NGUYỄN THỤY LOAN
Việt Nam có nhiều vùng văn hóa mang màu sắc địa phương rõ nét. Huế là một vùng như vậy.
Ảnh: tư liệu
Văn hóa Huế là một điểm sáng đại diện cho vùng văn hóa Việt ở Bắc Trung bộ nói riêng, đồng thời là một điểm sáng của tổng thể văn hóa Việt Nam nói chung. Do đặc điểm địa lý, lịch sử, với sự giao thoa lâu đời giữa những giai đoạn rất sớm trong lịch sử, văn hóa Huế - bên cạnh những nét chung của văn hóa Việt Nam - còn mang những nét riêng đặc sắc. Chỉ riêng trong lĩnh vực âm nhạc, có thể dễ dàng nhận thấy rằng: tất cả mọi thể loại ca nhạc của người Việt được ra đời tại đây hoặc được du nhập vào đây đều biến thái thành những thể loại có màu sắc địa phương, khác với những thể loại tương ứng ở những vùng khác trong nước: hò, lý, hát ru, ca nhạc thính phòng, hát chầu văn, hát tuồng v.v...
Đã từng là kinh đô của cả nước trong gần một thế kỷ rưỡi - nơi tập trung nhân tài của cả nước về mọi mặt. Huế là nơi có điều kiện kế thừa và tích tụ tinh hoa văn hóa nghệ thuật, âm nhạc của cả dân tộc từng được xây dựng và phát triển từ nhiều thế kỷ trước, đồng thời là nơi đã đưa nền văn hóa nghệ thuật cũng như âm nhạc của dân tộc lên một đỉnh cao mới trong lịch sử văn hóa dân tộc. Chính vì vậy, tại Huế đã hội tụ đủ cả hai dòng âm nhạc cung đình - bác học và âm nhạc dân gian thuộc hệ thống âm nhạc thế tục và hệ thống âm nhạc tôn giáo, thể hiện được tinh thần và bản sắc của một vùng quan trọng trong văn hóa nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Đó là:
1. Âm nhạc thế tục, với:
a/ Dòng dân gian, gồm các thể loại hát ru, hò, lý, đọc vè, ngâm thơ...
b/ Dòng cung đình - bác học với ca múa nhạc cung đình và ca Huế - vốn là hai thể loại cùng bắt nguồn từ những hình thức ca múa nhạc đã hình thành và phát triển từ thế kỷ 17 - 18 dưới thời các chúa Nguyễn; và hát tuồng.
2. Âm nhạc tôn giáo với hát chầu văn và nhạc Phật giáo là những thể loại từ lâu đã bén rễ sâu trong đời sống của đông đảo người dân xứ Huế.
Với tất cả những đặc điểm trên, văn hóa Huế nói chung, âm nhạc Huế nói riêng, đặt trước mỗi chúng ta nhiệm vụ sưu tầm, nghiên cứu để bảo vệ, duy trì và phát huy những nét riêng đặc sắc của vùng văn hóa này với tư cách là một di sản quý báu của văn hóa Việt Nam. Điều này càng có ý nghĩa cấp thiết, khi những biến động xã hội, kinh tế và lịch sử đã và đang làm cho nhiều di sản văn hóa nghệ thuật cổ truyền nơi đây đứng trước nguy cơ bị mai một do môi trường sinh hoạt bị thu hẹp và chất lượng nghệ thuật bị suy thoái, pha tạp - nếu chúng ta không có những biện pháp hữu hiệu và kịp thời để bảo vệ và phát triển chúng trong điều kiện của cuộc sống mới.
Nhiều năm gần đây, Bộ VHTT và các cấp chính quyền tại Huế cùng nhân dân địa phương đã bỏ nhiều công sức khôi phục và bảo vệ những di sản văn hóa cổ truyền quý báu của mình. Công việc vẫn đang được triển khai và đẩy mạnh với sự giúp đỡ tích cực, có hiệu quả của UNESCO. Để góp một phần nhỏ vào việc triển khai "Dự án khôi phục và làm sống lại những di sản văn hóa phi vật chất của Huế" do Bộ Văn hóa - Thông tin lãnh đạo, Vụ Văn hóa quần chúng và Thư viện chủ trì, chúng tôi có một số đề nghị đối với việc bảo tồn, khôi phục và phát triển vốn ca nhạc cổ truyền của Huế như sau:
1. Tổ chức sưu tầm:
a. Tất cả các thể loại ca nhạc dân gian, cung đình - bác học, thế tục cũng như tôn giáo, hiện còn được lưu giữ trong các nghệ nhân cao tuổi và trung niên. Hình thức sưu tầm: băng ghi âm và ghi hình với chất lượng cao và đầy đủ hồ sơ đúng tiêu chuẩn.
b. Hiện vật đã có từ xưa về các loại sinh hoạt ca nhạc của Huế, về các danh cầm, danh ca, nghệ sĩ, nghệ nhân có công xây dựng, truyền bá ca nhạc của Huế... Hiện vật gồm: ảnh chụp, đĩa hát, phim, băng ghi âm, băng Video, tư liệu, bài viết, chuyên khảo - đã hoặc chưa xuất bản - bằng chữ Hán, chữ Nôm, chữ quốc ngữ và các thứ tiếng khác. Nên có thông báo rộng rãi để được sự đóng góp, ủng hộ của các cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước.
2. Tiến hành nghiên cứu sâu và toàn diện một số đề tài:
a. Ca nhạc dân gian Bình Trị Thiên - Huế.
b. Ca nhạc cung đình và ca nhạc Huế.
c. Hát chầu văn Huế.
d. Nhạc tuồng Huế.
e. Nhạc Phật giáo xứ Huế.
3. Bảo tồn, giới thiệu và phát triển di sản âm nhạc Huế trong cuộc sống mới:
a. Lập Viện tư liệu (hoặc Bảo tàng) về nghệ thuật biểu diễn của Huế: Khí hậu Việt Nam, cũng như khí hậu Huế rất khắc nghiệt. Cái nóng oi ả, cái lạnh thấu xương và độ ẩm cao luôn luôn sẵn sàng hủy hoại mọi tư liệu nếu chúng không được bảo vệ tốt. Những tư liệu sưu tầm trong đợt tới không chỉ nhằm phục vụ những mục tiêu của vài chục năm tới, mà là những tư liệu quý giá cần được lưu giữ cho các thế hệ mai sau. Bởi vậy chúng cần được bảo quản một cách tốt nhất. Đề nghị: song song với việc sưu tầm vốn ca nhạc cổ truyền của Huế, cần đồng thời tiến hành xây dựng một Viện tư liệu Nghệ thuật Huế với đầy đủ tiêu chuẩn kỹ thuật và nghiệp vụ để bảo quản, lưu trữ, phân loại, hệ thống hóa, nhân bản và giới thiệu vốn nghệ thuật quí báu này với tất cả những ai muốn tìm hiểu nó. Hy vọng rằng, tại đây, chúng ta và các thế hệ sau có thể nhìn tận mắt những hiện vật, được xem và nghe những hình ảnh, âm thanh phản ánh các lễ hội, các điệu múa, những cuộc biểu diễn ca múa nhạc cung đình, ca Huế, những cuộc hò, hát trong sinh hoạt thường ngày và trong lao động của con người xứ Huế ở thời đã qua bên cạnh những hình thức đang tồn tại trong cuộc sống hiện thực mà không phải ai cũng có điều kiện thâm nhập và chiêm ngưỡng.
b. Xuất bản các công trình nghiên cứu nói trên dưới hai dạng: nguyên bản và tóm tắt, bằng tiếng Việt, Anh, Pháp để giới thiệu với nhân dân và khách du lịch trong, ngoài nước và phục vụ nghiên cứu, đào tạo.
c. Làm một số băng video về vốn ca nhạc Huế.
d. Xây dựng một giáo trình lý luận và thực hành về ca nhạc truyền thống Huế để đưa vào giảng dạy tại các Nhạc viện trong nước, trước hết là tại trường Cao đẳng nghệ thuật Huế - nơi cần được đầu tư mọi điều kiện cần thiết để nâng cấp thành một trung tâm đào tạo về nghệ thuật ca múa nhạc và sân khấu cổ truyền của Huế cho cả nước, với sự truyền dạy trực tiếp của các nghệ nhân giàu kinh nghiệm.
e. Đưa một số thể loại ca nhạc Huế vào giáo trình dạy nhạc trong các trường phổ thông.
f. Khôi phục và phát triển các hình thức sinh hoạt ca nhạc cổ truyền của Huế trong môi trường cố hữu của chúng với những đối tượng và phương thức truyền thống.
- Với ca nhạc dân gian: Cán bộ văn hóa quần chúng tại tỉnh, huyện, thị tỏa về cơ sở khơi dậy phong trào sinh hoạt ca nhạc truyền thống trong đông đảo quần chúng tại chính những môi trường đã sản sinh và phát triển các thể loại này trong lịch sử. Cần thực sự làm sống lại những tập quán sinh hoạt ca nhạc đó trong nhân dân. Việc tổ chức các liên hoan, hội thi... chỉ nhằm hỗ trợ cho việc khơi dậy và thúc đẩy phong trào nói trên, tuyệt nhiên không thể thay thế chính những sinh hoạt của quần chúng trong môi trường tự nhiên với phương thức truyền thống. Sự hỗ trợ của chính quyền các cấp về chủ trương, chế độ... để tạo điều kiện vật chất và thời gian cho việc khôi phục các sinh hoạt này là không thể thiếu.
- Với mảng cung đình - bác học: khôi phục, phát triển trong cả giới chuyên nghiệp và không chuyên để tạo cơ sở tuyển chọn 1-2 đội chuyên nghiệp có kỹ năng cao, được Nhà nước đỡ đầu, sẵn sàng giới thiệu, phục vụ đối nội, đối ngoại.
Trong mọi trường hợp, nên lưu ý tránh hai khuynh hướng:
- Lấy mục đích thương mại làm đầu trong khôi phục và phát triển các thể loại trên. Nó có thể làm mất đi tính hồn nhiên, chân chất của các loại hình ca nhạc này.
- "Hiện đại hóa "những hình thức, thể loại trên (thường dễ xảy ra trong các liên hoan, hội thi...) khiến chúng bị pha tạp, lai căng.
Hà Nội tháng 3-1994
N.T.L
(TCSH63/05-1994)
Tải mã QRCode
Hưởng ứng cuộc vận động sáng tác Văn học Nghệ thuật hướng về thiên tai với chủ đề “Nguyện cầu cho nạn nhân động đất tại Nhật Bản” do Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Thừa Thiên Huế tổ chức.
VIỆT ĐỨCCâu trả lời đầu tiên vẫn thuộc về môi trường sinh hoạt âm nhạc. Hiện nay ở thành phố Hồ Chí Minh mỗi đêm có đến 50 tụ điểm ca nhạc hoạt động với cơn sốt ca sỹ leo thang đến chóng mặt.
Dương Bích HàCũng như các loại hình nghệ thuật khác, nền âm nhạc cổ truyền luôn tồn tại hai dòng: âm nhạc bác học và âm nhạc dân gian.Ở Huế, trên một thế kỷ là kinh đô của triều đại phong kiến Việt Nam, nên đặc biệt, tính chất này được bộc lộ rất rõ và triệt để, là nơi phân chia rạch ròi nhất các giai tầng trong xã hội, trong văn hóa nghệ thuật.
NGUYỄN ĐẮC XUÂNNgày xưa, xã hội Việt Nam thực hiện nguyên tắc “phụ truyền tử kế” (cha truyền con nối), cho nên ông nội tôi - cụ Nguyễn Đắc Tiếu (sinh 1879), người làng Dã Lê chánh, xã Thủy Vân, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên, lúc mới lên mười tuổi, đã được cố tôi (lính trong đội Nhã nhạc Nam triều) đem vào Đại nội học Nhạc cung đình (Musique de Cour).
PHAN THUẬN THẢONhã nhạc là loại hình âm nhạc chính thống được sử dụng trong các cuộc tế, lễ của các triều đình quân chủ ở Việt Nam và một số nước khu vực Đông Á. Trong các cuộc triều hội, cúng tế, âm nhạc luôn theo suốt quy trình của buổi lễ, từ lúc mở đầu cho đến hồi kết thúc. Nó tham gia vào từng tiết lễ, là một thành tố không thể thiếu của cuộc lễ, đồng thời, là phương tiện giúp con người giao tiếp với thế giới thần linh. Loại hình âm nhạc này được các triều đại quân chủ hết sức coi trọng, được phát triển thành một thứ quốc nhạc và là một trong những biểu tượng cho sức mạnh của vương quyền và sự vững bền của triều đại.
THÂN VĂN1. Phương thức liên kết về bài bản.Đặc điểm chung nhất của hệ thống bài bản hòa tấu nhạc cung đình thường là ngắn gọn, gắn liền và phù hợp với các ca chương trong mỗi nghi thức tế lễ. Những nghi thức này được tiến hành theo một trật tự trang trọng và nghiêm ngặt, nên mỗi bài bản ca chương và âm nhạc buộc phải trình tấu đúng với thời gian cho phép của từng nghi thức. Những bài bản này đương nhiên hoàn toàn độc lập về nội dung, nhưng do nằm trong một trật tự trình tấu nối tiếp liên tục, nên ngẫu nhiên đã hình thành các thể loại liên hoàn khúc khác nhau. Trong đó, độ dài, ngắn của mỗi liên hoàn khúc, tuỳ thuộc vào tính chất quan trọng của cuộc lễ, tuỳ thuộc vào số lượt nghi thức và số ca chương mà cuộc lễ quy định.
YAMAGUTI OSAMUTháng Giêng năm 1994, trong lúc đang còn ngất ngây hương vị Tết, thì đột nhiên điện thoại và fax từ Paris đến tới tấp. Đó là vì UNESCO đã nhận lời yêu cầu của chính phủ Việt Nam để mở một Hội nghị Quốc tế thảo luận về vấn đề nên làm gì và cái gì có thể làm được để bảo tồn và phát huy tài sản văn hoá vô hình của Việt Nam, vì vậy họ muốn mời tôi tham gia hội nghị và đưa ra đề nghị cụ thể. Ông Tokumaru Yosihiko (giáo sư của Đại học Nữ Ochanomizu, lúc đó còn là Trưởng khoa của Khoa Văn hoá- Giáo dục) cũng nhận được lời mời như vậy, nên tôi đã liên lạc với ông và cả hai quyết định nhận lời mời này.
VIỆT HÙNGCuộc toạ đàm với chủ đề Sự cần thiết phải thành lập nhạc viện ở Huế vừa diễn ra vào ngày 10/3/2004. Đây là một trong những hoạt động nằm trong khuôn khổ của Trại sáng tác khí nhạc dân tộc và phê bình lý luận âm nhạc, do Chi hội Nhạc sĩ Việt Nam Thừa Thiên Huế phối hợp với Trường Đại học Nghệ thuật Huế tổ chức từ 9/3 đến 17/3/2004.
THÂN VĂNSau hơn 2 tháng phát động và 9 ngày chính thức dự trại (từ ngày 09 đến 17/3/2004), với 14 tác phẩm khí nhạc dân tộc và 5 tác phẩm lý luận phê bình âm nhạc của 17 nhạc sĩ có mặt tham dự trại. Lễ bế mạc chiều ngày 17/3/2004 Trại sáng tác khí nhạc dân tộc & lý luận phê bình âm nhạc tại Huế đã gây được ấn tượng tốt đẹp và những tín hiệu đáng mừng trong lòng nhân dân Cố Đô. Điều đáng nói là các nhạc sĩ của Hà Nội, Huế và TP.Hồ Chí Minh đã gặp nhau từ một ý tưởng sáng tạo chủ đạo là nhằm tôn vinh và phát huy các giá trị của di sản văn hoá phi vật thể và truyền khẩu ở Huế, góp phần định hướng cho mô hình và mục tiêu đào tạo của Nhạc viện Huế trong tương lai.
TRẦN VĂN KHÊNhạc Cung đình là một bộ môn nhạc truyền thống Việt Nam dùng trong Cung đình. Nhưng người sáng tạo và biểu diễn Nhạc Cung đình hầu hết là những nhạc sĩ, nghệ sĩ từ trong dân gian, có tay nghề cao, được sung vào Cung để phụng sự cho Triều đình. Nhạc Cung đình Huế là một bộ môn âm nhạc truyền thống Việt Nam rất đặc biệt và có một giá trị lịch sử, nghệ thuật rất cao.
THÁI CÔNG NGUYÊNMột nhà văn nước ngoài khi đến thăm Huế đã nói: “Huế là một bảo tàng kỳ lạ chứa đựng trong lòng mình những kho tàng vô giá, những giá trị văn hóa vật chất và tinh thần Việt Nam”. Đúng vậy, bên cạnh kho tàng di sản văn hóa kiến trúc đồ sộ có giá trị tầm vóc quốc tế, Huế còn là một tụ điểm di sản văn hóa tinh thần phong phú, một vùng văn hóa Phú Xuân đặc sắc “Huế đẹp và thơ” nổi tiếng.
PHÙNG PHUNgày 07 tháng 11 năm 2003, ông Koichiro Matsuura, Tổng Giám đốc UNESCO đã chính thức công bố trong một buổi lễ long trọng nhân kỳ họp toàn thể lần thứ 32 của Ðại hội đồng UNESCO tại Paris: UNESCO đã ghi tên 28 Kiệt tác vào Danh mục Kiệt tác Di sản Văn hóa Phi vật thể và Truyền khẩu của Nhân loại.
LTS: Đại hội khoá II (nhiệm kỳ 2003 - 2008) của Chi hội Nhạc sỹ Việt Nam Thừa Thiên Huế vừa diễn ra vào trung tuần tháng 9. Nhạc sỹ Hồng Đăng, Phó Tổng thư ký Hội Nhạc sỹ Việt Nam, thay mặt cho BCH Hội Nhạc sỹ Việt Nam vào tham gia chỉ đạo Đại hội. Tại Đại hội, nhiều tham luận, ý kiến phát biểu của các nhạc sỹ đã thể hiện được sự trăn trở về thực trạng và hướng phát triển của nghệ thuật âm nhạc đương đại Huế. Sông Hương xin trích đăng một số ý kiến đã trình bày tại đại hội.
LÂM TÔ LỘCĐại tá - nhạc sĩ Đức Tùng, sinh năm 1926 tại Huế đẹp và thơ, đã mãi mãi xa quê: Ông mất ngày 25/01/2003. Ông viết ca khúc từ trước Cách mạng tháng Tám như Kỷ niệm ngày hè, Bên trời xa, Dòng Dịch thủy, Dưới ánh trăng mơ. Ông đã từng biểu diễn ca nhạc tại nhà hát Accueil, là cây Accordéon cầm chịch của ban nhạc gia đình ở phố Hàng Bè.
NGUYỄN KHẮC PHÊ Năm nay (2003), nhạc sĩ Trần Hữu Pháp (NSTHP) “mới” tròn 70 tuổi, nhưng dễ đã mấy chục năm, sau khi nhạc sĩ Trần Hoàn rời Cố đô ra Hà Nội nhận các trọng trách, NSTHP nghiễm nhiên ngồi “chiếu trên”, là “già làng” của giới âm nhạc Thừa Thiên Huế. Kể cũng phải; từ bốn mươi năm trước, khi hàng triệu thiếu nhi miền Bắc đội mũ rơm dắt lá nguỵ trang đến trường, miệng líu lo ca bài hát ông vừa sáng tác “Tiếp đạn nào / Tiếp đạn chuyền tay trên chiến hào / Cho chú dân quân bắn nhào phản lực...” thì không ít các nhạc sĩ nổi danh bây giờ có lẽ còn... bú mẹ! Vậy mà trước mắt tôi (và chắc là với không ít người nữa) - nói ông anh đừng giận nhé - vị nhạc sĩ lão làng này lại rất...trẻ con!
NGUYỄN TRỌNG TẠO...Người ta thường nhắc tới Thái Quý như nhắc tới một con người giàu tình cảm, dễ khóc, dễ cười, dễ nóng giận và cũng rất vị tha. Nói đến khuyết điểm của mình trong cuộc họp, anh khóc đã đành, nhưng khi chỉ trích khuyết điểm của đồng đội, anh cũng khóc...
NGUYỄN THANH TÚNăm ngoái, tôi tình cờ gặp nhạc sĩ Thái Quý khi ông đang bận rộn chỉ đạo "đoàn thành phố Huế" trước giờ ra sân khấu tham gia hội diễn ca múa nhạc công - nông - binh - trí thức do tỉnh Thừa Thiên Huế tổ chức tại nhà hát Trung tâm Văn hoá.
VĨNH PHÚCNếu kinh đô Thăng Long xưa từ trong cung phủ đã có một lối hát cửa quyền phát tán thành một dòng dân gian chuyên nghiệp là hát Ả đào và vẫn thịnh đạt dưới thời vua Lê chúa Trịnh, thì kinh đô Phú Xuân sau này, hoặc là đã từ trong dinh phủ của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong phát tán thành một lối gọi là Ca Huế (gồm cả ca và đàn). Vậy cũng có thể gọi Ca Huế là một lối hát Ả đào của người Huế, một lối chơi của các ông hoàng bà chúa xét trên quan điểm tiếp biến trong tiến trình của một lối hát truyền thống và tiến trình lịch sử từ Thăng Long đến Phú Xuân-Huế.
VĂN THU BÍCHTừ bao đời nay, tình yêu Huế vẫn mãi chìm sâu trong lòng những người con xứ Huế, dù đang sống trên đất Huế hoặc đã biền biệt xa xứ và Huế mộng mơ cũng len nhẹ vào hồn du khách khi đến thăm vùng đất thần kinh này.
TRẦN NGỌC LINHBạn còn thương bạn biết gửi sầu về nơi mô?Trước khi tôi vào Huế, chị tôi dặn: “Vào muốn gặp bà Minh Mẫn cứ đến đường Nhật Lệ mà hỏi”. Theo cách nhớ đường của một người viễn khách từ xa đến thì đến phố đó cứ thấy đầu ngõ nào có một giàn hoa tử đằng với những dây hoa buông thõng chấm xuống nền đất vỉa hè thì đó chính là lối rẽ vào ngõ nhà danh ca Minh Mẫn.