Thiền và haiga

08:07 30/07/2026
<p> <span style="color:#8b4513;">HỒ PHÁC</span></p> <p> Như hầu hết các loại hình nghệ thuật của xứ sở Phù Tang - vốn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Phật giáo Đại thừa, haiga - nghệ thuật dung hợp giữa haiku, thư pháp và hội họa cũng bắt rễ sâu xa từ tinh thần Thiền tông thuộc truyền thống ấy. Nói cách khác, nền tảng triết học của haiga chính là Thiền tông - vừa như một thực hành tâm linh, vừa như một phong cách sống.</p>
Ảnh: tư liệu
<p> Thiền tông ra đời ở Ấn Độ vào khoảng thế kỷ 5 trước Tây lịch. Tương truyền rằng, trong một pháp hội, Đức Phật Thích Ca Mâu Ni nâng một đóa sen, trong khi cả đại chúng lặng trang thì duy chỉ tôn giả Ma Ha Ca Diếp mỉm cười. Thế là tâm truyền tâm, tâm ấn tâm. Tôn giả trở thành Sơ tổ của Thiền tông Ấn Độ. Nhị tổ là tôn giả A Nan Đa. Cứ thế mạng mạch Chánh Pháp được gìn giữ cho đến tôn giả Bát Nhã Đa La thì truyền cho tổ Bồ Đề Đạt Ma vào khoảng thế kỷ 5 sau Tây lịch. Như vậy, từ lúc tâm ấn được truyền cho tôn giả Ma Ha Ca Diếp rồi đến tổ Bồ Đề Đạt Ma, Thiền tông trên đất Ấn đã trải qua 28 đời tổ sư - khoảng 1000 năm thịnh thế. Từ đây, nhân duyên với Ấn Độ đã mãn, Thiền tông được truyền sang Trung Quốc - lúc ấy đang vào thời Nam Bắc triều (428 - 589).</p> <p> Tổ Bồ Đề Đạt Ma - người “mang” Thiền tông sang Đông độ, vì thế, được xem là Sơ tổ của Thiền tông Trung Hoa. Sau 9 năm ngồi quay mặt vào vách đá trong động Thiếu Thất, sau chùa Thiếu Lâm, thuộc đất Bắc Ngụy, Tổ truyền tâm ấn cho Huệ Khả. Rồi từ tổ Huệ Khả, Thiền tông được tiếp nối qua các tổ Tăng Xán, Đạo Tín, Hoằng Nhẫn, và cuối cùng được truyền lại cho Lục tổ Huệ Năng vào thế kỷ 7 sau Tây lịch - thời thịnh Đường. Từ đây, y bát không còn truyền nữa. Dẫu vậy, nụ hoa Thiền tông đến nay đã nở ra năm cánh rực rỡ - Lâm Tế, Tào Động, Quy Ngưỡng, Vân Môn, Pháp Nhãn. Và cũng từ thế kỷ này trở đi, Thiền tông nói riêng và đạo Phật nói chung hiện diện trong đời sống Trung Quốc như một chủ lưu - có sức ảnh hưởng tương đương với đạo Khổng và đạo Lão, đồng thời tỏa lan mạnh mẽ khắp khu vực Đông Á.</p> <p> Trong trường hợp Nhật Bản, mặc dù từ thế kỷ 6 đạo Phật đã được tiếp nhận khá toàn diện (Phạm Thị Thu Giang, 2023, tr.71), thế nhưng phải đến thế kỷ 12 - thời Kamakura (1185 - 1333) - thời đại của chiến tranh và loạn lạc, Thiền tông mới thực sự được du nhập bằng con đường “du học” của các thiền sư người Nhật. Trở về từ Trung Quốc, trong khi sư Myouan Eisai (1141 - 1215) truyền bá tông Lâm Tế, thì sư Dogen Kigen (1200 - 1253) lại hoằng dương tông Tào Động. Với mối quan tâm thực tại, trọng thực chứng, cùng tinh thần trực ngộ, phá bỏ chấp trước, Thiền tông, một cách tự nhiên, đã cộng hưởng sâu sắc với hoàn cảnh vô thường của thời đại chiến tranh, khi mà tính chất tạm bợ và phù du của đời sống (trên mọi phương diện) có thể được cảm nhận một cách rõ rệt. Do đó, rất nhanh chóng, Thiền tông được khuếch trương trong đời sống Nhật Bản. Cho đến thế kỷ 17, khi haiga ra đời, song hành cùng sự phát triển của haiku, Thiền tông dường như đã trở thành một phần của căn tính Nhật, thấm nhuần hầu hết các phương diện văn hóa - xã hội của đất nước này, trong đó bao gồm các lĩnh vực nghệ thuật.</p> <p> Dù được tri nhận với tư cách một thực hành tâm linh - một pháp môn, hay với tư cách một phong cách sống, Thiền bao giờ cũng hướng về cái đang diễn ra ngay bây giờ và tại đây, tức là đời sống thực tiễn trong hiện tại vậy. Với Thiền, giác ngộ không thuộc về thời gian, giác ngộ là giác ngộ ngay trong đời thường, trong thời khắc hiện tại, ở bất cứ đâu, bất chấp mọi hình thức, ràng buộc và quy tắc. Thiền không hời hợt với đời sống, thiền trân trọng mọi tiếp chạm với cuộc đời. Bởi lẽ với ai, lúc nào, và ở đâu, sự giác ngộ cũng là có thể. </p> <p> Haiga, theo đó, chính là một hình thức Thiền. “Hành giả” đặt cọ vẽ, đưa bút viết haiku trong một trạng thái chánh niệm, chuyên chú với từng chuyển động, đường nét. Nhờ chánh niệm, chú tâm, “hành giả” trở về với thực tại ở đây và bây giờ. Vì sống trong thực tại và không bị sao nhãng bởi ngoại cảnh, bởi quá khứ, tương lai, bởi mơ tưởng, “hành giả” chạm vào “sự sống” sống động và vô tận. Do vậy, với mọi hiện hữu trong đời sống (cỏ cây, hoa lá, thú vật, người ta, sinh hoạt,...), haiga bao giờ cũng trình hiện cái nhìn “mới mẻ”, “tươi mát”, “độc đáo” và “sâu thẳm”, mà tại đó người sáng tạo và người thưởng thức chia sẻ giây phút tỉnh thức hoặc lặng lẽ hoặc đột phá, và được phá vỡ trạng thái bị “chai mòn” trước đời sống do thói quen “tìm cầu” hay “vọng tưởng”.  </p> <p> Trong khi Thiền tông, như là nền tảng triết học - tinh thần của haiga, hiện hữu bàng bạc và thường là “vô ngôn”, thì ở một số tác phẩm nhất định, tinh thần Thiền lại được thể hiện một cách cụ thể, trực tiếp qua các đề tài Phật giáo. Haiga của các thiền sư Hakuin Ekaku (1686 - 1769), Sengai Gibon (1750 - 1837) và Nakahara Nantenbo (1839 - 1925) là những đại diện tiêu biểu của khuynh hướng này.</p> <p> Trước hết, xin hãy chiêm ngưỡng bức haiga vẽ chiếc túi của Hotei (Bố Đại/ 布袋) - một trong 7 vị Phúc thần của Nhật Bản, và đọc bài haiku của thiền sư Hakuin Ekaku.</p> <table align="center" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" style="width: 610px"> <tbody> <tr> <td> <img alt="" src="/userfiles/images/2026-06SDB_TVHGa 01.jpg" style="width: 610px; height: 553px;" /></td> </tr> </tbody> </table> <p> <br /> <em>“neta uchi wa<br /> kami ka hotoke ka<br /> nonobukuro”<br />             </em>(Hakuin Ekaku)</p> <p> <em>“While sleeping,<br /> a Shinto god? a Buddha?<br /> - just a cloth bag”<br />             </em>(Stephen Addiss dịch)</p> <p> <em>“say ngủ bên trong<br /> là Thần hay Phật<br /> một túi vải” </em></p> <p> Bức haiga của thiền sư Hakuin Ekaku trình hiện trước chúng ta một cái túi to, dày, và “đặc trưng” của Hotei. Cái túi chiếm hơn một nửa diện tích bức tranh, và trong <em>khoảng không </em>của cái túi là một bài thơ haiku. Ở mép dưới bức tranh có một vệt mực đen đậm, dường như là cái gánh, và thấp thoáng phía sau là cây quạt ba tiêu. Đây là những vật dụng gắn với Hotei (Bố Đại) - hình dung của người Nhật về Hòa thượng Bố Đại - một nhân vật lịch sử có thật sống vào thời Hậu Lương (thế kỷ X) ở Trung Quốc và được xem là hóa thân của Bồ Tát Di Lặc.</p> <p> Từ Hòa thượng Bố Đại của Trung Quốc đến Hotei của Nhật Bản, mặc dù có ít nhiều khác biệt về cách quan niệm, nhưng dung mạo và tinh thần cốt lõi, về cơ bản, vẫn được đảm bảo. Với chiếc túi to lớn và nụ cười luôn trên môi, Hòa thượng Bố Đại ở Trung Quốc hay Hotei ở Nhật Bản luôn là hiện thân của niềm hoan hỷ, tinh thần bao dung, và từ bi. Xét trong tinh thần Đại thừa thì Hòa thượng Bố Đại hay Hotei còn đại diện cho hạnh nguyện “dấn thân” tự tại, ung dung, tùy duyên, vô ngại của Bồ Tát giữa cuộc đời. Điều này một mặt được thể hiện qua cái túi vải thô sơ mà ngài dùng để đựng mọi đồ cúng dường - không phân biệt khinh trọng, sang hèn, mặt khác được biểu hiện qua giai thoại về cuộc đối đáp giữa ngài và Hòa thượng Bạch Lộc: Khi được hỏi về cốt yếu của Phật Pháp thì ngài <em>bỏ túi vải xuống đất</em>, đến khi được hỏi còn điều gì nữa không thì ngài <em>vác cái túi lên vai rồi bước đi</em> (Tịnh Hải, 2002).</p> <p> Trong bức tranh haiga trên, rõ ràng không có hình ảnh của Hòa thượng Bố Đại hay Hotei, nhưng với cái túi vải đặc trưng, tinh thần của Bố Đại - Hotei vẫn có thể được cảm nhận.</p> <p> Có thể thấy, túi vải của Hotei được vẽ bằng nét cọ dày và gần như tròn. Điều này gợi người xem liên tưởng đến vòng tròn enso - một biểu tượng của Thiền tông liên quan đến Tính Không mầu nhiệm. Do vậy, khi đặt bài thơ haiku - có nhắc đến một vị Thần Shinto và một vị Phật ở “trong lòng” cái túi, thiền sư Hakuin Ekaku đã gợi ra một cái nhìn “vô phân biệt” về cuộc đời.</p> <p> Cụ thể, với cái nhìn “vô phân biệt” của Thiền, dù là Thần hay Phật với tư cách những sắc tướng thuộc về thế gian thì cũng đều phát xuất từ Tính Không như là căn bản của thế giới hiện tượng. Trên nền tảng Tính Không ấy, thế giới hiện tượng, từ cái linh thiêng đến cái thấp hèn, từ cái vi tế đến cái thô tháo, từ cái xa đến cái gần, và vô số hiện tượng khác cùng đối đãi tồn tại. Vì bao chứa tất cả nên Tính Không đồng thời cũng cho phép tính khả thể vô cùng, vô biên. Do đó, nếu không đọc bài haiku thì người xem chẳng biết bên trong cái túi kia có gì. Còn với riêng Hakuin thì ông không biết bên trong cái túi là Thần hay Phật. Nhưng rõ ràng là với nhận thức về Tính Không, cái túi ấy có thể chứa đựng <em>mọi thứ</em>.</p> <p> Vì thế, điều quan trọng không phải là cố xác định thứ được chứa bên trong. Thay vào đó, nếu ai nhận thấy, trở về và sống được với Tính Không, với cái túi <em>rỗng rang</em> ấy thì cũng ung dung như Hotei vậy - có thể gánh <em>cái túi to dày</em> bằng một <em>cành cây gầy nhỏ</em>, có thể đặt cái gánh Thần - Phật ấy xuống đất khi duyên tan, và có thể vác lên vai mà tự tại bước đi khi duyên hợp.</p> <p> Trong khi thiền sư Hakuin Ekaku gọi nét cọ của mình là cái túi vải của Hotei, thì cũng đường tròn ấy, thiền sư Nakahara Nantenbo lại gọi là mảnh trăng trong bức haiga sau đây:</p> <table align="left" border="0" cellpadding="1" cellspacing="5" style="width: 100px"> <tbody> <tr> <td> <img alt="" src="/userfiles/images/2026-06SDB_TVHGa 02.jpg" style="width: 216px; height: 708px;" /></td> </tr> </tbody> </table> <p> <em>“kono tsuki ga<br /> hoshikuba yaro<br /> totte miyo” </em>   <br />             (Nakahara Nantenbo)</p> <p> <em>“If you want this moon,<br /> I'll give it to you -<br /> try to catch it!” </em>   <br />             (Stephen Addiss dịch)</p> <p> <em>“mảnh trăng này<br /> nếu muốn<br /> hãy thử bắt lấy”<br />             </em>(Nguyên Huệ dịch)</p> <p> Bức haiga của thiền sư Nantenbo được tổ chức theo trục dọc với mặt trăng - như vòng tròn enso được vẽ trên cùng, và bài haiku ở phía dưới - được viết từ trên xuống và từ phải sang. Ngoài phần thư pháp gợi cảm giác phóng khoáng thì về cơ bản đây là một bức haiga giản dị. Trên thực tế, nếu tác giả không gợi dẫn vòng tròn là mảnh trăng thì người xem rất có thể mặc định đó là enso, và do vậy, bức haiga này được mặc nhiên là đang trình bày một khía cạnh thuộc về Phật giáo và người xem đánh mất tính chất thẩm mỹ sống động và sâu thẳm của bức tranh.</p> <p> Thế nhưng, Nakahara đã gọi vòng tròn ấy là mảnh trăng. Và mọi chuyện trở nên khác hẳn. Với sự tương hỗ giữa bài haiku và hình vẽ, trường liên tưởng vầng trăng - enso được tạo ra. Nhờ đó, bức tranh trở nên sống động trong sự nối kết giữa đời sống và sự giác ngộ.</p> <p> Thật ra, trong đạo Phật, trăng là một cách hình dung về chân lý nhìn từ quan hệ với ngón tay hay hướng ngón tay chỉ như là phương tiện. Trong bức haiga này, mảnh trăng là đại biểu của Tính Không, của chân lý, nhưng đó không phải là Tính Không hay chân lý trên trang giấy, thuộc về luận lý mà là Tính Không - chân lý - mảnh trăng - cái đang hiện diện quang minh giữa bầu trời và đang chiếu sáng muôn vật.</p> <p> Điểm thú vị là tác giả đã không gợi dẫn về sự chấp nhận đơn thuần, hay có tính cách bình lặng để chạm đến mảnh trăng - Tính Không - chân lý. Thay vào đó, ông đưa ra một lời mời gọi, một lời thách thức: hãy nắm bắt vầng trăng ấy! Chính điều này tạo nên một mỹ cảm mới lạ cho bức tranh. Lời mời ấy có khác chăng lời khiêu khích vớt trăng đáy nước? Có lẽ câu trả lời sẽ là bất khả, bởi vì cái hữu - như là đối trọng với cái vô thì làm sao có thể nắm được cái không huyền nhiệm. Lại đặt trong tinh thần tu hành của đạo Phật thì những nỗ lực nắm bắt về mặt hình tướng (văn tự, nghi lễ, tư duy,...) mà trong bức haiga là vòng tròn - mảnh trăng đều không thể chạm đến Chân lý. Tuy nhiên, tại nơi hình tướng vòng tròn - mảnh trăng ấy, người ta vẫn ý thức về sự hiện diện Tính Không. Và chính lúc này, chúng ta - những người xem bị đặt vào tình thế lưỡng nan: Muốn đạt đến Tính Không nhưng lại vấp phải mảnh trăng, nhưng nếu vứt bỏ mảnh trăng thì không tìm thấy Tính Không.</p> <p> Với tình thế ấy, câu hỏi “Nếu vậy thì phải làm sao?” bám lấy chúng ta, nó buộc chúng ta phải trở về với chính mình vì không ai có thể trả lời thay và chính ta phải <em>tự mình</em> trả lời vậy!</p> <p> Trong bức haiga của thiền sư Sengai Gibon dưới đây, mảnh trăng một lần nữa được nhắc đến. Thế nhưng, đó không phải là vầng trăng trong sáng uyên nguyên, trái lại, là một vầng trăng mờ ảo, mất dạng sau mù mây. Vầng trăng ấy, không gắn với enso, thay vào đó, hiện diện như một <em>duyên</em> trong <em>trùng trùng duyên khởi</em>.</p> <table align="center" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" style="width: 610px"> <tbody> <tr> <td> <img alt="" src="/userfiles/images/2026-06SDB_TVHGa 03.jpg" style="width: 610px; height: 523px;" /></td> </tr> </tbody> </table> <p> <br /> <em>“kirenawa ni<br /> kuchi wa nakeredo<br /> oborozuki”<br />             </em>(Sengai Gibon)</p> <p> <em>“In a broken piece of rope<br /> There is no mouth, but…<br /> A misty moon”   <br />             </em>(Galit Aviman dịch)</p> <p> <em>“mẫu vải vụn<br /> dẫu không có miệng …<br /> ôi, vầng trăng mờ”</em></p> <p> Nhìn vào bức haiga này, có lẽ người xem sẽ cảm thấy buồn cười bởi gương mặt và cử chỉ của hai con người trong bức tranh. Một người thì sợ hãi - hình như đang la lên, còn một người thì như đùa chơi - đang cúi người nhìn kỹ. Có một cái gì đó vừa thú vị vừa hài hước ở họ. Bởi lẽ, dường như ở họ không chỉ có sợ hãi, hay đùa chơi, mà còn có sự tò mò, thích thú. Những trạng thái đó trộn lẫn vào nhau, và cùng nhau, chúng tái hiện và gợi nhắc một trải nghiệm phổ biến của đời sống bằng một cách hết sức độc đáo.</p> <p> Thế nhưng, họ phản ứng vì cái gì? Bài thơ haiku trả lời với chúng ta một cách lấp lửng: mẫu vải - con rắn - trăng mờ. Là mẫu vải vụn hay là con rắn? Là trăng mờ? Hay nói một cách triết học hơn: là thực tế đời sống hay là bóng ảnh trong tâm trí?</p> <p> Qua bài thơ haiku và những cụm mây ở góc trái phía trên của bức tranh, người xem hiểu rằng: vì mây che trăng, vì ánh sáng thiếu vắng nên con người tưởng lầm mẫu vải là con rắn, và do vậy, họ sợ hãi.</p> <p> Trên cơ sở cách hiểu ấy, với cái nhìn của Thiền nói riêng và đạo Phật nói chung, bức tranh mở ra những suy ngẫm sâu xa về bản chất của cuộc đời.</p> <p> Thứ nhất, vì sao con người lại sợ hãi hay phấn khích, lại phản ứng trước thế gian? Tại sao con người gặp <em>vấn đề</em>? Và <em>vấn đề</em> từ đâu mà có? Với thiền sư Sengai Gibon: tất cả là vì con người thấy không rõ, thấy không thấu suốt, họ thấy mờ mờ, và vì chấp vào cái thấy đó, nên mọi vấn đề mới khởi sinh. Trong trường hợp này, chính vầng trăng là trí tuệ. Trong đêm tối, vầng trăng mang lại ánh sáng, và nhờ có ánh sáng mà con người có thể nhìn rõ. Cũng như vậy, trong đời sống mờ mịt, chỉ khi con người có trí tuệ, có khả năng nhìn thấu, nhìn rõ thì mọi vấn đề mới được giải quyết và con người sẽ không còn là <em>nô lệ</em> của giác quan.</p> <p> Thứ hai, từ góc nhìn nhân duyên, đời sống là duyên khởi, là sự đan dệt của vô số duyên và do đó vô ngã. Trên thực tế, con người chỉ chấp nhận vô thường, mà thường từ chối vô ngã. Con người sợ hãi trước vô ngã, bất tín vô ngã và bác bỏ vô ngã - cái theo họ là sự không tồn tại của cái Tôi. Với đạo Phật, nói đến vô ngã, một chừng nào đó, là nói đến sự tồn tại do duyên, không có cái Tôi, của Tôi, tự ngã của Tôi riêng rẽ, độc lập, có thật vì bản chất của chúng là bóng ảnh, là do các duyên tán tụ mà ẩn hiện, biến dịch. Khi duyên thay đổi thì mọi thứ thay đổi: <em>cái này sinh nên cái kia sinh, cái này diệt nên cái kia diệt, cái này có nên cái kia có, cái này không nên cái kia không</em>. Trong trường hợp bức haiga của thiền sư Sengai Gibon, vì mây che trăng nên cái sáng ẩn và cái mờ mịt sinh, vì cái mờ mịt sinh nên cái thấy không rõ ràng sinh, do đó, sự sợ hãi sinh. Thế nhưng, đời sống vốn vô thường, luôn thay đổi, không cố định nên mây sẽ trôi đi và ánh trăng lại hiện, nên cái sáng rỡ sẽ sinh và cái mờ mịt sẽ diệt, vì cái mờ mịt diệt nên cái thấy mờ sẽ diệt, cho nên sự sợ hãi diệt. Như vậy từ cái mờ mịt đến cái sáng rỡ, từ cái thấy mờ đến cái thấy rõ, tất cả đều thuộc về duyên, chúng vô thường và vô ngã. Chúng sanh-diệt, ẩn-hiện do duyên, do bản chất không cố định, không thường hằng của đời sống.</p> <p> Nếu như vậy thì con người nên đối diện với thế gian này như thế nào? Hay, làm thế nào để dẫu chưa sống được với vô ngã thì ít ra con người cũng có thể dần <em>nhìn rõ</em>, <em>thấy rõ</em>, để tự mình vượt qua những bóng ảnh của đời sống?</p> <p> Với bức haiga vẽ ba vị phúc thần sau đây, thiền sư Sengai Gibon gợi ý cho chúng ta câu trả lời giản dị - quen thuộc của Thiền: Hiện Tại.</p> <table align="left" border="0" cellpadding="1" cellspacing="5" style="width: 100px"> <tbody> <tr> <td> <img alt="" src="/userfiles/images/2026-06SDB_TVHGa 04.jpg" style="width: 236px; height: 796px;" /></td> </tr> </tbody> </table> <p> <em>“sanpuku o<br /> ippuku ni shite<br /> taifuku cha”   <br />             </em>(Sengai Gibon)</p> <p> <em>“Three good fortunes<br /> transformed into<br /> big fortunate tea”   <br />             </em>(Stephen Addiss dịch)</p> <p> <em>“ba điều phước lành<br /> cùng hòa quyện<br /> một tách trà lớn” </em></p> <p> Bức tranh vẽ 3 trong 7 vị phúc thần của Nhật Bản từ gần ra xa (từ trước đến sau), lần lượt là Jurojin, Ebisu và Daikoku (Addiss, 1995, tr.120). Nếu Jurojin là vị thần của tuổi thọ với phần đầu nhô cao, thì Ebisu lại là vị thần của sự thịnh vượng, ngư nghiệp với cần câu và con cá. Trong khi đó, Daikoku là vị thần của may mắn, mùa màng, và tiền tài với những bó lúa dưới chân. Với 3 vị phúc thần này, bức haiga đã khái quát những ước muốn cơ bản của con người. Có thể thấy, đó là những mưu cầu chính đáng và thiền sư Sengai Gibon đã vẽ những vị thần đại diện cho những mưu cầu đó với dáng vẻ dễ mến và nụ cười hiền hậu.</p> <p> Thế nhưng, khi đọc thơ haiku ở phía trên, người xem hiểu rằng tác giả đang gợi ý một con đường “khác” để đạt đến những điều đó. Theo thói thường, con người sẽ giữ gìn sức khỏe, bồi bổ thân thể để mong trường thọ, sẽ lao động chăm chỉ và khôn ngoan để mong thịnh vượng, và sẽ cầu xin thần linh để mong may mắn. Còn với thiền sư Sengai Gibon, chính tách trà đại phúc của Hiện Tại, của giây phút này đã bao chứa tất cả những điều đó rồi. Vì sao? Bởi vì hiện tại là thời điểm duy nhất mà con người “sống” và có khả năng kiến tạo, trong khi quá khứ đã qua, và không thể thay đổi, còn tương lai thì chưa tới và không thể biết chắc. Nếu con người mong cầu trường thọ, sự sung túc và may mắn thì họ đang mong cầu nơi tương lai, mà bỏ mất hiện tại. Chính vì bỏ mất hiện tại - thời điểm con người có khả năng kiến tạo và đang “sống”, con người cầu mong nơi thần linh, cũng tức là bỏ mình theo người, bỏ trong cầu ngoài, bỏ gốc theo ngọn. Nói như vậy không có nghĩa là con người không đạt được những mong ước ấy, mà chỉ để nhắc nhở rằng con người đang bỏ quên hai yếu tố quan trọng: hiện tại và bản thân.</p> <p> Với tách trà đại phúc của Hiện Tại, con người một mặt trở lại với chính mình, ngay bây giờ có thể sống với những điều lành phước, mặt khác con người không gỡ mình khỏi những ràng buộc của thời gian (quá khứ và tương lai), những mơ tưởng mà nhìn sâu vào thực tại, để <em>thấy rõ ràng hơn</em> đời sống và có thể vượt qua những bóng ảnh của cuộc đời.</p> <p> Từ những dẫn bày trên, có thể thấy, Thiền hòa nhập vào haiga và haiga hòa nhập vào Thiền, và với nền tảng triết học là Thiền, haiga là một trải nghiệm thẩm mỹ - tỉnh thức vậy.</p> <p> H.P<br /> (TCSH61SDB/06-2026)</p> <p> <span style="font-size:11px;">--------------------<br /> Chú thích: Các bức tranh haiga trong bài viết này được lấy từ công trình <em>Haiga: Takebe Socho and the Haiku-Painting Tradition</em> (1995) của Stephen Addiss và công trình <em>Zen paintings in Edo period (1600-1868): playfulness and freedom in the artwork of Hakuin Ekaku and Sengai Gibon</em> (2014) của Galit Aviman.</span></p> <p>  </p> <p>  </p>
Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN VĂN HẠNHI. Có những quan niệm khác nhau về bản chất, chức năng của văn chương, và có những cách thức khác nhau trong sáng tạo và khám phá văn chương, tuỳ theo hoàn cảnh, mục đích, trình độ, khuynh hướng nhận thức và hoạt động của con người trong lĩnh vực này.

  • NGUYỄN KHẮC PHÊ(Nhân kỷ niệm 50 năm thành lập Hội Nhà văn Việt Nam 1957-2007)

  • TÔN ÁI NHÂNThật ra, những điều mà nhà văn, Đại tá Tôn Ái Nhân nêu ra dưới đây không hoàn toàn mới so với “búa rìu dư luận” từng giáng xuống đầu các nhà văn đương đại. Và, bản thân chúng tôi cũng không hoàn toàn đồng tình với tất thảy những sự kiện (kể cả những vấn đề nhạy cảm) mà ông đã “diễn đạt” trong 14 trang bản thảo gửi tới Tòa soạn. Chính vì vậy, chúng tôi đã xin phép được cắt đi gần nửa dung lượng, để “THẤT TRẢM SỚ” NHÀ VĂN đến với bạn đọc một cách nhẹ nhàng hơn. Nhân đây cũng muốn gửi tới tác giả lời xin lỗi chân thành, nếu như lưỡi kéo của Sông Hương hơi “ngọt”.

  • NUNO JÚDICENhà thơ, nhà phê bình văn học Nuno Júdice (sinh 1949) là người gốc xứ Bồ Đào Nha. Ông có mối quan tâm đặc biệt đối với văn học hiên đại của Bồ Đào Nha và văn học thời Trung cổ của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Là tác giả của khoảng 15 tuyển tập thơ và đã từng được trao tặng nhiều giải thưởng trong nước, ông cũng đồng thời là dịch giả và giảng viên đại học. Từ năm 1996, ông sáng lập và điều hành tạp chí thơ “Tabacaria” ở Lisbonne.

  • NGUYỄN VĂN DÂNNgười ta cho rằng tiểu thuyết có mầm mống từ thời cổ đại, với cuốn tiểu thuyết Satyricon của nhà văn La Mã Petronius Arbiter (thế kỷ I sau CN), và cuốn tiểu thuyết Biến dạng hay Con lừa vàng cũng của một nhà văn La Mã tên là Apuleius (thế kỷ II sau CN).

  • HẢI TRUNGSông chảy vào lòng nên Huế rất sâuBản hùng ca của dãy Trường Sơn đã phổ những nốt dịu dàng vào lòng Huế, Hương Giang trở thành một báu vật muôn đời mà tạo hóa đã kịp ban phát cho con người vùng đất này. Chính dòng Hương đã cưu mang vóc dáng và hình hài xứ Huế. Con sông này là lý do để tồn tại một đô thị từ Thuận Hóa đến Phú Xuân và sau này là Kinh đô Huế, hình thành phát triển đã qua 700 năm lịch sử.

  • HÀ VĂN THỊNH Nhân dịp “Kỷ niệm 50 năm Đại học Huế (ĐHH) Xây dựng và Phát triển”, ĐHH xuất bản Tạp chí Khoa học, số đặc biệt – 36, 4.2007.

  • NGÔ ĐỨC TIẾNNăm 1959, nhân dịp vào thăm Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, đến gian trưng bày hiện vật và hình ảnh đồng chí Phan Đăng Lưu, đồng chí Lê Duẩn phát biểu: “Đồng chí Phan Đăng Lưu là một trí thức cách mạng tiêu biểu”.

  • NGUYỄN KHẮC MAITháng 3 –1907, một số sĩ phu có tư tưởng tiến bộ của Việt Nam đã khởi xướng thành lập Đông Kinh Nghĩa Thục tại Hà Nội với mục đích “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” hô hào xây dựng đời sống mới mà giải pháp then chốt là mở trường học, nâng dân trí, học hỏi những bài học hoàn toàn mới mẻ về dân chủ, dân quyền, dân sinh, dân trí, cả về sản xuất kinh doanh, xây dựng lối sống văn minh của cá nhân và cộng đồng.

  • HỒ THẾ HÀ Thật lâu, mới được đọc tập nghiên cứu - phê bình văn học hay và thú vị. Hay và thú vị vì nó làm thỏa mãn nhận thức của người đọc về những vấn đề văn chương, học thuật. Đó là tập Văn chương - Những cuộc truy tìm(1) của Đỗ Ngọc Yên.

  • ĐOÀN TRỌNG HUY

    Huy Cận có một quãng đời quan trọng ở Huế. Đó là mười năm từ 1929 đến 1939. Thời gian này, cậu thiếu niên 10 tuổi hoàn thành cấp tiểu học, học lên ban thành chung, sau đó hết bậc tú tài vào 19 tuổi. Rồi chàng thanh niên ấy tiếp tục về học bậc đại học ở Hà Nội.

  • NGUYỄN KHẮC THẠCHTrước hết phải thừa nhận rằng, từ ngày có quỹ hỗ trợ sáng tạo tác phẩm, công trình Văn học Nghệ thuật cho các Hội địa phương thì các hoạt động nghề nghiệp ở đây có phần có sinh khí hơn. Nhiều tác phẩm, công trình cá nhân cũng như tập thể được công bố một phần nhờ sự kích hoạt từ quỹ này.

  • THẠCH QUỲTrước hết, tôi xin liệt kê đơn thuần về tuổi tác các nhà văn.

  • TÙNG ĐIỂNLTS:  “Phấn đấu để có nhiều tác phẩm tốt hơn nữa” là chủ đề cuộc tập huấn và hội thảo của các Hội Văn học Nghệ thuật khu vực miền Trung và Tây Nguyên tại thành phố Nha Trang đầu tháng 7 vừa qua. Tuy nhiên, ngoài nội dung đó, các đại biểu còn thảo luận, đánh giá hiệu quả sử dụng quỹ hỗ trợ sáng tạo tác phẩm, công trình văn học nghệ thuật trong mấy năm gần đây.Nhiều ý kiến thẳng thắn, tâm huyết, nhiều tham luận sâu sắc chân thành đã được trình bày tại Hội nghị.Sông Hương xin trích đăng một phần nội dung trên trong giới hạn của chuyên mục này.

  • PHẠM PHÚ PHONGMột đặc điểm tương đối phổ biến của các tác giả sáng tác ở miền Nam trước đây là hầu hết các nhà văn đều là những nhà văn hoá, tác phẩm của họ không chỉ thể hiện sự am hiểu đến tường tận các lĩnh vực văn hoá, mà trong một đời văn lực lưỡng của mình, họ không chỉ sáng tác văn chương mà còn sưu tầm, dịch thuật, khảo cứu nhiều lĩnh vực văn hoá như lịch sử, địa lý, địa chí, ngôn ngữ, dân tộc học, văn học và văn hoá dân gian, như các tác giả từng toả bóng một thời là Trương Vĩnh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Nguyễn Chánh Sắt, Đông Hồ, Vương Hồng Sển, Nguyễn Văn Xuân, Sơn Nam... trong đó có Bình Nguyên Lộc.

  • PHAN KHÔILời dẫn Bài mà tôi giới thiệu dưới đây thuộc một giai đoạn làm báo của Phan Khôi còn ít người biết, − giai đoạn ông làm báo trên đất Thần Kinh, tức thành phố Huế ngày nay, những năm 1935-1937; khi ấy Huế đang là kinh đô của triều Nguyễn, của nước Đại Nam, nhưng chỉ là một trung tâm vào loại nhỏ xét về báo chí truyền thông trong toàn cõi Đông Dương thời ấy.

  • PHONG LÊÔng là người cùng thế hệ, hoặc là cùng hoạt động với Nam Cao, Nguyên Hồng, Tô Hoài, Nguyễn Huy Tưởng, Như Phong... Cùng với họ, ông có truyện trên Tiểu thuyết thứ Bảy và Trung Bắc chủ nhật trong những năm 1941-1945. Cùng hoạt động trong Hội Văn hóa cứu quốc đầu Cách mạng tháng Tám, và tham gia xây dựng văn nghệ kháng chiến, làm tờ Tạp chí Văn nghệ số 1 - tiền thân của tất cả các cơ quan ngôn luận của Hội Văn nghệ và Hội Nhà văn Việt Nam.

  • TRẦN VĂN SÁNGCó thể nói, học tập phong cách ngôn ngữ Chủ tịch Hồ Chí Minh, trước hết, là học tập cách viết và cách lập luận chặt chẽ qua từng câu chữ, mỗi trang văn chính luận. Những văn bản: “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến”, “Tuyên truyền”, “Bản án chế độ thực dân Pháp”, “Tuyên ngôn Độc lập” luôn là những áng văn mẫu mực về phong cách ngôn ngữ ngắn gọn, chắc chắn, dễ hiểu, chính xác và giàu cảm xúc.

  • TRẦN THỊ MAI NHÂNNgười ta kể rằng, ở Ấn Độ, trong cái nhộn nhịp của cuộc sống, con người thường nghe văng vẳng tiếng gọi: “Hãy chở ta sang bờ bên kia”. Đó là tiếng gọi của con người khi “cảm thấy rằng mình còn chưa đến đích” (Tagore).

  • HOÀNG THỊ BÍCH HỒNGKhái niệm “Lạ hoá” (estrangemet) xuất hiện trong những năm 20 của thế kỷ XX gắn với trường phái hình thức Nga. Theo Shklovski thì nhận thức của con người luôn có xu hướng tự động hoá để giảm bớt năng lượng tư duy, “người ta thường dùng những từ quen thuộc đến sờn mòn”(1).