PHAN TUẤN ANH
Ảnh: tư liệu
1. Tái định hình bản chất của sáng tạo văn chương - Sự ra đời của AI
Một trong những học giả gợi ra cho tôi nhiều suy ngẫm, cùng những băn khoăn trong một thời gian dài đó là Yuval Noah Harari. Học giả người Do Thái đồng thời là một người đồng tính công khai này có lẽ quá quen thuộc với bạn đọc thế giới qua công trình uyên áo, đồ sộ với tựa đề Sapiens - Lược sử loài người. Nhưng hai tác phẩm tôi chú ý hơn của ông lại là NEXUS - Lược sử của những mạng lưới thông tin từ thời đồ đá đến trí tuệ nhân tạo, và đặc biệt là cuốn Lược sử tương lai (Homo Deus). Qua hai công trình lừng danh này, Harari không chỉ cung cấp những thông tin mới mẻ về quá trình phát triển của máy tính và AI, mà quan trọng hơn, ông đã đưa ra những cái nhìn mới mẻ, quan điểm đột phát mang tính triết học về bản chất trí tuệ của con người, bản chất của sáng tạo nghệ thuật hay cảm hứng của người nghệ sĩ. Đa phần chúng ta, đặc biệt là những người nghiên cứu lẫn sáng tạo văn chương có quá ít thông tin về những vấn đề này, điều này dẫn đến tâm lý sô vanh khi xem thường máy móc, trí tuệ nhân tạo trong quá trình sáng tạo văn chương. Đa phần nhà văn và nhà nghiên cứu văn học vẫn tự tin cho rằng, máy móc nói chung và trí tuệ nhân tạo nói riêng có thể làm được mọi điều: đánh cờ, làm toán, dự báo thời tiết, vận hành sản xuất, chẩn đoán chữa bệnh, sáng tạo kỹ xảo điện ảnh… song không thể nào sáng tác hay nghiên cứu văn học. Họ vẫn luôn tự tin rằng, sáng tạo và nghiên cứu văn chương là địa hạt thiêng liêng, bất khả xâm phạm của tư duy con người nói chung và tư duy người nghệ sĩ/nhà nghiên cứu văn chương nói riêng. Song, niềm tin ấy dường như nhanh chóng suy suyển, tạo ra rất nhiều khủng hoảng, hoang mang khi những mô hình AI hiện đại như ChatGPT, Gemini, Meta Llama hay DeepSeek ra đời, chiếm lĩnh đời sống học thuật và tinh thần nhân loại, thực hiện như những công việc vô tiền khoáng hậu trong lịch sử tư duy của loài người.
Lúc này, chúng ta cần quay lại với những quan điểm triết học mới mẻ, khai phóng của nhà tương lai học, nhà sử học Yuval Noah Harari trong Homo Deus. Harari đã đưa ra ba nguyên tắc cơ bản, trái ngược với toàn bộ tín niệm cũ của chúng ta - những quan điểm từng làm tôi trăn trở và mất ngủ trong một thời gian dài, và ngày càng đồng ý với ông, khi tôi quan sát những gì mà các mô hình AI hiện đại có thể làm được trong đời sống thực tiễn ngày nay, đặc biệt là trong đời sống văn học (cả sáng tạo lẫn nghiên cứu văn chương). Harari cho rằng:
1. Sinh vật là thuật toán. Mỗi loài vật - gồm cả Homo sapiens - là một tổ hợp các thuật toán hữu cơ được định hình bởi chọn lọc tự nhiên qua hàng triệu năm tiến hóa.
2. Các phép tính sử dụng thuật toán không bị ảnh hưởng bởi nguyên liệu mà chúng ta dùng để tạo ra máy tính. Dù bạn có làm một cái bàn tính từ gỗ, sắt hay nhựa, thì hai hạt cộng hai hạt vẫn bằng bốn hạt.
3. Do đó không có lý do gì để nghĩ rằng các thuật toán hữu cơ có thể làm những thứ mà các thuật toán phi hữu cơ sẽ không bao giờ có thể bắt chước hay vượt qua cả. Miễn là phép tính vẫn đúng, thì việc thuật toán hiện diện dưới dạng carbon hay silic có gì quan trọng? [Homo Deus, tr.380].
Về cơ bản, Harari cho rằng, bản chất của tư duy con người (bao gồm cả cảm hứng sáng tạo văn chương) hoàn toàn giống cách thức máy tính, AI tạo ra phép tính, những thuật toán vận hành của nó. “Sinh vật là thuật toán” có lẽ là cách nói khiêu khích song tóm lược tốt nhất quan điểm của học giả này. Nói cách khác, tư duy con người cũng là một dạng thức thuật toán đặc thù, do một cấu trúc vật chất là não bộ người tạo ra. “Trên thực tế, theo thời gian, con người ngày càng dễ bị thay thế bằng các thuật toán máy tính, không chỉ bởi vì các thuật toán đang trở nên thông minh hơn, mà còn bởi vì con người đang chuyên môn hóa… Nếu thế, chẳng có lí do gì khiến các thuật toán phi hữu cơ lại không thể làm chủ được nghệ thuật cả.” [Homo Deus, tr.383-386]. Những vấn đề này, nếu như được trình bày chỉ cách đây độ năm năm thôi, sẽ không ai chấp nhận, hoặc chế nhạo như một trò khôi hài viển vông, nhất là trong giới văn chương của chúng ta. Thế rồi những mô hình AI hiện đại như Chat GPT hay Gemini ra đời, và giới văn nghệ sĩ dường như chìm trong một cú sốc sáng tạo, hay mời gọi một cuộc tái định hình như thế nào là bản chất của tư duy sáng tạo.
2. Văn học dưới khả năng và tác động của AI
Những câu hỏi thú vị về vai trò, vị thế và khả năng của AI trong đời sống văn chương hiện nay, từ góc độ cá nhân, tôi có thể tóm gọn trong một vài chủ điểm như: “Liệu AI có làm mất đi giá trị của sáng tạo, cá tính và tâm hồn con người trong thơ văn?”, “Thơ văn AI: Cơ hội hay mối đe dọa đối với truyền thống văn học?”, và “Đối mặt với ‘khủng hoảng’ sáng tạo: Làm thế nào để AI và con người cùng tồn tại trong thi ca?”. Chúng ta đã chứng kiến các mô hình AI hiện đại đã sáng tạo nên những bức tranh siêu thực, những bản nhạc với giai điệu mê hoặc, hay thậm chí thiết kế kiến trúc và viết mã lập trình phức tạp. Rõ ràng, AI không còn đơn thuần là công cụ hỗ trợ mà đang dần thể hiện mình như một “nhà sáng tạo” đầy tiềm năng. Đó thực sự là một thực tại đang diễn ra, hoàn toàn có thể quan sát được trực quan và miễn phí nếu nhà bạn có một máy tính kết nối mạng internet và tải về một AI như Chat GPT hay Gemini. Trong dòng chảy mạnh mẽ của cuộc cách mạng số, có một miền đất thiêng liêng tưởng chừng như bất khả xâm phạm, là nơi trú ngụ của cảm xúc, tâm hồn và những trải nghiệm sâu sắc nhất của con người: đó chính là đời sống văn học, đến nay đứng trước những khủng hoảng về bản chất có lẽ lớn lao nhất từ ngày con người hình thành tư duy và thực hành sáng tạo văn chương.
Từ ngàn đời nay, văn chương luôn được coi là đỉnh cao của trí tuệ, là tiếng lòng của nhân loại, nơi hội tụ những tinh hoa cảm xúc và tư tưởng mà chỉ “con người” (trong nghĩa viết hoa của nó) mới có thể cảm nhận và truyền tải. Vậy, liệu một cỗ máy vô tri, được cấu thành từ thuật toán và dữ liệu, có thể thực sự “viết thơ”, “kể chuyện” nên một tác phẩm văn học có chiều sâu, chạm đến trái tim người đọc? Nếu điều này không chỉ là viễn cảnh mà trở thành hiện thực phổ biến, điều gì sẽ xảy ra với quá trình sáng tạo/tác của nhà văn, đặc biệt là trong một lĩnh vực đòi hỏi sự tinh tế, độc đáo, cảm xúc và trải nghiệm sống mãnh liệt như văn chương?
Vấn đề này không còn là câu chuyện viễn tưởng của tương lai, mà đang hiện hữu ngay trong thời đại chúng ta. Sự xuất hiện của các công cụ AI tạo sinh đã khơi gợi một làn sóng quan tâm khổng lồ từ công chúng Việt Nam, từ những người trẻ đam mê công nghệ, cho đến những nhà văn, nhà thơ gạo cội. AI đang đặt ra những câu hỏi nền tảng về bản chất của nghệ thuật, về ranh giới giữa sự bắt chước và sáng tạo, và quan trọng hơn cả, về vai trò độc tôn của con người trong thế giới đang ngày càng số hóa.
Đối với một dân tộc coi trọng văn hóa, văn học như Việt Nam, nơi thơ ca luôn gắn liền với lịch sử, với chính trị, với bản sắc văn hóa, với những thăng trầm của quyền lực, sự xâm nhập của AI vào lĩnh vực này càng trở nên nhạy cảm và đáng để suy ngẫm. Nó không chỉ là một thách thức công nghệ, mà còn là một phép thử xã hội về cách chúng ta sẽ gìn giữ và phát huy những giá trị tinh thần cốt lõi trong kỷ nguyên số. Để một cỗ máy có thể sáng tác thơ văn, các nhà khoa học đã xây dựng nên những mô hình AI phức tạp, được ví như những “bộ não” khổng lồ chuyên xử lý ngôn ngữ. Chúng được “nuôi dưỡng” bằng một lượng cơ sở dữ liệu khổng lồ, bao gồm hàng triệu tác phẩm văn học, từ thơ ca cổ điển đến văn xuôi hiện đại, từ văn học Việt Nam đến các nền văn học trên thế giới. Qua quá trình học hỏi không ngừng, AI sẽ tự động nhận diện các mẫu câu, quy luật về vần điệu, nhịp điệu, cách dùng từ, cấu trúc ngữ pháp và thậm chí là phong cách văn chương của từng tác giả hay thể loại. Khi nhận được một chủ đề, từ khóa, hoặc một dòng mở đầu, AI sẽ vận dụng những “kiến thức” đã học được để sắp xếp, kết nối các từ ngữ, câu cú thành một tác phẩm hoàn chỉnh.
Sau đây, tôi sẽ đưa ra một vài ví dụ có thể làm bạn ngạc nhiên về khả năng sáng tạo thi ca của AI. Nếu bạn yêu cầu một công cụ AI viết một bài thơ thất ngôn về “Mưa chiều trên phố cổ Hà Nội”, nó có thể ngay lập tức cho ra đời những câu thơ như: “Mưa chiều lất phất phố rêu phong - Áo ai qua ngõ nhịp thong dong - Hồ Gươm bảng lảng sương giăng lối - Tiếng chuông Trấn Vũ vọng hư không”. Hoặc khi bạn muốn một đoạn văn tả cảnh làng quê Việt Nam với những hình ảnh thân thuộc, AI có thể phác họa: “Nắng vàng ươm trải nhẹ trên những mái ngói rêu phong. Con đường làng đất đỏ uốn lượn như dải lụa mềm vắt ngang cánh đồng lúa xanh rì. Tiếng trẻ mục đồng í ới gọi nhau giữa trưa hè, xa xa là khói lam chiều bảng lảng quyện lấy mùi rơm rạ khô”. Những ví dụ này cho thấy AI không chỉ đơn thuần ghép nối các từ, mà còn có khả năng tạo ra những văn bản có vần điệu, hình ảnh, và thậm chí là mang một chút “hồn” của bối cảnh được yêu cầu. Điều này chứng minh rõ nét rằng, AI đã vượt xa khả năng dịch thuật hay soạn thảo văn bản đơn thuần, mà đang thực sự bước chân vào lãnh địa của sáng tạo.
Rõ ràng, với những khả năng mới của AI như hiện tại, khả năng mà theo tôi đã vượt xa tất cả những sáng tạo tầm thường, trung bình của đa số nhà văn Việt Nam hiện nay, chúng ta được mời gọi những cuộc tái định hình về tư duy văn học, mở ra những khả năng mới mẻ, song cũng đặt ra những thách thức lớn lao.
3. Thách thức về bản sắc cá nhân của sáng tạo và những cơ hội mới cho đổi thay
Như vậy, dẫu tác động tiêu cực hay tích cực, AI đã, đang và sẽ tác động một cách sâu sắc, thậm chí thay đổi hoàn toàn cách chúng ta sáng tạo và cả nghiên cứu văn học. Đó là một quá trình một chiều, không thể đảo ngược. Điều đó có nghĩa là AI sẽ can thiệp ngày một sâu sắc, toàn diện hơn vào đời sống văn chương của chúng ta, cũng như mọi mặt khác trong đời sống con người hậu hiện đại. Quá trình can dự này sẽ mang lại những thách thức và mở ra những khả năng mới mẻ, theo tôi có mấy điểm cơ bản như sau:
- Về thách thức và những tác động tiêu cực
+ AI sẽ làm cho một số lớn nghệ sĩ, nhà văn trở nên thất nghiệp, hoặc không còn chỗ đứng trên văn đàn, bởi sáng tác của họ không sao cạnh tranh được với những sáng tác máy học của AI. Quan sát những mô hình AI hiện đại ngày nay, tôi thấy khả năng sáng tác văn chương của chúng là rất đáng kinh ngạc, có ý tứ và nội dung khá rõ ràng, khi làm thơ vấn đề nhịp điệu, vần điệu và nhạc tính cũng được chú trọng, khi viết bài luận, nghiên cứu, mức độ sâu sắc, khả năng phân tích cũng đáng ghi nhận. Quan trọng hơn, năng lực sáng tác và nghiên cứu văn học của AI lại liên tục được cải thiện qua thời gian, với những phiên bản mới của AI, hay những mô hình mới đơn giản song hiệu quả như DeepSeek của Trung Quốc thời gian qua. Về cơ bản, những nhà văn tài năng trung bình trở xuống sẽ không còn chỗ đứng trên văn đàn. Chỉ tài năng đích thực, có khả năng viết nên những kiệt tác với cá tính rõ ràng, tầm nhận thức tư tưởng cao mới trụ lại được. Âu đó cũng là quá trình “chọn lọc tự nhiên” khắc nghiệt, tàn nhẫn song cần thiết.
+ AI đã liên tục đặt ra những thách thức lớn về vấn đề bản quyền, đạo văn hay dùng máy móc sáng tác nhằm mạo danh con người. Trên thực tế, AI dùng mô hình máy học và khả năng tổng hợp tri thức khổng lồ của nó để sáng tạo, nghiên cứu. Khả năng tìm ra cái mới hay bản sắc, cá tính cá nhân của nó là khá yếu, xét ở thời điểm những mô hình AI hiện tại. Do đó, một số không ít nhà văn, nhà nghiên cứu lười suy nghĩ song liên tục sử dụng AI viết thay đã tạo ra những vấn nạn liên quan đến đạo đức, bản quyền và cá tính sáng tạo. Những tác phẩm văn học na ná nhau, do AI viết nên, nhưng thiếu chiều sâu, sự độc đáo và cá tính nổi loạn, cách tân sẽ để lại hậu quả gì cho đời sống văn chương đương đại?
+ AI đã đặt ra những câu hỏi quan trọng, mang tính “bản thể luận” về sáng tạo văn chương mà chúng ta có lẽ chưa từng đối mặt trong lịch sử phát triển của loài người. Ví dụ như: liệu một bài thơ/văn được viết bởi AI, có đầy đủ cấu trúc và ý tưởng cần thiết, có được xem là một tác phẩm văn học đích thực? Tác giả của nó là ai? (tác giả phần mềm AI, tác giả cơ sở dữ liệu, tác giả tạo nên máy tính?), sáng tạo văn chương có còn là độc quyền của con người hay sẽ là sáng tác tập thể? AI có triệt tiêu một thế hệ văn nghệ sĩ? Nhất là lớp văn nghệ sĩ trẻ. Liệu một tác phẩm văn học do AI viết nên có chứa đựng linh hồn, cảm xúc và trải nghiệm vốn sống như con người đích thực? Đó đều là những câu hỏi mà giới nghiên cứu văn học cần trả lời trong tương lai.
- Về những khả thể và cơ hội tiềm năng
+ Trong tương lai, văn nghệ sĩ sẽ là những người có khả năng điều khiển máy móc (máy tính) một cách thành thạo để sáng tạo. Họ có cơ hội viết nên những kiệt tác mới, mang chiều sâu và dung lượng thông tin lớn hơn những tác phẩm đã có trong lịch sử văn học, nếu thực sự họ sở hữu tài năng và thành thạo thao tác với AI. AI sẽ giúp nhà văn mở ra vốn sống vô biên, khả năng tìm kiếm thông tin chính xác, tức thời, đa lĩnh vực. AI có khả năng hỗ trợ sáng tạo văn chương mạnh mẽ như tìm kiếm thông tin, lên ý tưởng, rà soát các lỗi trình bày, gợi ý sửa chữa, tóm tắt tác phẩm, cải thiện văn phong, tìm kiếm từ ngữ… Song khả năng này cũng tạo ra một thách thức cho lớp văn nghệ sĩ già/cũ, những người không quen/ thể sử dụng máy tính lẫn AI. Họ có thể nhanh chóng bị loại ra khỏi đời sống văn học bởi sự lỗi/lạc thời của mình.
+ AI sẽ mở ra những không gian sáng tạo mới, những thể loại văn học mới, những góc độ tiếp cận nghiên cứu văn học mới mẻ. Thay vì sợ hãi, chúng ta buộc phải thích nghi và chuyển đổi trong một thời đại số hóa. Đời sống văn học sẽ chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ và triệt để với những thể loại lai ghép mới, được AI cùng con người đồng sáng tạo nên như: thơ tương tác, tiểu thuyết game, văn học thị giác, truyện có cấu trúc tùy biến, mê lộ… mà chúng ta gọi dưới một thuật ngữ chung theo chúng tôi đề xuất những năm qua đó là văn học mạng/máy tính.
Thay vì sợ hãi, phê phán và quay lưng để rồi loại biên khỏi đời sống văn học đương đại, chúng ta cần thiết lập một lối tiếp cận, quan điểm mới. Đến thời điểm này, có lẽ mỗi chúng ta đều nhận thức được rằng, đời sống văn học không bao giờ có thể tồn tại như trước đây nữa, sau sự ra đời của AI. Cách tồn tại và phát triển duy nhất của văn nghệ sĩ, trong thời đại của AI, đó là học cách thích nghi, sử dụng thành thạo và phát huy mọi năng lực mới mà AI đã tạo nên cho nền văn minh hậu công nghiệp của con người. Chúng ta hãy xem AI là một công cụ mới, một thứ “bút” sáng tạo văn chương mới, đáng kể kỳ vọng để tạo nên những kiệt tác văn học có cá tính của riêng mình. Vai trò người tác giả văn học trong tương lai cần chia sẻ với AI, như một người “đồng sáng tạo”, hay điều khiển sự sáng tạo của những thuật toán; tác giả văn học chỉ là người kiểm soát, người định hướng cảm xúc hay người truyền cảm hứng… Tất cả những điều này chúng ta vẫn chưa nhận thức được rõ ràng, vì tương lai còn ở phía trước tất cả nhân loại, nhưng những cánh cửa đã dần hé mở, và điều đó chẳng phải rất đáng chờ đợi hay sao? AI chẳng phải là sự mời gọi đổi thay triệt để và kiến tạo nên những giá trị mới mẻ hoàn toàn cho lịch sử văn chương của loài người hay sao?
P.T.A
(TCSH58SDB/09-2025)
Tải mã QRCode
NGÔ MINHBữa nay, người làm thơ đông không nhớ hết. Cả nước ta mỗi năm có tới gần ngàn tập thơ được xuất bản. Mỗi ngày trên hàng trăm tờ báo Trung ương, địa phương đều có in thơ. Nhưng, tôi đọc thấy đa phần thơ ta cứ na ná giống nhau, vần vè dễ dãi, rậm lời mà thiếu ý.
NGUYỄN KHẮC PHÊ Ba công trình dày dặn nghiên cứu về Chủ tịch Hồ Chí Minh của cùng một tác giả, cùng được xuất bản trong năm 2005 kể cũng đáng gọi là "hiện tượng" trong ngành xuất bản. Ba công trình đó là "Hồ Chí Minh - danh nhân văn hóa" (NXB Văn hóa Thông tin, 315 trang), "Hồ Chí Minh - một nhân cách lớn" (NXB Văn hóa thông tin, 510 trang) và "Đạo Khổng trong văn Bác Hồ" (NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 375 trang).
PHAN CÔNG TUYÊNLTS: Cuộc thi tìm hiểu “60 năm Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam” do Ban Tư tưởng - Văn hoá trung ương, website Đảng Cộng sản Việt Nam phối hợp với Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia phát động trong cả nước. Tại Thừa Thiên Huế, cuộc thi được phát động từ ngày 7/5/2005 đến ngày 10/7/2005; Ban tổ chức cuộc thi đã nhận được 160.840 bài dự thi của rất nhiều tầng lớp nhân dân, nhiều thành phần trong xã hội tham gia. Điều này chứng tỏ cuộc thi mang nhiều sức hấp dẫn. Sông Hương xin trích đăng báo cáo tổng kết cuộc thi của đồng chí Phan Công Tuyên, UVTV, Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh uỷ, Trưởng Ban tổ chức cuộc thi tại Thừa Thiên Huế.
TRẦN THỊ THANHTừ Hán Việt là một lớp từ khá quan trọng trong ngôn ngữ tiếng Việt của người Việt Nam. Với con số 60% - 70% từ Hán Việt có trong tiếng Việt, nó đã và đang đặt ra một nhiệm vụ cấp thiết làm thế nào để cho mọi người dân Việt Nam, đặc biệt là tầng lớp thanh, thiếu niên viết và nói đúng tiếng Việt trong đó có từ Hán Việt.
NGUYỄN ĐẮC XUÂN LTS: Bài dưới đây là tham luận của nhà văn Nguyễn Đắc Xuân đọc trong Hội nghị Lý luận phê bình văn học nghệ thuật trung ương, tháng 12-2008. Tác giả có những nhận định khá mới mẻ, những đề xuất khá hợp lý và khá mạnh dạn, tất nhiên bài viết sẽ không tránh phần chủ quan trong góc nhìn và quan điểm riêng của tác giả. Chúng tôi đăng tải gần như nguyên văn và rất mong nhận được những ý kiến phản hồi, trao đổi, thạm chí tranh luận của bạn đọc để rộng đường dư luận.S.H
MAI HOÀNGCẩm cù không nổi tiếng bằng một số truyện ngắn khác của Y Ban như Thư gửi mẹ Âu cơ, I am đàn bà, Đàn bà xấu thì không có quà… Không có những vấn đề hot như sex, nạo phá thai, ngoại tình… tóm lại là những sự vụ liên quan đến “chị em nhà Eva”.
INRASARATham luận tại Hội thảo “Nhà văn với sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước”, Hội Nhà văn Việt Nam, Đồng Nai, 8-1-2009.
HOÀNG NGỌC HIẾNWallace Stevens ví hành trình của những nghệ sĩ Tiên phong (hoặc Tiền vệ) của chủ nghĩa hiện đại những thập kỷ đầu thế kỷ XX như những cuộc phiêu lưu của những nhà thám hiểm núi lửa, họ đã đến núi lửa, “đã gửi về tấm bưu ảnh cuối cùng” và lúc này không có ước vọng gì hơn là trở về nhà.
TRẦN HOÀI ANH1. Nhà thơ - Người đọc: Niềm khắc khoải tri âmKhi nói về mối quan hệ giữa nhà thơ và độc giả, Edward Hirsch đã viết: “Nhiều nhà thơ đã nắm lấy ý Kinh Thánh Tân Ước “Khởi thuỷ là lời”, nhưng tôi thích ý kiến của Martin Buber trong “Tôi và bạn” hơn rằng: “Khởi thuỷ là những mối quan hệ” (1).
VIỆT HÙNGCông tác lý luận phê bình văn học nghệ thuật đang là mối quan tâm lo lắng của giới chuyên môn, cũng như của đại đa số công chúng, những người yêu văn học nghệ thuật. Tình trạng phê bình chưa theo kịp sáng tạo, chưa gây được kích thích cho sáng tạo vẫn còn là phổ biến; thậm chí nhiều khi hoặc làm nhụt ý chí của người sáng tạo, hoặc đề cao thái quá những tác phẩm nghệ thuật rất ư bình thường, gây sự hiểu nhầm cho công chúng.
HẢI TRUNGVũ Duy Thanh (1811 - 1863) quê ở xã Kim Bồng, huyện An Khánh, tỉnh Ninh Bình là bảng nhãn đỗ đầu trong khoa thi Chế khoa Bác học Hoành tài năm Tự Đức thứ tư (1851). Người đương thời thường gọi ông là Bảng Bồng, hay là Trạng Bồng.
NGUYỄN SƠNTrên tuần báo Người Hà Nội số 35, ra ngày 01-9-2001, bạn viết Lê Quý Kỳ tỏ ý khiêm nhường khi lạm bàn một vấn đề lý luận cực khó Thử bàn về cái tôi trong văn học. Anh mới chỉ "thử bàn" thôi chứ chưa bàn thật, thảo nào!... Sau khi suy đi tính lại, anh chỉnh lý tí tẹo tiêu đề bài báo thành Bàn về "cái tôi"trong văn học và thêm phần "lạc khoản": Vinh 12-2001, rồi chuyển in trên Tạp chí Văn (Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh), số 4 (Bộ mới, tháng 3-4)-2002. Trong bài trao đổi này chúng tôi trích dẫn căn cứ theo nguyên văn bài báo đã in lần đầu (và về cơ bản không khác với khi đưa in lại).
TRƯƠNG ĐĂNG DUNGCùng với sự phát triển của một thế kỉ văn học dân tộc, lí luận văn học ở Việt Nam cũng đã có những thành tựu, khẳng định sự trưởng thành của tư duy lí luận văn học hiện đại.
NGUYỄN NGỌC THIỆNTrong vài ba thập niên đầu thế kỷ XX, trung xu thế tìm đường hiện đại hóa văn xuôi chữ quốc ngữ, các thể tài tiểu thuyết, phóng sự được một số nhà văn dụng bút thể nghiệm.
L.T.S: Trong ba ngày từ 03 đến 05 tháng 5 năm 2005, tại thành phố Huế đã diễn ra hoạt động khoa học quốc tế có ý nghĩa: Hội thảo khoa học Tác phẩm của F. Jullien với độc giả Việt Nam do Đại học Huế và Đại học Chales- de-Gaulle, Lille 3 tổ chức, cùng sự phối hợp của Đại sứ quán Pháp ở Việt Nam và Agence Universitaire francophone (AUF). Hội thảo có 30 tham luận của nhiều giáo sư, học giả, nhà nghiên cứu Việt Nam, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc.
NGUYÊN NGỌC1- Trong các tác phẩm của F. Jullien đã được giới thiệu ở Việt , tới nay đã được đến mười quyển, tôi chỉ dịch có một cuốn “Một bậc minh triết thì vô ý” (Un sage est sans idée). Tôi dịch cuốn này là theo gợi ý của anh Hoàng Ngọc Hiến. Khi in, cũng theo đề nghị của anh Hiến và của nhà xuất bản, cuốn sách đã được đổi tên ở ngoài bìa là “Minh triết phương Đông và triết học phương Tây”, các anh bảo như vậy “sẽ dễ bán hơn” (!).
ĐÀO HÙNGTrước khi dịch cuốn Bàn về chữ Thời (Du temps-éléments d′une philosophie du vivre), tôi đã có dịp gặp François Jullien, được nghe ông trình bày những vấn đề nghiên cứu triết học Trung Hoa của ông và trao đổi về việc ứng dụng của triết học trong công việc thực tế. Nhưng lúc bấy giờ thời gian không cho phép tìm hiểu kỹ hơn, nên có nhiều điều chưa cảm thụ được hết.
NGUYỄN VĂN DÂNTheo định nghĩa chung, xã hội học là khoa học nghiên cứu về các sự việc mang tính chất xã hội. Mặc dù cội nguồn của nó phải kể từ thời Aristote của Hy Lạp, nhưng với tư cách là một ngành khoa học, thì xã hội học vẫn là một bộ môn khoa học khá mới mẻ. Ngay cả tên gọi của nó cũng phải đến năm 1836 mới được nhà triết học người Pháp Auguste Comte đặt ra.
MAI VĂN HOANƯớc lệ được xem là một đặc điểm thi pháp của văn học Trung đại. Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du sử dụng khá nhiều bút pháp ước lệ. Có điều nhà thơ sử dụng một cách hết sức linh hoạt, sáng tạo nên tránh được sự sáo mòn, nhàm chán. Không những thế bút pháp ước lệ của Nguyễn Du còn góp phần diễn tả một cách tinh tế, sâu sắc tâm trạng nhân vật. Điều đó thể hiện rất rõ qua cảnh Thuý Kiều đưa tiễn Thúc Sinh về tự thú với Hoạn Thư.
HÀ VĂN LƯỠNG Thơ haiku Nhật bản là một sản phẩm tinh thần quý giá của đời sống văn hoá đất nước Phù Tang. Nó là một thể thơ đặc biệt trong thơ cổ truyền của Nhật bản. Phần lớn các nhà thơ haiku đều là các thiền sư. Chính những nhà thơ thiền sư này đã đưa thiền vào thơ. Vì thế, họ nhìn đời với con mắt nhà sư nhưng bằng tâm hồn của người nghệ sĩ.