Tục ném còn

09:01 12/03/2010

NGUYỄN HỮU NHÀNXa xưa tục ném còn có ở nhiều nơi trong nước. Ở đất bản bộ của Vua Hùng cũng có nhiều làng, nhất là ở vùng Mường không mấy làng không tổ chức ném còn trong dịp hội xuân và hội làng.

Tục ném còn đã có từ lâu - Ảnh: nguoidaibieu.com.vn

Ném còn là dùng quả còn tung quả vòng tròn ở trên cao cho người đứng ở phía bên kia vòng tròn bắt rồi ném trả lại qua cái vòng tròn ấy.

Có nơi tổ chức hẳn một bãi ném còn riêng. Thông thường ném ở trên sân đình. Có nơi ném trong hang đá rộng trần hang cao.

Ở giữa bãi còn người ta dựng một sào tre hoặc hóp cao 9m. Đầu sào buộc một vòng tròn như vành nón đường kính năm mươi phân, bưng giấy bản màu đỏ nhìn như mặt trống đỏ.

Quả còn may bằng vải thủ công sợi thô, bền, nhuộm đen, thoạt nhìn tưởng hình tròn nhưng thực ra người ta khâu bốn múi chắp lại thành cái túi tạo ra bốn góc, bên trong nhồi chặt nửa gạo tẻ và nửa là hạt muồng để quả còn có trọng lượng từ 250 đến 300 gam. Các múi quả còn được khâu đường nẹp vải màu xanh, đỏ, vàng. Dây quả còn dài sáu bảy mươi phân. Một đầu dây khâu chắc chắn vào giữa quả còn. Ruột dây tết bằng sợi lanh, bên ngoài khâu vẩn thành cái vỏ vải màu sặc sỡ xanh, đỏ, vàng, đen. Dọc dây còn, cách mười phân lại khâu một cái dải nhỏ bằng vải dài 10 cm rộng từ 1 đến 1,5 cm, mỗi cái một màu.

Những người ném còn đứng cách cột đôi vòng tròn 9m. Cầm giây còn vung mạnh ba vòng theo chiều kim đồng hồ, đến vòng thứ ba thì vung mạnh, buông giây cho quả còn thẳng hướng xuyên thủng màng giấy bản chui qua vòng tròn sang cho người bên kia bắt rồi ném tại. Mỗi khi quả còn ném chui qua vòng tròn, dân làng đứng xem đen đỏ trên bãi còn lại vỗ tay cổ vũ. Có khi người ném trúng mỗi lần đều được làng có phần thưởng tượng trưng.

Quả còn khi bay kéo theo giây còn có dải ngũ sắc lấp lánh nhìn như lũ nòng nọc đang bơi trên biển trời xanh chui lọt vào vòng tròn.

Khi xưa, ném còn không chỉ là trò chơi mà còn mang chức năng trò diễn hội làng với mục đích tín ngưỡng phồn thực và đậm đặc triết lý âm dương của người phương đông cùng với tín ngưỡng thờ mặt trời (vòng tròn bưng giấy đỏ tượng trưng mặt trời)

Ném còn trong hội Xuân tại lễ hội đền Trung Đô 2009 - Ảnh: baolaocai.vn

Ngày nay ở vùng Mường, Đất Tổ Phú Thọ cũng chỉ còn lại hai làng duy trì tục ném còn với đầy đủ ý nghĩa văn hóa bản địa của mình. Đó là làng Tất Thắng và làng Xuân Sơn huyện Thanh Sơn. Cũng chỉ thấy ở hai làng còn vài nghệ nhân biết khâu quả còn đúng tiêu chuẩn.

Quả còn tượng trưng là dương ném chui qua vong (lỗ) là âm. Dân ta làm lúa nước trọng hướng đông và nam là hướng có nước. Trong âm dương thì hướng đông, hướng nam là dương. Ta vì trọng nước mà trọng về dương hơn âm. Nhưng nếu dương không có âm cũng không phát triển được, vì thế ta quan niệm tốt nhất là trong dương có âm, trong âm cũng có dương. (Dân tộc ta sung mãn là nhờ sự kết hợp của hai giống rồng tiên. Lạc Long Quân làm chồng là dương nhưng ở biển thuộc âm, bà Âu Cơ, vợ là âm nhưng ở rưngf thuộc dương). Tục ném còn thể hiện rất rõ tư tưởng triết lý ấy. Quả còn là dương nhưng người ta khâu múi tạo ra 4 góc để có hình âm. Vỏ màu đen là âm khâu các nẹp xanh, vàng, đỏ là dương: Chứa bên trong ruột nó một nửa là gạo tẻ xay từ hạt lúa nước là âm còn phần nửa hạt muồng mọc trên rừng là dương. Cái lỗ cho quả còn chui qua là âm nhưng nó cũng tích dương bởi được uốn hình tròn, hình mặt trời là dương. Vòng tròn bưng giấy bản cho quả còn dễ chọc thủng chui qua. Màu giấy đỏ vừa dễ nhìn ở không gian núi rừng và nền trời lóa nắng vừa thể hiện có yếu tố dương trong cái lỗ - âm.

Ở làng Tất Thắng xưa mỗi kỳ tế thành hoàng xong ông từ lại bưng đĩa quả còn vào đình thắp hương cúng thành hoàng xong mới tung ra cho trai gái ném.

Mở đầu bao giờ cũng là các cặp trai tân gái làng (nam thanh nữ tú) đang có ý hẹn ước trăm năm vào để ném với nhau. Thông thường mỗi lần ném là ba cặp nam nữ. Cứ lần lượt từng cặp một thay nhau ném để không lúc nào không có quả còn đang bay trên trời xanh trong tiếng vỗ tay reo hò của dân làng. Mỗi cặp nam nữ lần đầu tung quả còn chui qua vòng tròn thì họ trao cho nhau kỷ vật làm tin, coi đó là sự tác thành của trời đất để sau đó đôi bên cha mẹ mới làm các thủ tục dạm ngõ, ăn hỏi, cưới xin. Ném còn ở Tất Thắng là trò gạch nối mở đầu giữa phần lễ sang phần hội hàng năm của làng này. Sau khi ném còn, dân làng mới tiếp tục các trò chơi thể thao cổ truyền như: kéo co, bắn nỏ, vật, hòa tấu cồng chiêng, múa trống đu v.v...

Vậy ném còn ở Tất Thắng vừa có mục đích tín ngưỡng phồn thực cầu đinh, sau đó mới là trò vui chơi giải trí.

Ném còn ở làng Xuân Sơn lại có mục đích tín ngưỡng phồn thực cầu mùa, kết hợp làm trò vui xuân của trai gái. Họ ném còn sau khi quan lang đã cúng thành hoàng.

Thành hoàng làng Xuân Sơn là con rắn trắng lấy nàng Bạch là con gái nhà Lang. Đình là nơi thờ cúng thành hoàng nhưng nơi ở của thành hoàng lại ở trong hang Lạng, một hang đá lớn dài hơn chục cây số có suối chảy ở đáy hang. Nhiều chỗ hang phình rộng cho hàng nghìn người vào vui chơi hội hè.

Dân làng sống bằng nghề trồng lúa nước ở cánh đồng Lạng ngoài cửa hang.

Người ta thờ thành hoàng phù hộ đem đủ nước cho dân làng cày cấy.

Truyền thuyết cặp vợ chồng thành hoàng ở đây cùng một mô típ Lạc Long Quân lấy Âu Cơ. Đó là sức mạnh của âm dương trời đất. Người ta muốn qua cầu cúng và ném còn để biểu hiện ước mong dân lên trời đất thánh thần phù hộ mưa thuận gió hòa mùa màng tốt tươi.

Ở một số làng Mường vùng Thanh Sơn còn có tục “nhón còn” ở nhà các thầy mo trước khi dân làng vào cuộc múa mỡi. (Mỡi là sinh hoạt múa hát của người Mường dùng ống nứa đâm xuống tấm ván làm nhịp nên còn gọi là tục đâm ống. Dân làng vào hát ví đối đáp hòa theo các điệu múa và nhịp đâm ống. Phần múa nặng về đồng cốt, ma thuật nên ngày nay không còn). Thầy mo đưa quả còn lên điện thờ cúng xong thì đưa cho dân làng ném cho nhau. Họ đứng ở cuối hai gian nhà tùng quả còn qua vòng tròn gắn trên xà nhà cho nhau bắt. Càng tung quả còn lọt qua vòng tròn cho nhau bắt được nhiều lần càng chứng tỏ phúc lộc về nhiều cho bản mường trong năm mới. “Nhón còn” trong đêm múa mỡi cũng là nghi lễ của tín ngưỡng phồn thực và thờ mặt trời cầu dân khang vật thịnh.

Ngày nay tục ném còn nếu sót lại ở một số làng cũng chỉ mang chức năng trò giải trí đơn thuần. Quả còn chỉ làm đơn giản bằng túi vải đựng cát đính giây để cầm ném qua cái vòng tròn như một vành nón không dán giấy trong túi như xưa. Do không còn được tích hợp vào đó nội dung văn hóa tín ngưỡng và triết lý âm dương nên trò chơi này trở thành đơn giản không còn sức hấp dẫn bằng các môn thể thao hiện đại như bóng đá, bóng bàn, tenís...

Ném còn là một di sản của dân tộc. Muốn không bị mai một đi thì các địa phương cần khôi phục lại trong lễ hội của làng mình với những nội dung lành mạnh của nó, và có ý nghĩa thuộc về văn hóa tâm linh.

N.H.N
(132/02-2000)

Đánh giá của bạn về bài viết:

0 đã tặng

Bày tỏ cảm xúc Mã QRCode

Bình luận (0)

Xem thêm

Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ: Một vài đặc trưng

Theo TS Nguyễn Ngọc Mai, ngày nay, các nghi lễ trong hệ thống thờ Mẫu Tam phủ đã hội họp cả nghi lễ trong hệ thống Tam phủ thờ ba vị nam thần: Thiên Thần – Địa Thần – Thủy Thần và hệ thống thần linh các vùng miền khác.
Lễ hội tôn vinh tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ diễn ra tại đền Ỷ La

Lễ hội đền Hạ, đền Thượng, đền Ỷ La sẽ diễn ra từ ngày 8-13/3 tới đây tại vùng đất được mệnh danh là "Thủ đô kháng chiến" do Ủy ban Nhân dân thành phố Tuyên Quang tổ chức nhằm tôn vinh Di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ của người Việt” đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Độc đáo lễ hội tái hiện lễ xuất quân của Triệu Quang Phục

Ngày 21/2 (tức 25 tháng Giêng Âm lịch), nhân dân thôn Yên Trạch (xã Bắc Lý, huyện Lý Nhân, Hà Nam) đã tưng bừng tổ chức lễ hội chạy ngựa tre truyền thống.
Lễ hội thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách tham gia.
Phát huy vai trò của nhân dân trong bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống lễ hội

Bằng nhiều giải pháp, tại các địa phương trên địa bàn tỉnh Nghệ An đã và đang hạn chế tối đa việc sử dụng ngân sách nhà nước để tổ chức lễ hội, đẩy mạnh xã hội hóa các nguồn lực khi tổ chức lễ hội.
Lễ hội dân gian Thừa Thiên-Huế các vấn đề truyền thống và hiện đại

TÔN THẤT BÌNH

Bàn về lễ hội, có một số ý kiến sâu sắc, xác đáng, cần suy nghĩ, về mặt văn hóa của Lễ hội, giáo sư Trần Quốc Vượng viết:
"Lễ hội là một sản phẩm và một biểu hiện của một nền văn hóa. Tham gia lễ hội là một thế ứng xử văn hóa"(1).
Phong tục “Pây Tái” - lễ báo hiếu của người Tày, người Nùng

Với người miền xuôi, dịp Rằm tháng Bảy - lễ Vu Lan báo hiếu cha mẹ hay còn là ngày xá tội vong nhân, người ta thường làm cỗ cúng gia tiên hoặc ăn chay nhẹ, còn với người Tày, người Nùng ở Cao Bằng, Rằm tháng Bảy - lễ "Pây Tái" - là một trong hai cái Tết quan trọng nhất của năm, sau Tết Nguyên đán.
Khai hội Đền Hùng 2015: Hướng đến Lễ hội mẫu mực, hài lòng du khách

Sáng 23/4 tại Khu di tích lịch sử đặc biệt Đền Hùng, tỉnh Phú Thọ. Lễ hội Đền Hùng chính thức được khai mạc. Lễ hội sẽ diễn ra trong 6 ngày (từ 23-28/4/2015, tức từ 5-10/3 năm Ất Mùi).
Lễ hội mùa Xuân Côn Sơn Kiếp Bạc

Theo UBND tỉnh Hải Dương, năm nay lễ hội Mùa Xuân Côn Sơn - Kiếp Bạc và Kỷ niệm 50 năm Bác Hồ về thăm Côn Sơn sẽ diễn ra từ ngày 28/2 đến hết ngày 13/3 với nhiều chương trình, hoạt động đặc sắc tại hai khu di tích Côn Sơn và Kiếp Bạc.
Liên hoan VH tín ngưỡng thờ Mẫu HN: Tôn vinh giá trị truyền thống

Liên hoan năm nay cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống tâm linh của người dân thủ đô nói riêng và cả nước nói chung.
Tưng bừng lễ hội Katê

Sáng 23.10 (nhằm ngày 1.7 Chăm lịch), tại tháp Pô Klong Garai ở TP.Phan Rang - Tháp Chàm (Ninh Thuận), lễ hội Katê năm 2014 của đồng bào Chăm theo đạo Bà La Môn diễn ra với sự tham gia của hàng nghìn người dân địa phương và du khách.
Đến Lễ hội Lam Kinh hòa mình trong múa dân gian trò Xuân Phả

“21 Lê Lai, 22 Lê Lợi”, đã thành thông lệ, cứ đến ngày 21, 22/8 Âm lịch hàng năm, lớp lớp cháu con lại tụ hội về Lam Kinh (huyện Thọ Xuân- tỉnh Thanh Hóa) để thắp nén tâm nhang tưởng nhớ người anh hùng dân tộc Lê Lợi và các vua Lê đã có công giành lại độc lập, yên bình cho đất nước.
Một bông hồng cho Hai Bà Trưng

TRẦN VIẾT NGẠC

Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3 hằng năm là ngày bông hồng lên ngôi. Bông hồng để tặng người yêu, tặng bạn gái, bông hồng cho mẹ, cho chị, cho cô giáo, cho nữ đồng nghiệp… nói chung là “một nửa nhân loại” được vinh dự nhận những bông hồng tuyệt đẹp! Nhưng, một bông hồng cho Hai Bà Trưng, hai nữ anh hùng đã đốt lên ngọn lửa bất khuất đầu tiên của dân tộc, thì không!
Hát sắc bùa ở Phò Trạch

TÔN THẤT BÌNH

Vào những ngày đầu xuân, tại làng Phò Trạch, xã Phong Bình, huyện Hương Điền, tỉnh Bình Trị Thiên trước đây dân làng thường tổ chức các trò vui xuân như đánh đu lấy giải, hát trò và hát sắc bùa.
Vật võ làng Sình

NGUYỄN ĐẮC XUÂN

Đường thủy từ Huế về Thuận An đi ngang qua một ngã ba sông nước trời bao la, những người vô tình nhất đến đó cũng phải kêu lên "đẹp quá".
Con gà trống đã ra thủ đô ăn Tết

Từ khi công bố câu đối thách cách nửa thế kỷ của nhà thơ Nguyễn Khoa Vy, tòa soạn đã đi từ trạng thái hồi hộp, lo lắng đến... bối rối.
Bồ tát Quán Thế Âm (Avalokitesvara) với tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam

MAI KHẮC ỨNG

Nước Việt Nam nằm ở phía đông bán đảo Đông Dương. Bán đảo Đông Dương một thời được gọi là Indo - Chine bao gồm ba nước Việt Nam, Lào, Cambodia. Bởi vị thế Đông Dương cùng với Thái Lan, Mianma nằm giữa vùng ảnh hưởng của nền văn minh Ấn Độ cổ đại, nên từ đầu văn hóa Ấn Độ đã sớm gia nhập vào Việt Nam trong đó có đạo Phật.
Chợ Gia Lạc trong ngày lễ xuân

TÔN THẤT BÌNH Trong ba ngày tết, tất cả các chợ đều nghỉ mua bán, chỉ có một chợ độc nhất đã mở đó là chợ Gia Lạc, đông vui chỉ trong ba ngày tết.
Thú chơi dân gian Tết Huế

NGUYỄN VĂN UÔNGTết nông thôn Huế thực sự đến từ chiều 30, khi bữa cơm cúng dọn từ bàn thờ bưng trải ra mâm, cả nhà quây quần trên chiếu phản trong khi bên ngoài trời chuyển màu dần sang tối. Đó là bữa cơm cúng mời tổ tiên và Táo quân, Thổ địa trở về nhà ăn Tết.
Hò đối đáp nam nữ ở Bình Trị Thiên

TÔN THẤT BÌNH Sinh hoạt hò đối đáp nam nữ ở Bình Trị Thiên được thể hiện trong lao động tập thể, trong các hình thức giải trí vui chơi, và ngay trong các ngày hội lễ, mặc dù tính chất trang nghiêm, nhưng không vì thế mà hò đối đáp không được sử dụng.
Vài nét về ngày Tết ở Huế xưa

NGUYỄN ĐẮC XUÂNNgày xưa ở Huế, việc chuẩn bị Tết có từ nhiều tháng trước. Thậm chí có những món bánh, mứt làm từ mùa hè (mứt thơm) rồi đậy kín dán giấy bảo quản cho đến tết. Ngày 1 tháng chạp là ngày chính thức được bắt đầu chuẩn bị cho năm mới. Ngày này, Khâm Thiên giám làm và ấn loát xong lịch, ban phát cho dân. Lễ phát hành lịch này gọi là lễ Ban sóc.