PHAN THUẬN AN
Không phải tình cờ mà ngôi điện Long An ngày trước đã trở thành Bảo Tàng Huế hiện nay. Nó có một giá trị đặc biệt trong lịch sử kiến trúc cung điện Nhà Nguyễn nói chung và thời vua Thiệu Trị nói riêng.
Trang trí vì kèo (nội thất Điện Long An) - Ảnh: Tư liệu của tác giả
Do đó, ngay vào những năm đầu của thập kỷ 1920, công trình kiến trúc nghệ thuật này đã lọt vào mắt xanh của Hội Đô Thành Hiếu cổ (Société des Amis du Vieux Hué), một học hội nổi tiếng ở Đông Dương thời bấy giờ, và toà nhà ấy đã được dùng làm Bảo tàng mang tên vị vua đương thời: Musée Khải Định.
Điện Long An nguyên là một tòa nhà nằm trong hệ thống kiến trúc của cung Bảo Định được xây dựng vào năm 1845 dưới thời vua Thiệu Trị (1841-1847), ở bờ bắc sông Ngự Hà trong kinh thành. Bảo Định thuộc loại "biệt cung" dùng cho nhà vua thỉnh thoảng rời khỏi Hoàng Thành ra đây nghỉ ngơi tiêu khiển, hoặc dùng làm nơi trú tất khi nhà vua đến làm lễ “diễn canh” ở khu ruộng tịch điền nằm gần đó.
Cung Bảo Định tọa lạc trên một khu đất hình chữ nhật mặt bằng khoảng 120mx150m, gồm có 13 tòa nhà lớn nhỏ và một số công trình phụ thuộc. Chín trong 13 tòa nhà ấy được gọi tên như sau: Long An Điện, Minh Trưng Các, Đạo Tâm Hiên, Trừng Phương Tạ, Văn Trực Giải, Võ Vệ Nha, Đông Minh Vũ, Tây Thành Sương, Khánh Thiện Đường. Quan trọng hơn hết trong số đó là 3 tòa nhà đầu tiên, nằm chung quanh một cái hồ mang tên Giao Thái Trì.
Sau khi vua Thiệu Trị băng hà (1847), hệ thống cung điện ấy được giữ nguyên để thờ vua. Nhưng, đến thời Thành Thái (1889-1907), vì những lý do khác nhau, các tòa nhà thứ yếu ở cung Bảo Định đã bị triệt giải để đưa đi làm việc khác.
Vào đầu thời Duy Tân (1907-1916), Nam triều quyết định dời trường Quốc Tử Giám từ làng An Ninh về trong kinh thành. Cho nên năm 1908, Minh Trưng Các và Đạo Tâm Hiên trong cung Bảo Định được dời ra dựng lại ở giữa khuôn viên của trường ấy; đặt cho cái tên mới là Di Luân Đường, dùng làm giảng đường chính của trường (nay vẫn còn).
Năm 1909, Điện Long An cũng được dời ra dựng lại ở gần sau lưng Di Luân Đường để làm thư viện cho trường Quốc Tử Giám, và được gọi bằng một cái tên mới là Tân Thơ Viện.
Sau 10 năm hoạt động tích cực (1913-1923), Hội Đô Thành Hiếu cổ đã sưu tập được nhiều hiện vật Chàm và Việt ở vùng đất Ô Lý - Thuận Hóa - Phú Xuân - Huế mang giá trị cao về lịch sử và văn hóa. Do yêu cầu trưng bày và tàng trữ các hiện vật quý hiếm ấy, Khâm sứ Trung Kỳ Pierre Pasquier và vua Khải Định cùng ban sắc lệnh dùng tòa nhà ấy làm Bảo Tàng và đặt tên là Bảo Tàng Khải Định.
Sách vở của Tân Thơ Viện được chuyển qua dãy nhà phía sau bên trái Di Luân Đường; gọi là Bảo Đại thư viện.
Năm 1947, khi Pháp tái chiếm Huế và tái lập nền đô hộ tại đây, Musée Khải Định được đổi tên thành Tàng Cổ Viện. Mãi đến năm 1958, nó mới được gọi là Bảo Tàng Huế như hiện nay.
Dù thay đổi vị trí và tên gọi nhiều lần như thế, tòa nhà dùng làm Bảo Tàng Huế hiện nay vẫn là ngôi Điện Long An cổ kính và thanh tú của ngày nào.
Đây là một tòa nhà mang cấu thức và phong cách đặc biệt của loại kiến trúc cung điện Huế. Trong bộ luật thời Gia Long, có điều khoản ấn định rằng quy cách xây dựng một tòa nhà như vậy chỉ dành cho các cung điện của triều đình và hoàng gia mà thôi.
Nhờ các cấu kiện gỗ ở Điện Long An đều liên kết với nhau bằng nhiều loại mộng, cho nên, các bộ phận có thể tháo rời ra, mang đến nơi khác để lắp ráp lại một cách thuận tiện, dễ dàng. Khi dời từ Cung Bảo Định đến vị trí hiện nay, Điện Long An đã được dựng lại đúng nguyên mẫu. Nằm giữa một khuôn viên hình chữ nhật (85mx77m), tòa nhà đứng trên một nền cao 1,10 m với mặt bằng nền 35,70mx28m, vỉa ốp đá thanh. Thành bậc thềm là những con rồng đá được chạm trổ cực kỳ khéo léo và sinh động. Diện tích phần mái lợp lên đến 1.750 m2, nằm trên một bộ khung chịu lực vững chãi với 128 cột gỗ. Bộ dàn trò cũng như hệ thống cột đều làm bằng gỗ lim, chỉ chùi bóng bằng một lớp dầu đen sẫm, chứ không sơn son thếp vàng. Người xưa đã dùng gam màu sẫm ấy để làm nổi rõ những hình ảnh và thơ văn trang trí bằng vàng, son, ngà, xương, xà cừ trên kiến trúc.
Điện Long An là một tòa nhà kép, thuộc loại trùng thiềm điệp ốc, còn gọi là trùng lương trùng thiềm, gồm hai bộ mái của nhà trước và nhà sau, nối kết lại với nhau một cách chặt chẽ trên một nền móng duy nhất.
Nhà trước (tiền doanh) chia ra làm 7 gian với 8 bộ vì kèo chồng rường giả thủ; hai bên có 2 chái đơn. Những bộ vì kèo ở đây được chạm trổ thành hình lưỡng long triều nguyệt hoặc hình rồng ngang với những đường nét linh hoạt và tinh tế. Đây là một trong những hệ thống vì kèo nóc đẹp nhất của cung điện Huế. Ngày nay chiêm ngưỡng những bộ vì kèo ấy, chúng ta thấy các nghệ nhân của 150 năm trước đã phối hợp được một cách thông minh và nhuần nhuyễn giữa kết cấu kiến trúc và trang trí mỹ thuật.
Nhà sau (chính doanh) chỉ có 5 gian với 6 bộ vì kèo cánh ác; nhưng hai bên làm hai chái kép để bề rộng của bộ mái có cùng một cỡ với nhà trước. Ở 5 gian nhà này, bên trên đóng trần (gọi là rầm thượng), và dưới mặt nền có đặt bục gỗ (gọi là rầm hạ). Vật liệu có giá trị đặc biệt nhất ở đây là 4 cạnh của bục gỗ này được ốp bằng 4 tấm ván bằng gỗ lim, mỗi tấm ván dài liên tục hơn 20 mét!
Hai không gian của nhà trước và nhà sau nối liền với nhau bằng một không gian thứ ba, tạo nên một hệ thống vì kèo đặc biệt gọi là trần vỏ cua (hoặc trần thừa lưu), nằm giữa hàng cột cuối nhà trước và hàng cột đầu nhà sau.
Bên trên cái trần uốn cong mềm mại và hệ thống vì kèo xinh xắn ở đây là một máng xối bằng đồng khá lớn, hứng nước mưa từ mái sau nhà trước và mái trước nhà sau chảy xuống để dẫn ra hai đầu máng xối, thoát ra ngoài bằng hai đầu rồng há miệng.
Tuy có thể phân biệt rạch ròi về mặt bằng kết cấu kiến trúc như thế, nhưng nhìn chung người ta vẫn thấy tòa nhà có được một không gian nội thất duy nhất từ trái sang phải và từ trước đến sau. Không gian rộng rãi mênh mông ấy có một chiều sâu để tạo ra sự thâm nghiêm cần thiết cho kiến trúc cung điện của vua chúa. Chung quanh tòa nhà, tuyệt đối không xây vách, chỉ dựng toàn cửa bảng khoa lồng kính trong để tiếp nhận ánh sáng tự nhiên từ ngoài vào.
Mặt khác, vì Huế là nơi thường xảy ra gió bão và mưa lụt, cho nên, cũng như các cung điện khác tại đây, Điện Long An phải làm trên một nền cao (1,10 m) để tránh lũ lụt, đồng thời, bộ mái cũng phải làm thấp để tránh gió bão. Các nhà kiến trúc cung điện Huế ngày xưa đã bị ép giữa trời và đất như vậy, cho nên, họ đã tỏ ra rất khôn khéo khi tạo ra những ảo giác về bề cao cho công trình của mình bằng cách: - cắt phần mái bao che chung quanh ra làm ba tầng mà ở giữa là hàng cổ diêm dùng để trang trí ô hộc, - Chuốt nhỏ các cột hiên và cho hàng các cột hiên đứng xuống mặt sân chứ không tựa trên mặt nền, - Trang trí trên bờ nóc hình lưỡng long tranh châu (ở giữa) và hình hồi long (ở hai đầu) trong tư thế như muốn bay bổng vào không gian.
Mái ở đây thẳng, không có tàu đao cong lên như kiến trúc đình chùa miếu vũ miền Bắc. Từ đầu mút bờ nóc đến cuối bờ quyết Điện Long An, người ta đắp nổi hình tứ linh: long, lân, quy, phụng.
Tuy nhiên, giá trị mỹ thuật cao nhất của Điện Long An vẫn là trang trí ô hộc theo lối nhất thi nhất họa. Ngoài các hình ảnh đắp nổi bằng sành sứ trên các hệ thống bờ nóc, bờ quyết, đầu hồi, cổ diêm, và các mô-típ chạm trổ trên các hệ thống vì kèo, con-xơn, hoành trến, những người thợ tài hoa thời Thiệu Trị còn trang trí gần 1.000 ô hộc trên các liên ba đố bản với những hình ảnh khác nhau chen kẽ với hàng trăm bài thơ văn ngự chế. Riêng thơ văn, ở ngoại thất có 71 ô và ở nội thất có 468 hộc. Dạng chữ được trình bày theo 4 loại: chân, thảo, triện, lệ. Có chữ sơn son, có chữ thếp vàng. Phần lớn các hình ảnh và thơ văn trong những ô hộc ấy đều được khảm nổi bằng những chất liệu đắt giá như ngà, xương, xà cừ. Đặc biệt nhất là trên mặt trước của hệ thống đố bản của chính doanh, hai bên có hai pa-nô chữ Hán khảm cẩn. Trên mỗi pa-nô chỉ có 56 chữ, nhưng đã được sắp theo kiểu hình bát quái, và dùng thể hồi văn kiêm liên hoàn, nên đọc thành 64 bài thơ thất ngôn và ngữ ngôn khác nhau. Đây là một lối làm thơ bằng cách chơi chữ rất uyên bác của vua Thiệu Trị.
Cố họa sĩ Phạm Đăng Trí đã từng nhận xét về cách trang trí trên mặt gỗ trong Điện Long An như sau:
"Những lần tôi đến đây thường say sưa ngắm những ô hộc chạm xương hay khảm xà cừ nằm trong những liên ba thành vọng đủ cỡ viền quanh mấy hàng cột trông giống như những nghi môn có lớp cao lớp thấp. Càng ngắm tôi càng nhận thấy phần trang trí trong kiến trúc thời Thiệu Trị là tinh vi hơn cả so với những thời khác tại Huế. Nó vừa lộng lẫy lại vừa thanh nhã, và khéo điểm sáng những chỗ chính, tô mờ những chỗ phụ, trang sức trong những đoạn cần thiết mà thôi".
Cách đây gần nửa thế kỷ, trong một bài viết bằng tiếng Pháp về công trình kiến trúc này, có người đã cho rằng Điện Long An là ngôi điện đẹp nhất ở kinh đô Huế (le plus joli de la Capitale). Và trong một bài viết đăng ở Khảo cổ Tập San xuất bản tại Sài Gòn vào năm 1960, một tác giả khác lại đưa ra một nhận định đây là "tòa nhà nguy nga tráng lệ vào hạng các cung điện đẹp nhất của Việt Nam".
Hàng ngàn bảo vật mang giá trị cao về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật hiện nay đang trưng bày và tàng trữ trong khu vực ngôi điện quý hiếm này lại là một vấn đề khác nữa.
Dù Điện Long An là một di tích bất động sản, một công trình kiến trúc nghệ thuật, nhưng chính bản thân nó cũng đã được xem như một hiện vật bảo tàng.
P.T.A
(TCSH61/03-1994)
Tải mã QRCode
TRẦN VĂN DŨNG
Trong dòng chảy lịch sử hàng trăm năm, Ca Huế đã tiếp thu, kế thừa và ảnh hưởng nhiều sắc thái, tinh hoa của nhiều vùng đất khác nhau để trở thành một trong những loại hình âm nhạc truyền thống đặc sắc của Việt Nam.
Với mục tiêu năm 2016, hát Xoan được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới thoát khỏi tình trạng cần được bảo vệ khẩn cấp và chính thức trở thành di sản đại diện của nhân loại, tỉnh Phú Thọ thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp để bảo tồn, phát triển di sản văn hóa hát Xoan.
Trong khi nhiều loại hình âm nhạc truyền thống đã trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, thì ca Huế vốn là loại hình âm nhạc bác học mang giá trị độc đáo, có sức lan tỏa và ảnh hưởng lớn, lại chỉ mới được Bộ VH-TT-DL công nhận là Di sản phi vật thể quốc gia.
Mộc bản là một trong những di sản quý giá của nền văn hóa dân tộc. Năm 2009, UNESCO đã công nhận mộc bản triều Nguyễn là di sản tư liệu thế giới (số mộc bản này hiện đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV- Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng).
Theo kế hoạch đến cuối năm 2015, tỉnh Phú Thọ sẽ phải đưa Hát Xoan Phú Thọ ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp, chính thức đưa hát Xoan trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại.
Xúc động, đầy tính nhân văn và hoàn toàn tương đồng với những giá trị đạo đức của người Việt, lễ Vu lan báo hiếu đang được một số chuyên gia đề nghị tìm hình thức tôn vinh xứng đáng.
Trong hành trình của “Trại hè Việt Nam 2015,” ngày 21/7, Đoàn thanh niên sinh viên kiều bào đã đến với Huế - thành phố văn hóa ASEAN có khung cảnh thiên nhiên tươi đẹp với sông Hương, núi Ngự cùng đền chùa, thành quách, lăng tẩm cổ kính rêu phong gắn liền với triều Nguyễn - triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam.
LTS: Hiện vật chiếc xe kéo tay vừa được đấu giá thành công và đưa về Huế, đang được trưng bày tại cung Diên Thọ, khu vực sinh hoạt của các hoàng thái hậu triều Nguyễn. Tấm bảng giới thiệu về chiếc xe ghi rõ: “Theo hồ sơ đấu giá, đây là chiếc xe kéo do vua Thành Thái tặng cho mẹ mình là hoàng thái hậu Từ Minh để dạo chơi trong vườn ngự uyển”.
Cuộc hội thảo bảo tồn và phát huy giá trị của hệ thống thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế vừa được Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế tổ chức trong hai ngày 8 và 9.5, tại TP.Huế.
Tối 24/4, Sở Văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai đã tổ chức lễ công bố Quyết định đưa Sử thi Bahnar vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Buổi lễ diễn ra tại Bảo tàng tỉnh (TP Pleiku, Gia Lai).
Ngày 28.1, UBND TP.Hội An (Quảng Nam) cho biết đã giao Trung tâm quản lý bảo tồn di sản văn hóa TP triển khai tu bổ, tôn tạo một số giếng cổ tại các phường: Minh An, Cẩm Phô trong năm 2015.
Từ lâu có một cuốn Lục Vân Tiên mà các nhà nghiên cứu ở miền Nam đánh giá là bản Nôm cổ nhất nhưng bị thất lạc. Gần đây, trong một lần viếng chùa cổ Long An, tình cờ cụ Nguyễn Quảng Tuân đã phát hiện, mang về hiệu chỉnh và công bố. Cũng với tình yêu vốn quý cổ truyền dân tộc, ông đã lặn lội khắp nơi trong và ngoài nước để sưu tầm, nghiên cứu, công bố nhiều tư liệu giá trị, đặc biệt là hàng loạt bản cổ khác nhau về Truyện Kiều.
Sáng 5/1 tại Ninh Bình, UBND tỉnh Ninh Bình chính thức công bố kế hoạch Lễ đón Bằng của UNESCO ghi danh Quần thể danh thắng Tràng An là Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới diễn ra ngày 22-24/1 tới.
HỒ VĨNH
Sau một thời gian khảo sát thực tế, sáng 3/12/2014 Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế phối hợp với Sở Giao thông Vận tải Thừa Thiên Huế dựng lại bia đá “Đông Gia Kiều” ở phía đầu cầu Đông Ba theo hướng như bia đá đã dựng trước đây.
Thông tin từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (ngày 17/12) cho hay cơ quan này đã có quyết định xếp hạng di tích cấp quốc gia đối với 12 di tích.
Phố cổ Hội An và Khu đền tháp Mỹ Sơn ở Quảng Nam được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới đến nay đã tròn 15 năm.
Những tư liệu ảnh của Viện Viễn đông bác cổ Pháp (EFEO) lần đầu công bố tại VN cho thấy nhiều cứ liệu lịch sử theo thời gian đã bị tiêu tan.
Ngày 1/12, thành phố Tel Aviv của Israel đã chính thức được Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là thành viên mới nhất trong mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO dành cho hạng mục Nghệ thuật Truyền thông.
LTS: Ông Pie Pisa (Pierre Pichard) là kiến trúc sư, chuyên gia nghiên cứu trùng tu di tích cổ của Unesco. Ông dã đến Huế 2 lần (lần thứ nhất vào năm 1978, ở lại 3 tuần làm bản tường trình dài về hiện trạng di tích Huế cho Unesco; lần thứ hai vào năm 1985). Bài dưới dây do kiến trúc sư Nguyễn Trọng Huấn lược ghi ý kiến của ông phát biểu trong dịp đến Huế năm 1978. Đầu đề do chúng tôi đặt.
S.H
Kỳ họp thứ 9 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (gọi tắt là Công ước 2003) đã khai mạc ngày 24/11 tại trụ sở Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) tại Paris, Pháp.