Bàn thêm về vấn đề tác giả bài "Răng cắn lưỡi"

16:03 10/06/2026

NGUYỄN LƯƠNG TÀI

Tạp chí Sông Hương số 2 tháng 3-4/1993 có đăng bài của ông Thái Vũ bác bỏ ý kiến của ông Hoàng Minh Tiến cho bài thơ "Răng cắn lưỡi" là của Nguyễn Hàm Ninh và ý kiến hai cụ Hoàng Ngọc Phách và Kiều Thu Hoạch cho là của Nguyễn Đăng Hành để đưa ra một thuyết mới: tác giả bài thơ đó là Trần Văn Kỳ, quân sư riêng của Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ.

Mộ của danh sĩ Nguyễn Hàm Ninh ở huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình - Ảnh: tư liệu

Việc truy tìm lập lại nguyên văn tác phẩm và xác định tác giả là một việc cần nhưng lại rất khó khăn, thêm được một phát hiện mới nào cũng là điều đáng mừng. Tuy nhiên, khi đọc bài này, chúng tôi lại thấy có một số điểm chưa hợp lý trong lập luận và lúc nói đến tác giả, rất tiếc là đã bỏ mất phần thưởng phạt là phần lý thú nhất của giai thoại và của cả bài thơ.

Trước hết, xin nói về thời điểm 1866 mà ông Thái Vũ đưa ra để cho rằng Nguyễn Hàm Ninh và Nguyễn Đăng Hành không thể nào là tác giả. Như chúng ta đều biết, năm 1866 là năm xảy ra cuộc biến động ở Khiêm lăng, không phải là năm xảy ra vụ Hồng Bảo. Lúc này, Hồng Bảo đã mất hơn 12 năm rồi. Sự xích mích giữa hai anh em Hồng Bảo - Hồng Nhậm thực ra đã bắt đầu từ lúc vua cha là Thiệu Trị có ý ghét bỏ người con trưởng, định lập người con thứ hai, nhưng mãi tới lúc Tự Đức chính thức bước lên ngai vàng mới trở thành sâu sắc. Từ đó mâu thuẫn ngày một căng thẳng thêm. Theo sử sách, năm 1853, trong quyết tâm giành lại ngôi báu, Hồng Bảo đã tư thông với người Tây và bị bắt giam vào ngục. Tại đó, năm sau, 1854, Hồng Bảo đã tự tử. Tuy sử sách ghi như vậy, song thời ấy, trong nhân dân, trong giới quan lại, thậm chí cả trong hoàng tộc, không ít người vẫn ngầm cho rằng chính Tự Đức đã giết hại ông anh. Một số bài thơ của Tùng Thiện công, Tương An công như Trường ca hành, Thất thập tân qua bán, Trăm thương, Hoài cổ ngâm và nhất là bài Quỷ khốc hành được viết ra trong hoặc không xa thời gian ấy đã chứng minh cho luồng dư luận kín nói trên. Do đó, chúng tôi nghĩ rằng thời điểm chính của vụ Hồng Bảo là hai năm 1853-1854 và nếu nói về thời gian bài thơ ra đời thì có thể từ đầu năm 1848 đến cuối các năm 1859, 1860 hoặc lâu hơn một ít chứ không thể cố định vào một năm 1866 được. Cho nên việc lấy năm đó để cho rằng Nguyễn Hàm Ninh và Nguyễn Đăng Hành không thể là tác giả là điều không được hợp lý lắm.

Điểm thứ hai chúng tôi muốn nói đến là về trường hợp làm bài thơ của Trần Văn Kỷ. Ông Thái Vũ viết "Chỉ có Trần Văn Kỷ, trong tình thân và tin cậy đó, khi trong trướng cùng bàn việc quân với Nguyễn Huệ có thể cùng ăn chung trên một mâm cơm, Huệ sơ ý nhai, răng cắn lưỡi...". Chúng tôi nghĩ rằng ông Thái Vũ chỉ có thể viết thế khi đã nắm chắc một tư liệu chính xác về tác giả, còn nếu không thì cũng chỉ là từ một giả thuyết tạo ra những giả định mà thôi. Điều đáng nói hơn là câu chuyện kể của ông, trong khi chưa đủ căn cứ xác thực, lại cắt mất phần đã làm bài thơ trở thành giai thoại, bởi vì Nguyễn Huệ không phải như Tự Đức là một ông-vua-nhà-thơ để có được cái hành vi vừa trị tội phạm thượng vừa hậu thưởng cho một tác phẩm hay. Giá như ông đưa ra được một vài chứng liệu dù nhỏ đi nữa, chắc chúng ta ai cũng sẵn sàng bỏ ngay cái giai thoại dù hứng thú đến mấy nữa. Nhưng ông đã không làm được việc đó.

Bây giờ, chúng tôi xin trình bày ý kiến về những người, theo sự hiểu biết cạn hẹp của mình, lâu nay được xem như tác giả bài thơ "Răng cắn lưỡi". Đó là Nguyễn Hàm Ninh, Đinh Viết Thận và Nguyễn Đăng Hành.

Về Nguyễn Đăng Hành, chúng ta đều biết rằng ông là con trai đầu của Nguyễn Đăng Giai (không phải em như ông Thái Vũ viết), cháu đích tôn Nguyễn Đăng Tuân (không phải con), sinh năm 1823, đỗ cử nhân năm 1843 và tiến sĩ năm 1848, năm đầu Tự Đức. Gia đình ông là một gia đình thế phiệt, có công lớn với triều Nguyễn. Ông nội ông làm quan đến hàm Hiệp biện, có thời gian làm sư bảo dạy các hoàng tử, không những khi sống mà cả sau khi chết vẫn được nhà vua biệt đãi. Bố ông tuy chỉ xuất thân cử nhân (đỗ năm 1825) mà chỉ hơn 18 năm đã được giao đến chức tổng đốc Sơn Hưng Tuyên và lúc con đỗ đại khoa lại đang giữ chức thượng thư Bộ Hình. Còn ông cũng nhờ thế lực của cha ông, mới 13 năm xuất sĩ đã được đề bạt đến chức bố chánh tỉnh Khánh Hòa. Năm 1862, ông mộ lính đánh Pháp, nhưng vì triều đình mới ký hòa ước Nhâm Tuất nên đã cử ra làm thương biện quân vụ tỉnh Bắc Ninh trấn áp cuộc nổi dậy của cai tổng Thịnh. Tại đây, ông đã 13 lần đánh nhau rồi bị giết. Vua Tự Đức "thương lắm" đã ban cho một số đặc ân. Liệu một nhân vật ba đời tận trung và được nhà vua ưu ái như vậy có thể làm một bài thơ ngầm khích bác "đức kim thượng" hay không? Nói thế không có nghĩa là chúng tôi loại trừ trường hợp có hôm ông ngẫu nhiên ăn cắn phải lưỡi mà làm bài thơ, được truyền tụng rồi sau đó được vận vào vụ Hồng Bảo, khi ông đã tử tiết. Song đây là chuyện khó có, bởi vì nếu có thì không con ông là cử nhân Nguyễn Đăng Cừ, cháu nội ông là phó bảng Nguyễn Đăng Cư, đỗ năm 1919, cũng đã phủ nhận để giữ vẹn "gia thanh" chứ.

Về Đinh Viết Thận (trước đây thường đọc là Đinh Nhật Thận), trước giải phóng, nhà nghiên cứu lịch sử Bửu Kế, trong bài viết về cuộc biến động ở Khiêm Lăng đăng trên tạp chí Bách khoa xuất bản tại Sài Gòn, đã cho rằng “tương truyền bài thơ “Xỉ khiết thiệt” (răng cắn lưỡi) là do ông Đinh làm và khi nghe, Tự Đức đã khóc”. Đinh Viết Thận sinh năm 1814, đỗ cử nhân năm 1837 và tiến sĩ năm 1838, là tác giả Thu dạ lữ hoài ngâm viết lúc còn làm việc tại Viện Hàn Lâm ở Huế. Ông nổi tiếng về tính cương trực và về văn thơ. Là bạn thân của Cao Bá Quát, năm 1854, lúc xảy ra cuộc nổi dậy Mỹ Lương, ông bị cung xưng và bị bắt giam rồi sau đó bị đuổi về làng, làm nghề thuốc và dạy học cho đến năm 1866 thì mất. Ông bị mất tự do với nguyên nhân đó, song có giai thoại lại cho rằng vì ông đã mời một ông bạn thân đến đánh tổ tôm, trong thư có câu: "Tứ tướng dĩ cụ, chỉ khiếm nhất viên, tương nhất bách nhị thập tinh binh độ hà lai chiến" (bốn tướng đã sẵn, chỉ thiếu một viên để đem 120 tinh binh qua sông tới đánh). Dầu sao, từ năm 1854, ông không thể là tác giả bài thơ được nữa. Còn như trước đó, với một chân thuộc quan không được ưu ái gì cả, ông làm sao có mặt trong đám triều thần được ngồi làm thơ với nhà vua? Nhưng khi đã "tương truyền", tức là không ít người đã cho là có thể như thế thì gác bỏ tên ông cũng là một việc làm vội vã.

Về Nguyễn Hàm Ninh, thật khó quên lời nhận xét của Cao Bá Quát trên bài thơ họa vần bài “Thù biệt Tam Dương minh phủ Tôn thất Minh Trọng, kiêm trình Trần Cung Trọng, thứ Cung Trọng ký ức nguyên vận” (Đáp biệt tri huyện Tam Dương Tôn thất Minh Trọng, cùng trình Trần Cung Trọng, họa vận bài ký ức của Cung Trọng) của ông và nhờ Trần Cung Trọng (tức Trần Đình Túc) đưa lại: “Thử lão quật cường, chính phục dữ ngã đồng bệnh...” (Ông lão này là tay quật cường, lại cùng ta một bệnh). Nhận xét đó rất đúng, vì tuy đỗ giải nguyên nhưng do tính khí mà 20 năm làm quan, Nguyễn Hàm Ninh đã phải 4 lần bị miễn chức. Sau ngày phạm sai lầm lớn là xuống thăm một chiếc tàu Tây dương, bị tên chỉ huy bắt giữ (không phải bị lái buôn Trung Quốc bắt về nước như ông Thái Vũ viết), vua Thiệu Trị đã cho giải về đi sung quân, nhưng do thiện cảm riêng nên chỉ 6 tháng sau lại phục hồi phẩm hàm, cho vào làm việc tại Sở Tu thư (không phải Tự Đức mến tài cho làm như trong bài viết). Nhưng chỉ tháng sau, Thiệu Trị mất và Tự Đức lên nối ngôi. Lúc này, không rõ có phải vì bị ông vua mới ghét bỏ hay không mà thấy ông nản lòng, không muốn ở lại làm việc nữa. Điều này thể hiện rõ trong bài thơ Đinh vị tứ thập sơ độ chí cảm (Năm Đinh Mùi, 40 tuổi, nhớ lại ngày sinh nhật, ghi lại cảm xúc) ông viết sau ngày Tự Đức đã lên ngôi. Đến mùa thu năm sau, năm 1848, ông cáo bệnh xin về làng. Sách Đại Nam liệt truyện có ghi thời gian này ông bị khiển trách (tọa khiển) nhưng không nói rõ duyên cớ.

Qua cuộc đời, hành động, tư tưởng và tính tình của Đinh Viết Thận và Nguyễn Hàm Ninh, việc cho họ là tác giả bài thơ như một số nhà nghiên cứu trước nay đã làm quả không phải không có căn cứ. Tuy vậy, khi đi vào từng người, thấy đa số đều nghiêng về Nguyễn Hàm Ninh. Chúng tôi đồng tình với họ vì nhiều lẽ:

1. Nguyễn Hàm Ninh là một con người luôn luôn đấu tranh với các điều ngang trái trong xã hội và cả trong quan trường. Sách Đời tài hoa của ông Đẩu Tiếp xuất bản năm 1938 có kể rằng lúc ông làm Chủ sự tại Phủ Tôn Nhơn, có một vị thượng cấp - tắt nhiên là người hoàng tộc - dốt nát, người thì lùn tịt, tính lại hạch sách, coi thường thuộc dịch. Nhân ông ta sinh con trai, đồng liêu đều chúc mừng với lời lẽ tâng bốc, riêng ông, ông tặng một bài thơ, trong đó có hai câu:

Bất nguyện ngô nhi đại quá nhân
Đản nguyện ngô nhi như phụ thân

(Chẳng ước cậu bé nhà ta lớn vượt người, chỉ ước cậu bé nhà ta bằng bố mà thôi)

Ông thượng cấp lúc đầu tưởng ông chúc về sự nghiệp, sau mới hiểu ra là ông chúc về hình dáng. Tắt nhiên, ông ta tìm cách trù dập. Ngay trước đó, khi gởi thư cho ông bạn thân Nguyễn Quán, hiệu Vân Nham ở Nghệ An, ông cũng đã mỉa mai về sự "ưu đãi" của triều đình bằng cách chơi chữ

Vân Nham nhược vấn tân trừ mục
Điển bộ như kim dĩ điển y.

(Vân Nham có hỏi hàm cao thấp
Điển bộ, hôm nay cố áo rồi)(l)

Nguyễn Hàm Ninh là thế.

2. Ông Hoàng Minh Tiến, khi viết bài trên Sông Hương năm 1987, không phải là người thứ nhất cho ông Nguyễn là tác giả bài thơ. Chúng tôi đã đọc và thấy ông Tiến gần như chỉ dựa vào sách Đời tài hoa vì mọi tư liệu và sai sót đều y nguyên 100%. Ông Đẩu Tiếp đã có dịp đến nhà đọc các giấy tờ và di thảo của ông Nguyễn (trong đó có nhiều tài liệu rất đáng giá) và đã giới thiệu bài thơ như sau:

Sinh ngã chi sơ nhữ vị sinh
Nhữ sinh chi hậu ngã vi huynh
Trân tu tằng kỷ đồng cam khổ
Khiết xỉ hoàn vong cốt nhục tình

và dịch:

Thuở bác sinh ra, chú chửa sinh
Từ sinh ra chú bác làm anh
Trân cam từng lúc cùng san sẻ
Cốt nhục
đang tâm nghiến đứt tình.

3. Như trên đã nói, từ cuối năm 1847 đến tháng 9 năm 1848, không rõ ông đã bị khiển trách vào lúc nào và vì lý do gì. Đại Nam liệt truyện ghi 4 lần ông bị kỷ luật, lần 1 và lần 3 đưa rõ nguyên cớ, lần 2 không, song vẫn hiểu được qua tiểu sử, chỉ có lần 4, lần cuối là hoàn toàn không nắm được. Phải chăng là vì chuyện bài thơ?

4. Chúng tôi không biết, trước ông Đẩu Tiếp đã có ai cho Nguyễn Hàm Ninh là tác giả bài thơ chưa, còn như sau ông thì có một nhà nghiên cứu trong vùng tạm chiếm miền Nam cũ đã viết một bài đồng tình như vậy. Năm 1982, nhà nghiên cứu văn học cổ Bùi Hạnh Cẩn ở Hà Nội, khi tham gia viết tập Danh nhân Bình Trị Thiên đã đọc hai tập thơ của ông lưu giữ tại Thư viện Hán Nôm T.Ư. và cũng cho ông là tác giả bài thơ này.

Vì những lẽ đó, chúng tôi nghĩ rằng hẵng cứ nên giữ nguyên cái giai thoại lý thú chung quanh bài thơ "Răng cắn lưỡi" với tác giả được nhiều người xác định hơn cả là Nguyễn Hàm Ninh. Đồng thời nên tìm tòi, trao đổi ý kiến thêm để đi dần đến sự thực, cho tới khi chúng ta đạt được một kết luận đúng đắn hoặc có được một tư liệu chính xác, có thể phản bác hoàn toàn những đoán định đã đưa ra từ trước đến nay.

N.L.T.
(TCSH62/04-1994)

----------------------------
(1) Chữ "điển" có nhiều nghĩa. Điển bộ là giữ sổ sách, điển y là cầm cố áo. Điển bộ ngang với hàm tùng bát phẩm.

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN THANH HÙNGVăn học là cuộc sống. Quan niệm như vậy là chẳng cần phải nói gì thêm cho sâu sắc để rồi cứ sống, cứ viết, cứ đọc và xa dần mãi bản thân văn học.

  • LTS: Cuộc tranh luận giữa hai luồng ý kiến về nhân vật lịch sử Nguyễn Hiển Dĩnh, một mệnh quan triều đình Huế có công hay có tội vẫn chưa thuyết phục được nhau.Vấn đề này, Tòa soạn chúng tôi cũng chỉ biết... nhờ ông Khổng Tử "Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri giả" (biết thì nói biết, không biết thì nói không biết, ấy là biết). Vậy nên bài viết sau đây của nhà văn, nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa Nguyễn Đắc Xuân, chúng tôi xin đăng nguyên văn, tác giả phải gánh trọn trách nhiệm về độ chính xác, về tính khoa học của văn bản.Mong các nhà nghiên cứu, cùng bạn đọc quan tâm tham gia trao đổi tiếp.

  • NGUYỄN ĐẮC XUÂNNăm 1998, Thành phố Đà Nẵng dự định lấy tên nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh đặt cho con đường mới song song với đường 2 tháng 9 và đường Núi Thành. Nhưng sau đó qua một số tin bài của tôi đăng trên báo Lao Động nêu lên những điểm chưa rõ ràng trong tiểu sử của ông Nguyễn Hiển Dĩnh, UBND Thành phố Đà Nẵng thấy có một cái gì chưa ổn trong tiểu sử của Nguyễn Hiển Dĩnh nên đã thống nhất rút tên ông ra khỏi danh sách danh nhân dùng để đặt tên đường phố lần ấy. Như thế mọi việc đã tạm ổn.

  • Vừa qua nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân có viết một loạt bài về ông Nguyễn Hiển Dĩnh - một quan lại triều nguyễn, nhà soạn tuồng nổi tiếng Quảng Nam. Qua thư tịch, anh chứng minh Nguyễn Hiển Dĩnh tuy có đóng góp cho nghệ thuật tuồng cổ nhưng những hành vi tiếp tay cho Pháp đàn áp các phong trào yêu nước ở Quảng Nam quá nặng nề nên không thể tôn xưng Nguyễn Hiển Dĩnh là danh nhân văn hoá của việt Nam như Viện Sân khấu và ngành văn hoá ở Quảng Nam Đà Nẵng đã làm. Qua các bài viết của Nguyễn Đắc Xuân có những vấn đề lâu nay ngành văn hoá lịch sử chưa chú ý đến. nhà báo Bùi Ngọc Quỳnh đã có cuộc đối thoại lý thú với anh về những vấn đề nầy.

  • ĐỖ NGỌC YÊNVào những năm 70 của thế kỷ, ở nhiều nước phương Tây tràn ngập không khí của cuộc khủng hoảng gia đình, làm cho nhiều người rất lo ngại. Một số kẻ cực đoan chủ trương xóa bỏ hình mẫu gia đình truyền thống. Nhưng cái khó đối với họ không phải là việc từ bỏ hình mẫu gia đình cũ - mặc dù trên thực tế việc làm đó không phải dễ - mà vấn đề đâu là hình mẫu gia đình mới.

  • NGUYỄN ĐÌNH CHÍNH             Phóng sự điều tra

  • THỦY THANHLâu nay, "quả lắc" vì sự trong sáng tiếng Việt dường như đã trì vào điểm chết của dây dọi. Những mặc cảm, thành kiến hoặc dị ứng về sự "ga lăng ngôn ngữ" trước áp lực của thời đại tin học cũng chững lại như một thái độ thăm dò. Suy cho cùng thì ngôn ngữ cũng có đời sống riêng và nó bao gồm cả thể vía lẫn thể xác. Nó cũng "hữu sinh tất hữu diệt" trong luật tiến hóa và đào thải như nhiên. Ngôn ngữ nói chung là một phương pháp hệ thống hóa và tích lũy tri thức theo sự diễn tiến về mặt lịch đại và sự tiệm tiến về mặt đồng đại.

  • Các lý thuyết văn học tiếp cận văn chương theo những cách khác nhau và có thể được phân loại theo những tiêu chí khác nhau. Tuy nhiên, có một điểm chung tối quan trọng không thể chối cãi: tác phẩm văn học là một hiện tượng sử dụng ngôn ngữ trong đó không thể thiếu vai trò của tác giả, độc giả cũng như thực tại, cho dù mỗi yếu tố tham gia ở những mức độ khác nhau.

  • Viết là một công việc bất hạnh. Một trong những yếu tố gây khốn khổ cho nhà văn là cốt truyện. Cốt truyện là “ông ngoáo ộp” dọa dẫm người cầm bút và cũng là nguyên nhân chung dẫn đến sự bế tắc của họ trong quá trình triển khai tác phẩm.

  • Trên thế giới, ít có loài hoa nào ra đời sớm, phổ biến với nhiều biểu trưng cao quý như hoa sen. Dáng hình đẹp, màu sắc trang nhã, hương thơm thùy mị, thanh khiết, không nhiễm bẩn... chừng ấy đức tính tốt đẹp đã đưa hoa sen thành biểu trưng cao quý của đạo Phật.

  • TRẦN ĐƯƠNGGoethe (1749-1832) hoạt động trên rất nhiều lĩnh vực và ở lĩnh vực nào ông cũng thâu tóm những tri thức đồ sộ, cũng đạt được những thành tựu xuất sắc. Tên tuổi ông trở thành niềm tự hào của cả dân tộc, được Các Mác gọi là người Đức vĩ đại nhất”.

  • AN CHÍNHCó lẽ Hồng Nguyên là một trong những nhà thơ rất thành công về việc dùng "tiếng địa phương trong thơ của mình.

  • Flier Andrei Jakovlevich(Tiến sĩ triết học, nhà văn hóa học của Nga)

  • HOÀNG NGỌC HIẾN    (Đọc "Văn hóa chính trị - truyền thống và hiện đại" (1) của Nguyễn Hồng Phong)Đây là công trình nghiên cứu tổng kết có tính chất chiến lược Chương trình khoa học công nghệ cấp Nhà nước KX06 "Văn hóa, văn minh vì sự phát triển và tiến bộ xã hội" do cố giáo sư Nguyễn Hồng Phong làm chủ nhiệm(2). Lịch sử những quá trình hiện đại hóa ở Việt Nam từ cuối t.k.XIX đến nay là một chủ đề quan trọng của công trình.

  • NGUYỄN ĐÌNH CHÍNHThực trạng của phê bình nghệ thuật hiện nay đang là một câu hỏi cần phải được trả lời.

  • THỦY THANHCuộc thi thơ dành cho người tàn tật ở Thừa Thiên Huế mặc dù "thời gian ứng thí" chưa đầy 2 tháng nhưng đã thu được kết quả đáng khích lệ. Với 33 tác phẩm của 7 tác giả nghiệp dư mang khuyết tật trên mình nhưng mỗi con người trong họ vẫn là "một thế giới một tâm hồn" lành lặn.

  • HOÀNG TẤT THẮNGMột trong những đặc điểm đặc thù của tiếng Việt là: các danh từ chỉ sự vật, hiện tượng, trạng thái, tính chất... không phải luôn chỉ đứng một mình mà thường kết hợp với một từ đứng trước với chức năng phân loại, chỉ đơn vị, biểu thái... trong lời nói. Chẳng hạn, sự vật thuyền trong tiếng Việt không phải chỉ có từ "thuyền" mà còn có "cái thuyền", "chiếc thuyền", "con thuyền", "lá thuyền", "mảnh thuyền"... các từ "cái - chiếc - con - lá - mảnh..." thường gọi là từ chỉ loại (hay là loại từ).

  • NGUYỄN THANH HÙNGVăn học thời đại nào cũng là sự du di cái nhìn thấm sâu vào đời sống. Thơ văn nói tới cái thật xa, rồi lại trở về với cái thật gần. Muốn đi xa, hành trang thơ phải gọn nhẹ, nhẹ chữ nhưng nặng lòng. Thơ Thiền là vậy. Mỗi câu thơ như một mũi tên bay vào tưởng tượng. Giữa những dòng thơ Thiền là một cõi chân như, vượt ra ngoài định giới môi trường xã hội quen thuộc, vì thế thơ Thiền thênh thang hướng đạo nhằm mục đích cứu sinh, đưa con người trở về với chính nó.

  • LÊ ĐẠT                Đường bụi trang lịch cũ                 ếp ếp đàn thời gian                                           L.Đ

  • HOÀNG NGỌC HIẾN             (góp phần định nghĩa minh triết)Tôi bắt đầu tiểu luận này bằng những suy nghĩ có liên quan đến chủ đề minh triết của hai học giả Việt Nam: Ngô Thời Sĩ (1740-1786) và Kim Định (1914- 1997).