Thái độ của vua Tự Đức đối với dân qua văn từ mệnh

08:25 13/04/2026

HẢI TRUNG

Đánh giá về vua Tự Đức, trong Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa, ông Yoshiharu Jsuboi có viết: "Dù sức khỏe kém, Tự Đức rất thông minh, nhất là về văn học. Ông rất thích nghiên cứu học tập và thường đọc các sách kinh điển Trung Hoa, nhất là sách Nho giáo"(1).

Chân dung vua Tự Đức và nhà bia trong Khiêm Lăng - Ảnh: wikipedia

Quả thực, là một hoàng đế đồng thời lại là một tác gia văn học có khối lượng sáng tác đồ sộ và phong phú cả nội dung cũng như hình thức thể loại hẳn nhiên trên tuổi của Tự Đức đã đi vào lịch sử văn học.

Qua nhiều sáng tác thơ văn còn lưu lại của ông, phần nào nó đã phản ánh tâm trạng mâu thuẫn, bế tắc của tác giả trước thời cuộc. Từ những tác phẩm này, Tự Đức đã thể hiện niềm mong muốn trở thành một ông vua giỏi, ra tay chấn chỉnh sơn hà, song những mong muốn ấy đều không thành.

Đọc lại một số bài văn từ mệnh của Tự Đức, chúng ta sẽ hiểu thêm hơn về thái độ của một nhà vua đối với "dân đen, con đỏ". Từ thâm tâm, Tự Đức có những ước muốn làm cho đời sống nhân dân trở nên tốt đẹp. Ông đã biểu lộ thái độ lo lắng của mình đối với vận mệnh của nhân dân. Niềm mong mỏi của ông nhiều lúc rất thống thiết trong tâm trạng dằn vặt, âu lo đến khắc khoải. Ngay từ buổi đầu bước lên ngai vị, ông đã nguyện rằng:

"Bước lên ngôi báu, nối nghiệp cha ông, ta nguyện một lòng chỉnh tu việc nước để trong ngoài được hưởng thái bình, chính sự quốc gia rọi xuống dân đen con đỏ"(2).

Chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho giáo, lẽ tất nhiên đối với Tự Đức dân là đối tượng để cai trị. Nhưng ông đã nghĩ về dân theo quan điểm truyền thống tích cực: "Chính trị cốt ở nuôi dân, ấy là chí nguyện của trẫm"(3). Có lúc, suy nghĩ về người dân ở Tự Đức rất thấu đáo:

"Chính sự là cốt ở nuôi dân, dân là gốc của nước, gốc có vững chắc thì nước mới yên. Vì binh tài do dân mà ra, cho nên nếu không nuôi dân mà lại cầu cho nước được yên thì khác gì người đi giật lùi mà mong tiến lên"(4).

Do được xem là tư tưởng mang tính truyền thống mà Tự Đức đã kế thừa được từ các thế hệ trước, và cũng chính là bài học lớn nhất của Tự Đức trong suốt thời gian trị vì của mình. Nhưng khi ông nhận ra cái gốc ấy thì đã quá muộn màng. Mãi đến cuối đời làm vua của mình (trong 1 bài dụ ông viết vào năm thứ 34) Tự Đức mới ngộ ra "cái gốc của nước" một cách xót xa.

Lịch sử cho thấy, khi ký Hiệp ước 1862, cắt ba tỉnh Nam kỳ cho Pháp, Tự Đức rất lấy làm hối hận. Nhiều lần ông đã tìm cách chuộc lại nhưng phía Pháp không chấp thuận. Trước nỗi thống khổ của nhân dân, ông đã than rằng: "Thương thay con đỏ lịch triều nào có tội tình chi" hoặc "đất đai nay vẫn chưa thu về, dân còn thương xót như mất mẹ cha".

Là một nhà Nho chính thống, hẳn Tự Đức hiểu rất rõ những quan điểm trong kinh điển của Nho giáo - Kính trời đi với yêu dân. Kinh Thư có viết: “Trời thương dân, dân muốn gì trời cũng nghe”. Nhưng vì không trực tiếp thâm nhập vào đời sống của nhân dân, chỉ biết được đời sống của họ qua việc trình tâu, báo cáo của quan lại nên Tự Đức không thể nào có những chính sách phù hợp với đời sống của dân là tất yếu.

Một trong những tai họa lớn trực tiếp đe dọa đến sự sống còn của người nông dân là thiên tai: hạn hán và lụt lội. Cứ mỗi lần xảy ra hạn, lũ, nhà vua chỉ biết ra sắc lệnh khuyên răn quan lại nên giữ mình để tránh sự trừng phạt của trời đất, khuyên "cầu đảo" cúng tế trời để giảm bớt nỗi khổ cho dân: "... các khanh phải nhất tâm vì nước, vì dân trừ bỏ hết các tệ hại cũ, ra sức cầu đảo, sao cho được điều ứng hay chuyển mất mùa thành được mùa, khiến cho dân khỏi bị đói rách, không được cậy vào của công nhà nước mà nghênh mắt ngồi trông, mặc kệ cho dân khổ sở"(5).

Thiên tai đã đẩy cuộc sống của dân tình xuống vực thẳm của đói nghèo. Thế mà, bọn cường hào, quan lại vẫn không buông tha, tìm mọi cách vơ vét, bóc lột của nhân dân. Trước tình cảnh đó, Tự Đức không thể khoanh tay làm ngơ được, ông lên tiếng chỉ trích: "Lại nghĩ các tỉnh lớn ở Bắc kỳ, năm ngoái chợt bị nạn gió bão quá nặng, nhân dân đau khổ chưa phục hồi được. Trước đây, trẫm đã từng ra lệnh cho các tỉnh thần phải trừ bỏ tập tệ quan lại, xem xét ẩn tình của dân gian, trừ khử bọn cường hào gian hoạt"(6).

Từ văn từ mệnh của Tự Đức chúng ta còn thấy ông là người có tư tưởng ái dân. Sự ái dân được Tự Đức nhắc rất nhiều lần và càng về cuối đời điều ấy lại trở thành niềm băn khoăn lớn nhất của ông. Ý thức được cuộc đời làm vua của mình chưa có công lao gì cho nhân dân, ông chỉ nhấn mạnh sự thành tâm một mực yêu dân: "Cố nhiên, trẫm là một người đức bạc, chưa đủ để nói đến việc chính sự hay được. Duy từ khi nắm chính quyền đến nay lúc nào trẫm cũng một niềm để dạ yêu dân, tuy già cũng không chút suy kém"(7). Và trường hợp này cũng là một minh chứng xác đáng hơn: "Trẫm vốn là người không có tài năng gì, chỉ riêng có một dạ yêu dân, đến tuổi già càng đốc thiết"(8).

Cũng xuất phát từ sự ái dân đó, lúc nào Tự Đức cũng mơ ước một đất nước thái bình, nhân dân được sống yên ổn. Trong “Chiếu bang giao”, ông đã trình bày mục đích của việc bang giao với các nước khác là "muốn dân chúng yên ổn, nước nhà hòa mục"(9) và "sửa sang hòa mục để thiên hạ về chung một nhà". Đó là những điểm khá tiến bộ của một nhà vua.

Bao giờ cũng vậy, một ý nguyện chưa tròn, chưa thực hiện được, ông thường "ngày đêm khắc khoải", "không lúc nào không nghĩ tới" như ông từng bộc bạch. Tấm lòng của ông là vậy nhưng oái ăm thay, Tự Đức vẫn luôn là người bất lực. Trách nhiệm không tròn ông tự dằn vặt bản thân, tự cho mình là "đức bạc, trí kém" là "không có tài năng gì" một cách bi quan, chán nản.

Trong văn từ mệnh, thái độ, tấm lòng "ái dân" của Tự Đức là một thực tế. Nhưng nếu chỉ qua chỉ dụ thôi thì vẫn chưa đủ mà đòi hỏi cần phải có sự đốc thúc thực hiện. Thật là mâu thuẫn khi tư tưởng có phần nào tiến bộ pha lẫn hạn chế của Tự Đức lại đối với việc làm của ông trong thực tế. Chỗ này là tiếng nói bao dung của nhân dân, chỗ kia là những hành động sai lầm trái với niềm mong mỏi của quần chúng. Nếu như ở văn chương, Tự Đức đã thể hiện tấm lòng, tình cảm của một hoàng đế đối với người dân thì hành động bắt nhân dân xây Vạn Niên sẽ được lý giải thế nào? Đó chính là mâu thuẫn của cuộc đời làm vua của Tự Đức.

Văn Từ mệnh của Tự Đức phản ánh tâm trạng "lo lắng ngày đêm" của một vị vua trước sứ mệnh lớn lao của mình. Nhưng cái "hùng tâm" muốn mưu đồ lập nghiệp của Tự Đức dường như mờ mịt vì những điều kiện khách quan và chủ quan đưa lại. Dù bị hạn chế trong nhiều mối quan hệ về tâm lý, tư tưởng, ông vẫn tỏ ra là người ý thức rất rõ bản thân mình. Không ngẫu nhiên, Tự Đức bộc bạch tâm trạng của ông qua văn chương, càng không phải ngẫu nhiên khi cái tôi rất cụ thể của một Hoàng đế lại hiện hữu, định hình một cách trọn vẹn trong tác phẩm của Tự Đức. Những điều đó đều xuất phát từ một tâm sự thầm kín đầy trắc ẩn của một người cầm quyền đối với vận mệnh của dân tộc trước sóng gió lịch sử: muốn gìn giữ đất nước nhưng không đủ sức lực là bi kịch lớn nhất đằng đẵng suốt cuộc đời làm vua của Tự Đức.

Tự Đức là sản phẩm bi kịch trách nhiệm của một hoàng đế. Từ chiêm ngẫm thực tế triều đại và bản thân, Tự Đức đã phản tỉnh để xấu hổ để dằn vặt về nỗi bất lực trước trách nhiệm của mình. Cho nên bế tắc trong tâm hồn của ông lại nặng nề hơn, cuối cùng tư tưởng của ông lại rơi vào bi quan yếm thế: "trẫm thường tự nghĩ, mình đã không có công lại còn có tội, dám đem thân làm lụy đến người"(10) và "trẫm phúc đức tài đều mỏng mảnh, cảnh ngộ gian nan, không có công mà chỉ có lỗi"(11).

Xem lại những trang viết của Tự Đức, chúng ta càng hiểu rõ hơn về tấm lòng của một hoàng đế đối với dân với nước, hiểu rõ hơn về một hoàng đế với bao thăng trầm của cuộc đời. Và điều đáng trân trọng ở một vị vua là sự ý thức rất thành tâm và đúng đắn về tài trí, công trạng cũng như tội lỗi của mình. Minh chứng sau còn góp phần cắt nghĩa cho điều ấy: "Cả nghiệp sáng lập gìn giữ hơn hai trăm năm, nhất đán bỏ mất, thực là tội của tiểu tử này không thể nói xiết"(12).

Cuộc đời làm vua của Tự Đức vừa đáng trách vừa đáng thương. Trách cho một vị vua nhu nhược, bảo thủ, thương cho bi kịch của một hoàng đế muốn gây dựng sự nghiệp kinh bang tế thế mà không gặp thời, để cuối cùng ôm một mối sầu bi đầy tủi nhục về nơi chín suối.

Hơn 100 năm qua, chúng ta đã tìm được từ kho tàng tinh thần của dân tộc một di sản quý giá. Song việc khảo cứu di sản văn hóa ấy chỉ là công việc bước đầu và mang tính khởi thảo. Chúng tôi hy vọng rằng, việc nghiên cứu về chân dung văn học Tự Đức sẽ được tiến hành sâu rộng trong tương lai. Thời gian và thời đại sẽ còn nhiều khám phá khi tên tuổi Tự Đức đã đi sâu vào lịch sử văn học.

Tháng 11 năm 1993
H.T.
(TCSH62/04-1994)

-------------------------
(1) Yoshiharu Tsuboi - Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa - Hội sử học Việt Nam xb - Hà Nội 1992 - trang 198.
(2) Dịch từ vb. A.1793 - Ngự Chế Thi (phụ tạp văn) tờ 8a (tài liệu lưu trữ tại viện Hán Nôm HN).
(3) Tự Đức Thánh chế Văn tam tập - Bản dịch của Tây Hồ Bùi Tấn Niên - Ủy ban dịch thuật phủ Quốc Vụ khanh đặc trách - văn hóa xb - Sài Gòn 1971 - Tập II, quyển II - trang 67.
(4) Tự Đức Thánh Chế Văn tam tập - sđd - Tập I quyển III - trang 261.
(5) nt - Tập I, quyển V, trang 171.
(6) nt - Tập II, quyển IX, trang 12.
(7) nt - Tập II, quyển II, trang 81.
(8) nt - Tập II, quyển VIII, trang 261.
(9) Dịch từ Vb.A.1793 - sđd - tờ 9a.
(10) Tự Đức Thánh Chế Văn tam tập - sđd - Tập I, quyển II, trang 60.
(11) nt - Tập I, quyển VII, trang 214.
(12) nt - Tập II, quyển II, trang 80.

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
  • Nếu còn sống, ngày 28 tháng 2 năm nay, cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn sẽ tròn 75 tuổi. Nhưng ông đã nằm xuống 13 năm rồi, vào một ngày đầu hạ, cái ngày mà cả thế giới có quyền được nói dối và chắc hẳn nhiều người yêu thương ông cũng từng mong đó chỉ là một lời nói đùa…

  • Đồng chí Nguyễn Chí Thanh trong cương vị Bí thư tỉnh ủy Thừa Thiên Huế - nhà lãnh đạo xuất sắc trên lĩnh vực chính trị, tư tưởng

    TH.S PHAN CÔNG TUYÊN ( * )

  • DƯƠNG PHƯỚC THU

    Đồng chí Nguyễn Vịnh sinh ngày 1 tháng 1 năm 1914, theo can chi là ngày mồng 6 tháng Chạp năm Quý Sửu, trong một gia đình trung nông ở làng Niêm Phò, xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế.

  • NGÔ THIÊN THU - NGUYỄN ÁI VƯỢNG

    Từ trước đến nay nhiều sách vở ghi chép về Trương Văn Đa cũng như bố ông là Trương Văn Hiến đều thiếu thông tin khi nói về quê quán gốc tích.

  • Ở góc phố đường Bà Triệu (TP.Huế), hình ảnh một ông già 80 tuổi ngày ngày ngồi bên chiếc xích lô quay quắt ngóng khách đã trở nên quen thuộc với nhiều người. Ông như một nốt nhạc trầm giữa cuộc sống xô bồ. Nhưng ít ai biết rằng, ông là một cậu bé liên lạc cảm tử quân ngày nào. Sau hơn 30 năm cầm súng, ông đã góp công giữ lại hình hài của tổ quốc hôm nay.

  • Nói là nghề “kỳ dị” bởi lẽ đây là nghề “có một không hai” ở xứ Huế, đó là nghề làm mõ mà mọi người thường thấy ở các đình chùa. Việc làm ra một chiếc mõ đòi hỏi rất công phu và tỷ mỷ, ngoài việc tạo hình thì việc tạo ra âm thanh cho chiếc mõ cũng là một vấn đề nan giải. Cũng bởi vì tính chất phức tạp đó nên mọi người hay gọi đây là một nghề “kỳ dị”, vì không phải ai cũng có đủ kiên nhẫn và có cái tâm để theo đuổi nghề…

  • Chị đã làm xao xuyến bao khán giả ở thủ đô Bern, Zurich, Geneva...qua những làn điệu dân ca Việt Nam và Thụy Sỹ. giọng ca của người con gái dòng dõi hoàng tộc đang định cư tại Thụy Sỹ Camille Huyền cùng tiếng guitar bậc thầy của nghệ sĩ Walter Ginger luôn được đợi chờ trong mỗi kỳ Festival Huế. 

  • HỮU THU - BẢO HÂN

    Tin buồn
    Năm Đinh Mùi - 1967. Huế vào kỳ giêng, hai khá lạnh. Sáng ấy, như lệ thường, tôi ngồi ở quán Lạc Sơn. Đang nhâm nhi ly café, bất ngờ có chiếc Dodge mui trần trờ tới.

  • (SHO).Lễ kỷ niệm 100 năm Ngày sinh Đại tướng Nguyễn Chí Thanh sẽ được tổ chức thật sự ý nghĩa, làm nổi bật cuộc đời hoạt động và những cống hiến xuất sắc của Đại tướng cho lý tưởng độc lập dân tộc và CNXH, cho quá trình xây dựng chiến đấu thắng lợi của Quân đội nhân dân Việt Nam.

  • SINH VIÊN PHẬT TỬ HUẾ TUYỆT THỰC

    Hồi ký của THÁI KIM LAN

  • LÊ HUỲNH LÂM

    Xứ Huế vốn trầm mặc, không gian Huế thường gắn với hoài niệm, là nơi để trở về. Cái thường phô diễn ra bên ngoài ở xứ sở này là nắng, mưa, là dòng Hương xanh mượt mà, hay Ngự Bình vi vu thông reo, hoặc là những chiều hiu quạnh ngắm hoàng hôn, hay những đêm dài của những bước chân phiêu lãng, và những buổi sáng tan vào hơi mù lân la khắp các ngã phố,...

  • TRẦN VIẾT ĐIỀN

    Ngài Mai Khắc Đôn (1853 - 1930) là một Nho sĩ, một vị quan có tinh thần yêu nước, thương dân và đặc biệt ngài là một trong những người thầy có ảnh hưởng khá sâu sắc đối với nhà vua yêu nước Duy Tân.

  • NGUYỄN ĐÌNH NIÊN
           100 năm ngày sinh Hàn Mạc Tử

    Theo những tài liệu hiện có và theo sự dò hỏi của chúng tôi, từ các thân hữu còn sống của thi sĩ, những người đàn bà thi sĩ đã kinh qua cuộc đời Hàn Mạc Tử, đó là: Hoàng Cúc, Mộng Cầm, Mai Đình và Thương Thương.

  • LÊ VĂN LÂN

    Chi bộ Trí thức là một cụm từ vừa thân quen vừa lạ lẫm. Thân quen là đối với những người hoạt động trong phong trào đô thị Huế. Và lạ lẫm là trong công tác xây dựng Đảng, đặc biệt là ở thời điểm 9 năm kháng chiến chống Pháp. Những năm 1948 - 1950 ở Huế có một Chi bộ như thế: Chi bộ Trí thức.

  • THANH HUẾ

    Sinh thời vua Minh Mệnh rất hay làm thơ, nhưng ông làm thơ để chăm lo chính sự, lo cho dân.

  • TRƯƠNG SỸ HÙNG

    Đề từ tập Bút hoa, thơ tập cổ của Phan Mạnh Danh năm 1942, do chính tác giả chuẩn bị bản thảo từ năm 1896 đến trước khi mất (1942); Ưng Bình Thúc Giạ Thị đã viết:

  • Lê Quang Long - vị cố vấn quân sự đầu tiên của Hoàng thân Xuphanuvông


    PHẠM HỮU THU
     

  • ĐÀI LÂN
        Kỷ niệm 32 năm ngày mất của giáo sư Tôn Thất Chiêm Tế

    Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến hào hùng và thiêng liêng của chủ tịch Hồ Chí Minh ngày 19/12/1946 đã thúc giục, lôi cuốn nhiều lớp người đặc biệt là thanh niên, trí thức trong toàn quốc, thoát ly tham gia cách mạng.

  • LTS: Huế là nơi có Thái Y viện tập trung nhiều danh y, ngự y nổi tiếng triều Nguyễn, đồng thời có Bệnh viện Tây y đầu tiên ở Việt Nam - Bệnh viện Trung ương Huế. Hạ tuần tháng 3 vừa qua, Tỉnh ủy Thừa Thiên Huế đã ra Nghị quyết xây dựng Thừa Thiên Huế xứng tầm là Trung tâm y tế chuyên sâu của khu vực miền Trung và cả nước mà hạt nhân là Bệnh viện Trung ương Huế và Trường đại học Y Dược Huế, cả hai đều được nhà nước tuyên dương Anh hùng lao động thời kỳ Đổi mới.

  • BÙI MINH ĐỨC

    I. Dẫn nhập
    Trong số các ông vua triều Nguyễn, vua Tự Đức là người giữ vai trò hết sức quan trọng trong lịch sử cận đại của đất nước Việt Nam chúng ta.