháp về công trình kiến trúc này, có người đã cho rằng Điện Long An là ngôi điện đẹp nhất ở kinh đô Huế (le plus joli de la Capitale). Và trong một bài viết đăng ở Khảo cổ Tập San xuất bản tại Sài Gòn vào năm 1960, một tác giả khác lại đưa ra một nhận định đây là "tòa nhà nguy nga tráng lệ vào hạng các cung điện đẹp nhất của Việt Nam".

Hàng ngàn bảo vật mang giá trị cao về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật hiện nay đang trưng bày và tàng trữ trong khu vực ngôi điện quý hiếm này lại là một vấn đề khác nữa.

Dù Điện Long An là một di tích bất động sản, một công trình kiến trúc nghệ thuật, nhưng chính bản thân nó cũng đã được xem như một hiện vật bảo tàng.

P.T.A
(TCSH61/03-1994)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN ĐÌNH THẢNGTương truyền, Khổng Tử, ông thánh chí tôn của đạo Nho, đã từng đến xin học “lễ” với Lão Tử, được Lão Tử thụ giáo nhiều về môn đạo đức học, một môn học mà Khồng Tử cho là khó nhất. Đạo của Khồng Tử được truyền lại cho hậu thế, chủ yếu là qua chữ “lễ” mà ngài được giáo huấn từ Lão Tử. Nó đã trở thành khẩu hiệu: “Tiên học lễ, hậu học văn” cho bao thế hệ học trò.

  • ĐOÀN MINH TUẤNĐã mấy mùa xuân, Tuấn Minh - biên dịch tiếng Pháp ở Công ty phục vụ người nước ngoài thành phố ta, nhà ở quận 3, có trao đổi với tôi một số tài liệu viết về con rồng trong cuốn “Các động vật của thế giới”. Nay chờ đến năm Thìn qua sổ tay ghi chép có dịp soạn lại cho bạn đọc làm quà xuân.

  • LÊ VIẾT THỌ“Đối với tôi, nghệ thuật là một trạng thái của linh hồn”                                                  Marc Chagall.

  • TÔN THẤT BÌNH Ca Huế là loại nhạc cổ truyền được phát sinh và phát triển lâu đời. Tuy nhiên, tìm hiểu nguồn gốc và thời điểm phát sinh thì có nhiều ý kiến khác nhau.

  • NGUYỄN ĐẮC XUÂN Huế là Kinh đô của triều đại quân chủ cuối cùng ở Việt Nam . Năm 1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân Huế đã đứng dậy làm cuộc Cách mạng Tháng tám thành công, chấm dứt thời đại quân chủ đã tồn tại hàng ngàn năm trên đất nước ta và chuyển qua chế độ dân chủ cộng hoà. Đánh dấu sự kiện lịch sử vẻ vang ấy là việc vua Bảo Đại trao ấn kiếm cho phái đoàn đại diện Chính phủ VNDCCH do ông Trần Huy Liệu dẫn đầu.

  • TRẦN VĂN KHÊChương trình Văn hóa của Unesco trong hai năm tới (2000 - 2001).Tôi vừa dự xong cuộc thảo luận về Chương trình lớn số III, trong dịp Unesco họp Đại hội tại trụ sở Paris, từ ngày mùng 8 đến ngày 11 tháng 11 dưng lịch năm nay (1999) với tư cách Thành viên Hội đồng Quốc tế Âm nhạc.

  • NGUYỄN SINH DUYMỹ Sơn: thung lũng các vua thánh

  • LTS: Liên tiếp trong hai ngày 30 tháng 9 và 1 tháng 10 năm 2009, tại Abu Dhabi, Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất, Quan họ Bắc Ninh và Ca Trù của Việt Nam đã chính thức được Tổ chức Văn hóa Khoa học Giáo dục Liên Hợp Quốc (UNESCO) ghi danh vào danh sách di sản văn hóa của nhân loại. Quan họ Bắc Ninh được ghi vào danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể Đại diện của nhân loại; Ca trù được ghi vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp.

  • TRẦN VĂN QUYẾNTrong quá trình đi điền dã thu thập tư liệu Hán Nôm ở huyện Phú Lộc Thừa Thiên Huế, chúng tôi đã được tiếp cận hai đạo sắc phong cho người có công trị thủy ở từ đường dòng họ Lê Kim, thôn Đông, làng Bàn Môn, xã Lộc An.

  • PHAN THANH HẢIDưới thời quân chủ, hầu như ở tất cả các nước phương Đông đều có tục tế giao. Tế giao tức là tổ chức nghi lễ cúng để con người có thể giao tiếp được với trời, đất và các bậc thần linh.

  • LÊ NGUYỄN LƯUI. QUAN NIỆM VỀ SỐNG CHẾT

  • HUỲNH ĐÌNH KẾT

    Di tích cảnh quan Huế là một bộ phận cấu thành diện mạo văn hoá Huế. Ngày nay, di tích cảnh quan được quan niệm là loại hình văn hoá vật thể (Tangible culture) trong hàm nghĩa phân biệt với văn hoá phi vật thể (Intangible culture). Dẫu sao cũng chỉ tương đối.

  • LIỄU THƯỢNG VĂNCố đô Huế, một trong những trung tâm văn hoá, lịch sử của Việt Nam. Không những thế, Huế còn là một tổng thể di tích quan trọng, sánh hàng kì quan trên thế giới. Cố đô thơ mộng mang đầy tính nghệ thuật lẫn với cái nét sâu thẳm, ẩn bóng của học thuật Đông phương và truyền thống dân tộc…

  • NGUYỄN HÀO HẢITrong lịch sử, việc làm những đồ nghệ thuật giả chỉ bắt đầu xuất hiện ở những xã hội có đời sống kinh tế, đời sống văn hóa tinh thần khá phát triển.

  • NGUYỄN TRƯƠNG ĐÀNChuyện xưaGiờ đây, những vị tham gia biên dịch Mục lục Châu bản Triều Nguyễn (MLCBTN) trong Uỷ ban phiên dịch sử liệu Việt Nam thuộc Viện Đại học Huế những năm sáu mươi của thế kỷ trước, đã lần lượt quy tiên. Chỉ còn lại một người cuối cùng đang dưỡng lão trong một ngôi nhà khá yên tĩnh dưới bóng những lùm cây sớm chiều toả mát trong một xóm ven sông Cẩm Lệ, thuộc huyện Hoà Vang, ngoại ô Đà Nẵng. Đó là bác Ngô Văn Lại, năm nay ngoài tuổi bảy mươi.

  • NGUYỄN HỮU THÔNGCó những câu hỏi đặt ra, Huế mãi không có câu trả lời thuyết phục:* Tại sao mặt hàng lưu niệm trong thị trường du lịch, trong các lễ hội Festival là nghèo nàn đến thế! Sản phẩm thủ công Huế lác đác chen chúc khuất lấp trong lớp lớp hàng Trung Quốc và các tỉnh khác trong nước?* Tại sao trong quá trình trùng tu, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế lại phải mời thợ từ "Đàng Ngoài" trong nhiều khâu kỹ thuật từ sơn, thếp, mộc, làm ngói men, gạch bát tràng...?* Tại sao nhà phục chế Trịnh Bách lại phải sống ở Hà Nội, để gửi vào Huế những tấm long bào, long cổn, hia, mão và kể cả những phiên bản phục chế men lam thời Nguyễn?...

  • HOÀNG ĐẠO KÍNHVăn hoá xứ Huế là một hiện tượng: sinh sôi và thịnh vượng trong khoảng thời gian và không gian địa lý hạn hẹp. Cả hai nhân tố, vật thể lẫn phi vật thể, đều kịp đạt đến trình độ cao và thấm đậm những cái riêng, so với các thời kỳ lịch sử trước đó và so với các miền đất khác. Di sản văn hoá xứ Huế không chỉ phong phú, không chỉ đặc sắc, mà còn kiệt xuất, bởi nó sở hữu rất nhiều những cái duy nhất.

  • BEATRICE KALDUN         (Nhân viên chương trình Văn hoá của UNESCO tại Bangkok)Xin chào quý vị đại biểu!Hôm nay, tôi xin bày tỏ sự vui mừng khi có mặt tại đây, đại diện cho Ngài Richard Engelhardt, Cố vấn Văn hóa khu vực châu Á - Thái Bình Dương tham gia cuộc Hội thảo về vấn đề bảo tồn và phát triển hội nhập của Huế, một trong những di sản quý giá nhất của Việt Nam và Thế giới.

  • PHAN THUẬN ANSự quan hệ công tác giữa UNESCO với Việt Nam đã bắt đầu có từ hơn 50 năm về trước. Nhưng, sự hợp tác chặt chẽ để mang lại những hiệu quả thiết thực và hữu ích cụ thể thì chỉ mới diễn ra trong vòng vài chục năm trở lại đây. Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam và Bộ Văn hóa Thông tin nước chủ nhà đã đóng góp những vai trò xúc tác quan trọng trong mối quan hệ làm việc giữa tổ chức UNESCO đóng tại Paris và các quan chức Việt Nam ở những tỉnh có di sản văn hóa và di sản thiên nhiên nổi bật.

  • PHAN TIẾN DŨNGHuế một vùng non sông kỳ tú, với sự sáng tạo của con người đã lưu giữ trong lòng mình những tài sản vô cùng quý giá. Một trong những giá trị nổi bật mang tính toàn cầu là Quần thể Di tích Huế đã được công nhận vào Danh mục Di sản Văn hóa Thế giới (World Heritage List) ngày 11-12-1993. Bên cạnh đó, Huế còn là hội điểm về những di sản vật thể vừa phong phú vừa đa dạng. Từ mảnh đất này đã hình thành nên những phong cách, tạo nên nhiều loại hình nghệ thuật, đã sinh thành nhiều tài năng, đã hội tụ nhiều danh nhân để góp phần nên một Huế vừa mang đặc trưng bản sắc Việt Nam, vừa có sắc thái riêng của một vùng đất Cố đô.