Những đề nghị cần được ưu tiên đối với việc nghiên cứu văn hóa truyền thống dân gian Huế

15:38 15/09/2026

LÊ ĐÌNH PHÚC

Trong các ngày 21, 22, 23 tháng 3 năm 1994 vừa qua, tổ chức Văn hóa - Giáo dục - Khoa học của Liên hiệp quốc (gọi tắt là UNESCO) kết hợp với Bộ Văn hóa và Ủy ban nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế đã tổ chức "Hội nghị chuyên gia quốc tế về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tinh thần khu vực Huế" tại cố đô Huế.

Lễ hội làng Chuồn - Ảnh: Hồ Ngọc Sơn

Di sản văn hóa tinh thần của khu vực Huế vô cùng phong phú và đa dạng, nó bao gồm hết thảy mọi phương diện của đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân xứ Huế xuyên suốt trong tiến trình lịch sử từ xưa đến nay. Do vậy, muốn bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản văn hóa tinh thần ấy đòi hỏi phải có kế hoạch, thời gian và sự đầu tư nghiên cứu một cách toàn diện, lâu dài. Trước mắt trong khuôn khổ dự án, UNESCO giới hạn lại ba vấn đề cơ bản cần được ưu tiên nghiên cứu trước đó là: Văn hóa dân gian truyền thống, âm nhạc truyền thống và các nghề thủ công truyền thống.

Xuất phát từ yêu cầu đó nên ngoài những phiên họp chung, Hội nghị đã phân thành ba tiểu ban để có điều kiện đi sâu thảo luận, đề xuất từng vấn đề cụ thể, sát thực.

Tiểu ban Văn hóa dân gian truyền thống (do các giáo sư Georges Condominas - chuyên gia của UNESCO và giáo sư Trần Quốc Vượng - Phó Tổng thư ký Hội văn nghệ Dân gian Việt Nam, đồng phụ trách) đã thảo luận khá sôi nổi về thực trạng, đặc điểm, bản sắc và nội dung các loại hình văn hóa dân gian truyền thống Huế. Các chuyên gia quốc tế và Việt Nam đều nhất trí khẳng định Huế là nơi hội tụ, bảo lưu được nhiều yếu tố văn hóa dân gian truyền thống. Văn hóa dân gian truyền thống Huế có quan hệ mật thiết với văn hóa cung đình Huế. Nó không chỉ là cội nguồn nuôi dưỡng mà còn là hình nét, dáng vẻ, là cái "hồn", cái "thần thái" của văn hóa khu vực này. Trong kho tàng văn hóa dân gian truyền thống đó của Huế, vừa có những yếu tố nội sinh, vừa có những biểu hiện giao lưu, kế thừa văn hóa truyền thống của các vùng-miền trong cả nước, vì Huế có một thời gian dài là thủ phủ của xứ Đàng Trong và Kinh đô cả nước. Hơn thế, Văn hóa dân gian Huế còn có sự hòa trộn, bảo lưu được nhiều sắc thái của văn hóa Chăm Pa, Văn hóa các tộc người Môn-Khmer, người Hoa và các tộc người khác trong khu vực Đông Nam Á. Bởi thế, cần phải thành lập một trung tâm nghiên cứu văn hóa Huế để quy tụ các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nhằm khảo sát, nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc, rút ra được những giá trị đích thực, đậm tính nhân bản để kế thừa, phát huy trong cuộc sống mới hiện nay.

Vấn đề lễ hội dân gian Huế cũng được các chuyên gia tập trung thảo luận nhiều, bởi lẽ lễ hội là một hình thức sinh hoạt văn hóa thể hiện sự cộng cảm giữa cá nhân và xã hội, giữa gia đình và làng xã, giữa con người và tự nhiên. Lễ hội dân gian Huế lại hết sức phong phú và đa dạng, bao gồm lễ hội tưởng nhớ các vị khai canh, khai khẩn các làng xã, tưởng niệm các vị tổ sư ngành nghề, lễ hội tín ngưỡng tôn giáo, lễ hội theo vụ mùa...

Cùng với vốn liếng văn hóa tinh thần phong phú ấy, Huế lại còn bảo lưu được gần như nguyên trạng quần thể di tích cố đô (gồm các hệ thống thành quách, cung điện, đền đài, lăng tẩm, đình chùa, miếu mạo...) và khá nhiều dấu tích văn hóa Chăm Pa, văn hóa tiền sử khác. Vì vậy, Hội nghị đã nhất trí đề nghị các cấp chính quyền địa phương kiến nghị với Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và tổ chức UNESCO công nhận Huế là một thành phố Lịch sử.

Việc đặt tên gọi như vậy càng tôn thêm vị trí của Huế trong tiến trình phát triển lịch sử - văn hóa của dân tộc Việt Nam và nhân loại. Kinh nghiệm cho thấy tên gọi Thành phố lịch sử này có tác dụng khuyến khích các tổ chức, các hiệp hội và tư nhân quốc tế tài trợ, đầu tư vào các dự án nghiên cứu để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa vật chất, tinh thần cũng như đầu tư cho các dự án phát triển kinh tế - văn hóa - du lịch để thu hút khách tham quan. Thực tế các thành phố Malakka (Mã Lai), Joyjakarta (Inđônêxia) và Ayutthaya (Thái Lan) khi được công nhận là Thành phố lịch sử đã nhận được nhiều nguồn tài trợ và đầu tư to lớn của quốc tế, vượt quá niềm hy vọng của chính phủ các nước này. Với nguồn tài trợ và đầu tư đó họ đã có đủ điều kiện để thực hiện những chương trình bảo tồn, tôn tạo và phát triển nền văn hóa của mình. Chỉ lấy một dẫn chứng nhỏ như ở Malakka (Mã Lai) sau ba năm được công nhận là Thành phố lịch sử thì đã có thêm 12 nhà Bảo tàng các loại do các tổ chức, hiệp hội quốc tế đầu tư xây dựng...

Việc công nhận THÀNH PHỐ LỊCH SỬ còn có tác dụng pháp lý để bảo vệ hệ thống đô thị cổ, ngăn chặn được những loại hình xây dựng không phù hợp do du lịch ngày càng phát triển mạnh và do các cơ quan cũng như tư nhân xây dựng những ngôi nhà cao tầng, hiện đại xen lẫn vào quần thể và không gian kiến trúc cổ. Tiểu ban này đề nghị giáo sư Pierre Clément (một chuyên gia của UNESCO giàu kinh nghiệm về vấn đề này) lập dự án bảo quản hệ thống đô thị thành phố Huế kết hợp hài hòa với đặc trưng phong cảnh của thành phố.

Để cho Huế xứng danh là một THÀNH PHỐ LỊCH SỬ như sự tồn tại vốn có của nó trong lịch sử, đồng thời để có cơ sở khoa học và thực tiễn tạo được niềm tin vững chắc cho các tổ chức quốc tế và các nhà đầu tư có tiềm năng tài trợ, đầu tư cho sự bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tinh thần Huế, Hội nghị đã yêu cầu UNESCO vừa phải có sự giúp đỡ toàn diện, trực tiếp, vừa có sự khuyến cáo chung để Huế sớm nhận được sự tài trợ, đầu tư của các hiệp hội, tổ chức quốc tế như những thành phố lịch sử khác trên thế giới.

Hội nghị cũng đã đưa ra những nhu cầu cấp bách cần phải triển khai ngay là:

1. Xây dựng một trung tâm tư liệu về Huế và vùng Huế. Trung tâm này có nhiệm vụ sưu tầm, lưu giữ, dịch thuật, giới thiệu tất cả các nguồn tư liệu có liên quan tới lịch sử - văn hóa khu vực Huế (như các tư liệu, thư tịch cổ chưa xuất bản, các loại sách, báo, hình ảnh, tranh vẽ, băng hình, băng nhạc...). Trung tâm cũng có một Viện Bảo tàng để tàng trữ và trưng bày những tư liệu vật thật về khảo cổ và văn hóa dân gian Huế.

Những ngôi nhà của trung tâm này phải được thiết kế, xây dựng theo kiểu "Kiến trúc có phong cảnh" của cố đô, giữa một khuôn viên rộng có cây cảnh, thảo mộc, chim muông và các loài động vật quý hiếm tiêu biểu khác.

2. Nhằm khích lệ niềm kiêu hãnh, tự hào về truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời cho toàn dân, từ đó giúp họ thường xuyên ý thức được tinh thần trách nhiệm và trực tiếp tham gia vào công việc bảo vệ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, hàng tháng cần xuất bản một tạp chí (hay bản tin) để thông tin về sự phát triển của các hoạt động đang được phát triển và những dự án nói trên. Ngoài ra, phải thường xuyên tổ chức những buổi hội thảo, chiếu bóng và biểu diễn nghệ thuật Huế.

Cũng cần khảo sát các lễ hội dân gian Huế một cách có hệ thống. Tổ chức nghiên cứu, tọa đàm nhằm giám định giá trị của từng khía cạnh, trên cơ sở đó mà định hướng khôi phục, làm sống lại những lễ hội truyền thống có giá trị văn hóa (dù là lễ hội làng xã hay lễ hội có pha màu sắc tôn giáo) để qua đó người dân Huế tìm lại được sự gắn bó, đồng cảm của mình. Muốn vậy, những lễ hội này phải được tổ chức trên cơ sở tôn trọng tín ngưỡng và thành tâm của quần chúng tham dự, chứ không nên phục hồi một cách đơn giản để phục vụ cho du khách tham quan.

3. Cấp thiết phải sưu tập văn chương truyền khẩu dưới tất cả các thể dạng (như châm ngôn, câu đố, ca dao, hò vè, dân ca, tục ngữ, thành ngữ, truyện cười, kinh cầu...) và các nghệ thuật trần tục và linh thiêng, dân gian và cung đình (vì từ lâu giữa chúng có ảnh hưởng qua lại lẫn nhau).

Cũng cần phải quan tâm nghiên cứu đến các lĩnh vực khác trong văn hóa dân gian Huế như các lệ tục gắn với cuộc đời của một con người qua các thời kỳ khác nhau từ khi sinh cho đến khi mất; các lệ tục của họ hàng thân quyến và của làng xã; Nghệ thuật nấu ăn Huế và những phong tục khác mang tính đặc trưng của văn hóa truyền thống dân gian Huế.

4. Khuyến khích xuất bản sách và các bài báo đã được viết về văn hóa tinh thần ở Huế nhưng do khó khăn về kinh phí mà đến nay vẫn chưa xuất bản được. Đồng thời có kế hoạch tài trợ cho việc xuất bản các công trình nghiên cứu trong tương lai.

Những đề xuất, kiến nghị trên đây của ban chuyên gia nghiên cứu về văn hóa truyền thống dân gian Huế đã được Hội nghị toàn thể nhất trí thông qua. Hội nghị cũng tin tưởng rằng chương trình này sẽ có đủ các điều kiện thực thi khi Nhà nước Việt Nam và tổ chức UNESCO đặt Huế là một THÀNH PHỐ LỊCH SỬ.

L.Đ.P
(TCSH63/05-1994)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN ĐÌNH THẢNGTương truyền, Khổng Tử, ông thánh chí tôn của đạo Nho, đã từng đến xin học “lễ” với Lão Tử, được Lão Tử thụ giáo nhiều về môn đạo đức học, một môn học mà Khồng Tử cho là khó nhất. Đạo của Khồng Tử được truyền lại cho hậu thế, chủ yếu là qua chữ “lễ” mà ngài được giáo huấn từ Lão Tử. Nó đã trở thành khẩu hiệu: “Tiên học lễ, hậu học văn” cho bao thế hệ học trò.

  • ĐOÀN MINH TUẤNĐã mấy mùa xuân, Tuấn Minh - biên dịch tiếng Pháp ở Công ty phục vụ người nước ngoài thành phố ta, nhà ở quận 3, có trao đổi với tôi một số tài liệu viết về con rồng trong cuốn “Các động vật của thế giới”. Nay chờ đến năm Thìn qua sổ tay ghi chép có dịp soạn lại cho bạn đọc làm quà xuân.

  • LÊ VIẾT THỌ“Đối với tôi, nghệ thuật là một trạng thái của linh hồn”                                                  Marc Chagall.

  • TÔN THẤT BÌNH Ca Huế là loại nhạc cổ truyền được phát sinh và phát triển lâu đời. Tuy nhiên, tìm hiểu nguồn gốc và thời điểm phát sinh thì có nhiều ý kiến khác nhau.

  • NGUYỄN ĐẮC XUÂN Huế là Kinh đô của triều đại quân chủ cuối cùng ở Việt Nam . Năm 1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân Huế đã đứng dậy làm cuộc Cách mạng Tháng tám thành công, chấm dứt thời đại quân chủ đã tồn tại hàng ngàn năm trên đất nước ta và chuyển qua chế độ dân chủ cộng hoà. Đánh dấu sự kiện lịch sử vẻ vang ấy là việc vua Bảo Đại trao ấn kiếm cho phái đoàn đại diện Chính phủ VNDCCH do ông Trần Huy Liệu dẫn đầu.

  • TRẦN VĂN KHÊChương trình Văn hóa của Unesco trong hai năm tới (2000 - 2001).Tôi vừa dự xong cuộc thảo luận về Chương trình lớn số III, trong dịp Unesco họp Đại hội tại trụ sở Paris, từ ngày mùng 8 đến ngày 11 tháng 11 dưng lịch năm nay (1999) với tư cách Thành viên Hội đồng Quốc tế Âm nhạc.

  • NGUYỄN SINH DUYMỹ Sơn: thung lũng các vua thánh

  • LTS: Liên tiếp trong hai ngày 30 tháng 9 và 1 tháng 10 năm 2009, tại Abu Dhabi, Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất, Quan họ Bắc Ninh và Ca Trù của Việt Nam đã chính thức được Tổ chức Văn hóa Khoa học Giáo dục Liên Hợp Quốc (UNESCO) ghi danh vào danh sách di sản văn hóa của nhân loại. Quan họ Bắc Ninh được ghi vào danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể Đại diện của nhân loại; Ca trù được ghi vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp.

  • TRẦN VĂN QUYẾNTrong quá trình đi điền dã thu thập tư liệu Hán Nôm ở huyện Phú Lộc Thừa Thiên Huế, chúng tôi đã được tiếp cận hai đạo sắc phong cho người có công trị thủy ở từ đường dòng họ Lê Kim, thôn Đông, làng Bàn Môn, xã Lộc An.

  • PHAN THANH HẢIDưới thời quân chủ, hầu như ở tất cả các nước phương Đông đều có tục tế giao. Tế giao tức là tổ chức nghi lễ cúng để con người có thể giao tiếp được với trời, đất và các bậc thần linh.

  • LÊ NGUYỄN LƯUI. QUAN NIỆM VỀ SỐNG CHẾT

  • HUỲNH ĐÌNH KẾT

    Di tích cảnh quan Huế là một bộ phận cấu thành diện mạo văn hoá Huế. Ngày nay, di tích cảnh quan được quan niệm là loại hình văn hoá vật thể (Tangible culture) trong hàm nghĩa phân biệt với văn hoá phi vật thể (Intangible culture). Dẫu sao cũng chỉ tương đối.

  • LIỄU THƯỢNG VĂNCố đô Huế, một trong những trung tâm văn hoá, lịch sử của Việt Nam. Không những thế, Huế còn là một tổng thể di tích quan trọng, sánh hàng kì quan trên thế giới. Cố đô thơ mộng mang đầy tính nghệ thuật lẫn với cái nét sâu thẳm, ẩn bóng của học thuật Đông phương và truyền thống dân tộc…

  • NGUYỄN HÀO HẢITrong lịch sử, việc làm những đồ nghệ thuật giả chỉ bắt đầu xuất hiện ở những xã hội có đời sống kinh tế, đời sống văn hóa tinh thần khá phát triển.

  • NGUYỄN TRƯƠNG ĐÀNChuyện xưaGiờ đây, những vị tham gia biên dịch Mục lục Châu bản Triều Nguyễn (MLCBTN) trong Uỷ ban phiên dịch sử liệu Việt Nam thuộc Viện Đại học Huế những năm sáu mươi của thế kỷ trước, đã lần lượt quy tiên. Chỉ còn lại một người cuối cùng đang dưỡng lão trong một ngôi nhà khá yên tĩnh dưới bóng những lùm cây sớm chiều toả mát trong một xóm ven sông Cẩm Lệ, thuộc huyện Hoà Vang, ngoại ô Đà Nẵng. Đó là bác Ngô Văn Lại, năm nay ngoài tuổi bảy mươi.

  • NGUYỄN HỮU THÔNGCó những câu hỏi đặt ra, Huế mãi không có câu trả lời thuyết phục:* Tại sao mặt hàng lưu niệm trong thị trường du lịch, trong các lễ hội Festival là nghèo nàn đến thế! Sản phẩm thủ công Huế lác đác chen chúc khuất lấp trong lớp lớp hàng Trung Quốc và các tỉnh khác trong nước?* Tại sao trong quá trình trùng tu, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế lại phải mời thợ từ "Đàng Ngoài" trong nhiều khâu kỹ thuật từ sơn, thếp, mộc, làm ngói men, gạch bát tràng...?* Tại sao nhà phục chế Trịnh Bách lại phải sống ở Hà Nội, để gửi vào Huế những tấm long bào, long cổn, hia, mão và kể cả những phiên bản phục chế men lam thời Nguyễn?...

  • HOÀNG ĐẠO KÍNHVăn hoá xứ Huế là một hiện tượng: sinh sôi và thịnh vượng trong khoảng thời gian và không gian địa lý hạn hẹp. Cả hai nhân tố, vật thể lẫn phi vật thể, đều kịp đạt đến trình độ cao và thấm đậm những cái riêng, so với các thời kỳ lịch sử trước đó và so với các miền đất khác. Di sản văn hoá xứ Huế không chỉ phong phú, không chỉ đặc sắc, mà còn kiệt xuất, bởi nó sở hữu rất nhiều những cái duy nhất.

  • BEATRICE KALDUN         (Nhân viên chương trình Văn hoá của UNESCO tại Bangkok)Xin chào quý vị đại biểu!Hôm nay, tôi xin bày tỏ sự vui mừng khi có mặt tại đây, đại diện cho Ngài Richard Engelhardt, Cố vấn Văn hóa khu vực châu Á - Thái Bình Dương tham gia cuộc Hội thảo về vấn đề bảo tồn và phát triển hội nhập của Huế, một trong những di sản quý giá nhất của Việt Nam và Thế giới.

  • PHAN THUẬN ANSự quan hệ công tác giữa UNESCO với Việt Nam đã bắt đầu có từ hơn 50 năm về trước. Nhưng, sự hợp tác chặt chẽ để mang lại những hiệu quả thiết thực và hữu ích cụ thể thì chỉ mới diễn ra trong vòng vài chục năm trở lại đây. Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam và Bộ Văn hóa Thông tin nước chủ nhà đã đóng góp những vai trò xúc tác quan trọng trong mối quan hệ làm việc giữa tổ chức UNESCO đóng tại Paris và các quan chức Việt Nam ở những tỉnh có di sản văn hóa và di sản thiên nhiên nổi bật.

  • PHAN TIẾN DŨNGHuế một vùng non sông kỳ tú, với sự sáng tạo của con người đã lưu giữ trong lòng mình những tài sản vô cùng quý giá. Một trong những giá trị nổi bật mang tính toàn cầu là Quần thể Di tích Huế đã được công nhận vào Danh mục Di sản Văn hóa Thế giới (World Heritage List) ngày 11-12-1993. Bên cạnh đó, Huế còn là hội điểm về những di sản vật thể vừa phong phú vừa đa dạng. Từ mảnh đất này đã hình thành nên những phong cách, tạo nên nhiều loại hình nghệ thuật, đã sinh thành nhiều tài năng, đã hội tụ nhiều danh nhân để góp phần nên một Huế vừa mang đặc trưng bản sắc Việt Nam, vừa có sắc thái riêng của một vùng đất Cố đô.