NGUYỄN THỤY LOAN
Việt Nam có nhiều vùng văn hóa mang màu sắc địa phương rõ nét. Huế là một vùng như vậy.
Ảnh: tư liệu
Văn hóa Huế là một điểm sáng đại diện cho vùng văn hóa Việt ở Bắc Trung bộ nói riêng, đồng thời là một điểm sáng của tổng thể văn hóa Việt Nam nói chung. Do đặc điểm địa lý, lịch sử, với sự giao thoa lâu đời giữa những giai đoạn rất sớm trong lịch sử, văn hóa Huế - bên cạnh những nét chung của văn hóa Việt Nam - còn mang những nét riêng đặc sắc. Chỉ riêng trong lĩnh vực âm nhạc, có thể dễ dàng nhận thấy rằng: tất cả mọi thể loại ca nhạc của người Việt được ra đời tại đây hoặc được du nhập vào đây đều biến thái thành những thể loại có màu sắc địa phương, khác với những thể loại tương ứng ở những vùng khác trong nước: hò, lý, hát ru, ca nhạc thính phòng, hát chầu văn, hát tuồng v.v...
Đã từng là kinh đô của cả nước trong gần một thế kỷ rưỡi - nơi tập trung nhân tài của cả nước về mọi mặt. Huế là nơi có điều kiện kế thừa và tích tụ tinh hoa văn hóa nghệ thuật, âm nhạc của cả dân tộc từng được xây dựng và phát triển từ nhiều thế kỷ trước, đồng thời là nơi đã đưa nền văn hóa nghệ thuật cũng như âm nhạc của dân tộc lên một đỉnh cao mới trong lịch sử văn hóa dân tộc. Chính vì vậy, tại Huế đã hội tụ đủ cả hai dòng âm nhạc cung đình - bác học và âm nhạc dân gian thuộc hệ thống âm nhạc thế tục và hệ thống âm nhạc tôn giáo, thể hiện được tinh thần và bản sắc của một vùng quan trọng trong văn hóa nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Đó là:
1. Âm nhạc thế tục, với:
a/ Dòng dân gian, gồm các thể loại hát ru, hò, lý, đọc vè, ngâm thơ...
b/ Dòng cung đình - bác học với ca múa nhạc cung đình và ca Huế - vốn là hai thể loại cùng bắt nguồn từ những hình thức ca múa nhạc đã hình thành và phát triển từ thế kỷ 17 - 18 dưới thời các chúa Nguyễn; và hát tuồng.
2. Âm nhạc tôn giáo với hát chầu văn và nhạc Phật giáo là những thể loại từ lâu đã bén rễ sâu trong đời sống của đông đảo người dân xứ Huế.
Với tất cả những đặc điểm trên, văn hóa Huế nói chung, âm nhạc Huế nói riêng, đặt trước mỗi chúng ta nhiệm vụ sưu tầm, nghiên cứu để bảo vệ, duy trì và phát huy những nét riêng đặc sắc của vùng văn hóa này với tư cách là một di sản quý báu của văn hóa Việt Nam. Điều này càng có ý nghĩa cấp thiết, khi những biến động xã hội, kinh tế và lịch sử đã và đang làm cho nhiều di sản văn hóa nghệ thuật cổ truyền nơi đây đứng trước nguy cơ bị mai một do môi trường sinh hoạt bị thu hẹp và chất lượng nghệ thuật bị suy thoái, pha tạp - nếu chúng ta không có những biện pháp hữu hiệu và kịp thời để bảo vệ và phát triển chúng trong điều kiện của cuộc sống mới.
Nhiều năm gần đây, Bộ VHTT và các cấp chính quyền tại Huế cùng nhân dân địa phương đã bỏ nhiều công sức khôi phục và bảo vệ những di sản văn hóa cổ truyền quý báu của mình. Công việc vẫn đang được triển khai và đẩy mạnh với sự giúp đỡ tích cực, có hiệu quả của UNESCO. Để góp một phần nhỏ vào việc triển khai "Dự án khôi phục và làm sống lại những di sản văn hóa phi vật chất của Huế" do Bộ Văn hóa - Thông tin lãnh đạo, Vụ Văn hóa quần chúng và Thư viện chủ trì, chúng tôi có một số đề nghị đối với việc bảo tồn, khôi phục và phát triển vốn ca nhạc cổ truyền của Huế như sau:
1. Tổ chức sưu tầm:
a. Tất cả các thể loại ca nhạc dân gian, cung đình - bác học, thế tục cũng như tôn giáo, hiện còn được lưu giữ trong các nghệ nhân cao tuổi và trung niên. Hình thức sưu tầm: băng ghi âm và ghi hình với chất lượng cao và đầy đủ hồ sơ đúng tiêu chuẩn.
b. Hiện vật đã có từ xưa về các loại sinh hoạt ca nhạc của Huế, về các danh cầm, danh ca, nghệ sĩ, nghệ nhân có công xây dựng, truyền bá ca nhạc của Huế... Hiện vật gồm: ảnh chụp, đĩa hát, phim, băng ghi âm, băng Video, tư liệu, bài viết, chuyên khảo - đã hoặc chưa xuất bản - bằng chữ Hán, chữ Nôm, chữ quốc ngữ và các thứ tiếng khác. Nên có thông báo rộng rãi để được sự đóng góp, ủng hộ của các cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước.
2. Tiến hành nghiên cứu sâu và toàn diện một số đề tài:
a. Ca nhạc dân gian Bình Trị Thiên - Huế.
b. Ca nhạc cung đình và ca nhạc Huế.
c. Hát chầu văn Huế.
d. Nhạc tuồng Huế.
e. Nhạc Phật giáo xứ Huế.
3. Bảo tồn, giới thiệu và phát triển di sản âm nhạc Huế trong cuộc sống mới:
a. Lập Viện tư liệu (hoặc Bảo tàng) về nghệ thuật biểu diễn của Huế: Khí hậu Việt Nam, cũng như khí hậu Huế rất khắc nghiệt. Cái nóng oi ả, cái lạnh thấu xương và độ ẩm cao luôn luôn sẵn sàng hủy hoại mọi tư liệu nếu chúng không được bảo vệ tốt. Những tư liệu sưu tầm trong đợt tới không chỉ nhằm phục vụ những mục tiêu của vài chục năm tới, mà là những tư liệu quý giá cần được lưu giữ cho các thế hệ mai sau. Bởi vậy chúng cần được bảo quản một cách tốt nhất. Đề nghị: song song với việc sưu tầm vốn ca nhạc cổ truyền của Huế, cần đồng thời tiến hành xây dựng một Viện tư liệu Nghệ thuật Huế với đầy đủ tiêu chuẩn kỹ thuật và nghiệp vụ để bảo quản, lưu trữ, phân loại, hệ thống hóa, nhân bản và giới thiệu vốn nghệ thuật quí báu này với tất cả những ai muốn tìm hiểu nó. Hy vọng rằng, tại đây, chúng ta và các thế hệ sau có thể nhìn tận mắt những hiện vật, được xem và nghe những hình ảnh, âm thanh phản ánh các lễ hội, các điệu múa, những cuộc biểu diễn ca múa nhạc cung đình, ca Huế, những cuộc hò, hát trong sinh hoạt thường ngày và trong lao động của con người xứ Huế ở thời đã qua bên cạnh những hình thức đang tồn tại trong cuộc sống hiện thực mà không phải ai cũng có điều kiện thâm nhập và chiêm ngưỡng.
b. Xuất bản các công trình nghiên cứu nói trên dưới hai dạng: nguyên bản và tóm tắt, bằng tiếng Việt, Anh, Pháp để giới thiệu với nhân dân và khách du lịch trong, ngoài nước và phục vụ nghiên cứu, đào tạo.
c. Làm một số băng video về vốn ca nhạc Huế.
d. Xây dựng một giáo trình lý luận và thực hành về ca nhạc truyền thống Huế để đưa vào giảng dạy tại các Nhạc viện trong nước, trước hết là tại trường Cao đẳng nghệ thuật Huế - nơi cần được đầu tư mọi điều kiện cần thiết để nâng cấp thành một trung tâm đào tạo về nghệ thuật ca múa nhạc và sân khấu cổ truyền của Huế cho cả nước, với sự truyền dạy trực tiếp của các nghệ nhân giàu kinh nghiệm.
e. Đưa một số thể loại ca nhạc Huế vào giáo trình dạy nhạc trong các trường phổ thông.
f. Khôi phục và phát triển các hình thức sinh hoạt ca nhạc cổ truyền của Huế trong môi trường cố hữu của chúng với những đối tượng và phương thức truyền thống.
- Với ca nhạc dân gian: Cán bộ văn hóa quần chúng tại tỉnh, huyện, thị tỏa về cơ sở khơi dậy phong trào sinh hoạt ca nhạc truyền thống trong đông đảo quần chúng tại chính những môi trường đã sản sinh và phát triển các thể loại này trong lịch sử. Cần thực sự làm sống lại những tập quán sinh hoạt ca nhạc đó trong nhân dân. Việc tổ chức các liên hoan, hội thi... chỉ nhằm hỗ trợ cho việc khơi dậy và thúc đẩy phong trào nói trên, tuyệt nhiên không thể thay thế chính những sinh hoạt của quần chúng trong môi trường tự nhiên với phương thức truyền thống. Sự hỗ trợ của chính quyền các cấp về chủ trương, chế độ... để tạo điều kiện vật chất và thời gian cho việc khôi phục các sinh hoạt này là không thể thiếu.
- Với mảng cung đình - bác học: khôi phục, phát triển trong cả giới chuyên nghiệp và không chuyên để tạo cơ sở tuyển chọn 1-2 đội chuyên nghiệp có kỹ năng cao, được Nhà nước đỡ đầu, sẵn sàng giới thiệu, phục vụ đối nội, đối ngoại.
Trong mọi trường hợp, nên lưu ý tránh hai khuynh hướng:
- Lấy mục đích thương mại làm đầu trong khôi phục và phát triển các thể loại trên. Nó có thể làm mất đi tính hồn nhiên, chân chất của các loại hình ca nhạc này.
- "Hiện đại hóa "những hình thức, thể loại trên (thường dễ xảy ra trong các liên hoan, hội thi...) khiến chúng bị pha tạp, lai căng.
Hà Nội tháng 3-1994
N.T.L
(TCSH63/05-1994)
Tải mã QRCode
DƯƠNG BÍCH HÀ
Âm nhạc dân gian (ÂNDG) xứ Huế (chúng tôi muốn mở rộng không gian địa lý của nó bao gồm một số huyện từ phía Nam Quảng Trị trở vào) là một thành phần của văn hóa dân gian Huế, nhưng cũng là một bộ phận của âm nhạc truyền thống dân tộc.
TRƯƠNG TRỌNG BÌNH
Nằm trong hệ thống Tiểu nhạc, mỗi bài trong “Mười bản ngự” đều có thể diễn tấu một cách độc lập nhưng khi liên kết và trình tấu liên tục “Mười bản ngự” trở thành một hệ thống bài bản liên hoàn thống nhất tựa như một bài bản lớn.
PHAN THUẬN THẢO
Ca Huế là thể loại âm nhạc thính phòng dành cho giới danh gia vọng tộc, tao nhân mặc khách của Huế xưa. Thời điểm ra đời của Ca Huế không được ghi trong sử sách, song nhiều học giả đã dựa trên một số chứng cứ văn hóa - xã hội để đoán định rằng nó bắt đầu hình thành dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu (1691 - 1725).
PHAN THUẬN THẢO
Trong nhạc mục của Ca Huế hiện nay có một bài bản chính thống nhưng không mấy phổ biến, đó là bài Lộng điệp.
TÔN THẤT BÌNH
Nước Trung Quốc, về thời cổ "Vua Hán Vũ Đế (140 - 86 tr. Tây lịch) định lễ Giao tự để tế tiên địa tôn miếu và bách thần, mới đặt ra nhạc phủ.
DƯƠNG BÍCH HÀ
Xứ Huế là mảnh đất của thơ ca, là không gian của nhạc. Đặc điểm của Huế là sự dung hợp tự nhiên giữa dân dã với đô thị, cung đình; là ranh giới khó phân định giữa bác học với dân gian, giữa ngoại ô và nội thị...
PHAN THUẬN THẢO
“Di tình nhã điệu” là một văn bản Hán Nôm quý hiếm của âm nhạc cổ truyền Việt Nam. Tác giả và niên đại không được ghi chép trên tài liệu này nên chưa được xác định chính xác.
TRẦN HỮU PHÁP
Những nhạc sĩ sáng tác chúng tôi mỗi khi gặp nhau thường nói vui có lẽ chúng ta phải chuyển ngành, bởi vì những tác phẩm chúng ta tạo ra từ trái tim của mình cứ phải nằm trong ngăn kéo qua năm tháng.
PHAN THUẬN THẢO
Các khái niệm trống và mái là một biểu tượng của cặp phạm trù âm - dương đã được sử dụng trong âm nhạc truyền thống Huế. Cũng như cặp phạm trù âm - dương, trống và mái thể hiện hai mặt đực và cái, sáng và tối, cương và nhu… đối lập.
NGUYỄN CÔNG TÍCH
Được sự đồng ý về mặt chủ trương của Lãnh đạo tỉnh Thừa Thiên Huế, Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Thừa Thiên Huế phối hợp với Trung tâm Hỗ trợ sáng tác Văn học nghệ thuật (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Hội Nhạc sĩ Việt Nam tổ chức Trại sáng tác Âm nhạc “Huế xưa và nay”, diễn ra từ ngày 08 đến 29/9/2018 với sự tham gia của 16 nhạc sĩ tên tuổi trong cả nước.
PHAN THUẬN THẢO
Quạnh quẽ màn loan, tay ôm đàn tình tang tích tịch
Cung réo rắt đau lòng riêng càng thêm chạnh, vì ai thêm bận
Ngồi trông bạn, kìa đâu bạn, mờ mịt trời mây én nhạn lìa đôi
Tình đau thương tình ôi…
VĨNH PHÚC
Dưới thời Khải Định (1916 - 1925), năm 1919 nhà vua cho lập một dàn nhạc kèn hơi theo kiểu Pháp để làm công tác đối ngoại, phục vụ cho các nghi lễ do triều đình tổ chức như các buổi đón khách, tiếp sứ…
Có tiếng trong giới mộ điệu âm nhạc từ thập niên 1990, song đến bây giờ nhạc sĩ (NS) Nguyễn Việt Hoàng mới đóng góp cho quê hương nhạc phẩm “Ai về cầu ngói Thanh Toàn” nhân Festival Huế 2018.
Trong chuyến thăm Việt Nam, ngày 4/3 sau khi đến Huế, Nhà vua và Hoàng hậu Nhật Bản đã đến thăm Đại Nội và xem biểu diễn Nhã nhạc cung đình Huế tại Nhà hát Duyệt Thị Đường.
PHAN THUẬN THẢO
Bước sang thế kỷ XX, tình hình văn hóa xã hội của nước ta có nhiều biến chuyển theo những ảnh hưởng của văn hóa phương Tây sau nhiều thập kỷ chịu sự đô hộ của Pháp.
TRỌNG BÌNH
Những vũ khúc cung đình Huế luôn mang đậm tính triết lý và thẩm mỹ phương Đông. Ở đó, sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các động tác múa, sự di chuyển đội hình theo các tuyến, ngang, dọc, xéo cộng với việc tạo hình tượng theo hình khối làm nên nét đặc trưng riêng biệt.
Nhạc: NGUYỄN TRUNG DŨNG
Thơ: LÊ BÁ NGỮ
TÔN THẤT BÌNH
Ba Vũ là đoàn múa cung đình độc nhất còn lại ở Huế đến ngày nay. Đây là một đoàn có nguồn gốc lịch sử lâu đời; có nghệ thuật trình diễn độc đáo.
Nhạc: THANH SỬ
Thơ: TRẦN THỊ TỐ NGA