PHẠM PHÚ PHONG
Với độ dày hơn 140 trang, "Con mèo của Foujita” của Nguyễn Quang Sáng gồm 9 truyện ngắn, hầu hết đều đã được in trên các báo, được NXB Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh in thành sách năm 1992 và được Hội Nhà văn Việt Nam trao giải thưởng văn học năm 1993.
Ảnh: tư liệu
Đọc rải rác trên các báo chí khó nhận ra, nhưng khi đặt cạnh nhau trong một hệ thống, tập sách đã tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật chiếu rọi lên mỗi phận đời chật hẹp của mỗi người, góp phần khẳng định bản lĩnh văn xuôi của Nguyễn Quang Sáng.
Hầu hết các truyện đều có sự tham gia trực tiếp của hình tượng tác giả, là người kể lại chuyện của bạn bè, người thân hay chuyện của chính mình một thời tưởng đã vùi quên trong ký ức. Nhưng kể lại không nhằm mục đích cung cấp cho người đọc biết thêm một câu chuyện, một sự kiện đời sống mà gợi nên những suy ngẫm, chiêm nghiệm về cuộc đời, không chỉ dừng lại ở việc mô tả những tổn thương tinh thần mà đi tìm một người bạn để sẻ chia những nỗi đau trong sâu thẳm tâm hồn của một con người vốn đã trải nghiệm cuộc đời. Và sự thành công của Nguyễn Quang Sáng chính là ở chỗ đã tìm được cho mình một văn thế, một giọng điệu kín đáo, dễ chấp nhận để khơi gợi nỗi đau đời. Bởi vì, không phải bao giờ những đau đớn xót xa cũng dễ dàng được con người bộc lộ một cách cụ thể. Nỗi đau bao giờ cũng thâm trầm, âm ỉ, khó tỏ bày nhưng cần phải được ý thức về nó một cách đầy đủ để thuốc thang, chăm sóc vỗ về.
Chuyện về tấm lòng nhân hậu của một cô đào hát vì cứu vớt tâm hồn một chàng trai si tình trở nên có lỗi với gia đình (Người đàn bà đức hạnh), chuyện về "Người vợ hiền" của một ông giáo từng là gái bán bia ôm, gặp người quen cũ nhảy xuống sông tự tử (Con ma da), chuyện một người có ảo tưởng về mình, về một sức mạnh thần bí mù quáng nên thất bại cay đắng (Đạo tưởng), hoặc hàng loạt những kỷ niệm sâu sắc về những bạn bè một thời đã cùng nhà văn đi qua hai cuộc chiến tranh như Người bạn lính, Con khỉ mồ côi, Con mèo của Foujita, Tím bằng lăng... Điều quan trọng hơn, từ những chuyện đời thường, những kỷ niệm thời chiến tranh mà ai cũng có thể đã từng biết, từng nghe, từng trải qua hoặc ít nhiều có can dự vào, Nguyễn Quang Sáng đã khái quát nên những hình tượng nghệ thuật sống động, vượt lên trên những ý tưởng nảy sinh trong cái bộn bề phức tạp của đời sống. Chẳng hạn khi kể về đạo tưởng của ông Ba Quốc là để nói rằng con người không nên chỉ sống bằng những ảo tưởng xa xôi ; kể về con khỉ mồ côi, về người đàn bà đức hạnh hoặc chuyện con ma da là để phân biệt con người khác với loài vật, đồ vật ở chất người, là lòng nhân đạo cao cả. Tác giả đã khẳng định rằng, trong bất cứ hoàn cảnh nào con người cũng phải luôn giữ được mình, đừng vì một lý do nào mà đánh mất mình đi. Sự tha hóa đau xót ấy có thể vì hoàn cảnh đời sống (Con ma da), vì bắt chước giọng điệu của kẻ khác (Con chim quên tiếng hót), thậm chí vì thành tích, vì danh vọng địa vị (Người bạn lính)... Đó là những ẩn dụ nghệ thuật có sức hút người đọc.
Nét độc đáo trong thi pháp truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng là thường chỉ dùng một lối kể chuyện quen thuộc để dẫn dắt cốt truyện, một không gian và thời gian hiện thực đơn thuần (kể cả không gian và thời gian quá khứ) thỉnh thoảng có chút xen cài, đảo ngược, song vẫn mở ra được nhiều tuyến chủ đề, nhiều tầng ngữ nghĩa, đưa lại nhiều hiệu ứng thẩm mỹ khác nhau. Nghĩa là, từ kết cấu đến ngôn ngữ, từ không gian, thời gian đến thi pháp dựng truyện anh đều đi theo con đường đã có sẵn (và như đã nói, là thế giới hiện thực mà anh quan tâm cũng không có gì mới) nhưng vẫn đưa được người đọc vào những tầng hầm, những ngõ ngách sâu kín của tâm hồn, làm bật ra những tiếng nói mới mẻ, buộc người đọc phải dõi theo cái nhìn của nhà văn và số phận nhân vật. Chẳng hạn, qua Bài học tuổi thơ anh rút ra bài học có tính chất tuyên ngôn của người cầm bút: "Chuyện của đứa học trò bị bài văn không điểm đã để lại trong tôi một nỗi đau. Em bị không điểm, nhưng với tôi người viết văn là một bài học, bài học trung thực. Sáng tạo không đồng nghĩa với bịa đặt. Giữa những dòng chữ bịa đặt và trang giấy trắng, tôi xin để trang giấy trắng trung thực trên bàn viết" (tr. 43); khi nói đến sự ổn định và đổi thay trong tính cách (trong đó có sự góp phần bịa đặt thêm trong báo cáo thành tích để được phong anh hùng của tác giả) về Người bạn lính, anh đau xót khi "mỗi lần chợt nhớ là mỗi lần thấy nhục cho ngòi bút của mình. Cái ngòi bút nhọn sắc như đâm vào tim tôi, nhói đau" (tr. 65)... Đặc biệt là đối với truyện ngắn đặc sắc Con mèo của Foujita, khi đưa ra những nghịch lý giữa vật chất và tinh thần, giữa cái đẹp và cái xấu, dõi theo tâm trạng của nhân vật, ta có thể mường tượng ra qui luật tâm trạng của người nghệ sĩ: "Hình như người nghệ sĩ không chấp nhận cái xấu. Mà cái xấu và cái đẹp lại song song tồn tại với con người. Đó là bi kịch nhà nghệ sĩ" (tr. 31).
Tuy nhiên vì muốn khái quát được nhiều vấn đề, vì ý tưởng ra đời trước hình tượng, nên đôi khi tác giả đã tỏ ra nôn nóng, lộ liễu, biến nhân vật thành nơi phát ngôn cho mình (Con chim quên tiếng hót, Bài học tuổi thơ...). Nhiều truyện còn giản đơn, nhân vật còn mờ nhạt, chỉ nhằm diễn đạt ý tưởng mà quên đi đời sống nhân vật (Đạo tưởng, Con khỉ mồ côi, Tím bằng lăng...).
Từ lâu, người đọc yêu mến Nguyễn Quang Sáng với các tập truyện ngắn Con chim vàng (1957), Người quê hương (1960), Chiếc lược ngà (1968), Bông cẩm thạch (1969), Người con đi xa (1977), các truyện vừa Câu chuyện trên trận địa pháo (1966), Chiếc áo thằng hình rơm (1975) và các tiểu thuyết Nhật ký người ở lại (1962), Đất lửa (1963), Mùa gió chướng (1975). Đó là một Nguyễn Quang Sáng mang quan niệm nghệ thuật về con người anh hùng xếp hàng ra trận, lẩn khuất trong hàng quân dài suốt hai cuộc kháng chiến, mang vẻ đẹp rực rỡ của những hào quang lịch sử một thời đã qua.
Từ sau tiểu thuyết Dòng sông thơ ấu (1985), các tập truyện ngắn Bàn thờ tổ của một cô đào (1985), Tôi thích làm vua (1988), 25 truyện ngắn (1990) và đặc biệt là với Con mèo của Foujita anh vẫn giữ được bút pháp dung dị, tự nhiên, linh hoạt mà mộc mạc chân chất mang tính bộc trực của người Nam Bộ. Cũng con người ấy. Cũng tâm hồn ấy. Nhưng người đọc như gặp được một Nguyễn Quang Sáng hoàn toàn mới mẻ về quan niệm nghệ thuật, về cách khai thác và sử dụng chi tiết, tổ chức các tình tiết và dựng truyện một cách điêu luyện. Mới đọc qua thì thấy ít dụng công, nhưng đọc kỹ mới thấy những tìm tòi và khám phá nghệ thuật hết sức độc đáo: tìm trong những sự việc khác thường hay phi thường những điều bình thường và kể về những sự việc bình thường ấy bằng cái nhìn nghệ thuật khác thường. Chính vì lẽ đó, sau 23 tác phẩm đã ra đời (trong đó có 7 kịch bản phim truyện), nhất là sau Con mèo của Foujita, người đọc tin rằng Nguyễn Quang Sáng còn có thể đóng góp nhiều hơn cho nền văn học đang ngày một khởi sắc ở nước ta.
P.P.P
(TCSH63/05-1994)
Tải mã QRCode
INRASARA (Đọc Mang, tập thơ của Phan Trung Thành, Nxb, Trẻ TP.Hồ Chí Minh, 2004.)Dòng Seine và cầu Mirabeau, cuộc tình với người tình. Sông đi và cầu ở lại, cuộc tình tan nhưng người tình thì ở lại. Mãi mãi ở lại, cùng nỗi buồn ở lại. Con sông nào đã xa nguồn Thì con sông đó sẽ buồn với tôi (Thơ Hoài Khanh)
THANH THIỆNBốn mùa yêu là tập thơ tình mang ý nghĩa "vật chứng" cho một biệt lập tâm hồn có tên là Lưu Ly. Người thơ này dường như luôn đắm mình trong giai điệu tình yêu muôn thuở giữa ba ngôi Trao - Nhận - Trả và đã chọn cách trả sòng phẳng nhất cho sự nhận của mình là trả vào thơ.
NGUYỄN VĂN HOA(Nhân đọc Tuyển tập Hoàng Phủ Ngọc Tường)Tôi đã đọc nhiều tác phẩm của Hoàng Phủ Ngọc Tường và tôi cũng đã gặp ông trực tiếp đôi ba lần ở Huế và Hà Nội. Nhưng ấn tượng nhất là buổi hội ngộ của gia đình tôi với ông ở nhà nhà thơ Ngô Minh ở dốc Bến Ngự Huế.
HOÀNG VŨ THUẬT (Thơ Chất trụ của Nguyễn Hữu Hồng Minh- Nxb Thuận Hoá 2002)Nguyễn Hữu Hồng Minh không làm cái phép phù thuỷ đưa độc giả tới một không gian rắc rối. Quan niệm về thơ của anh được trình bày rất nghiêm túc qua bài “Chất trụ”, lấy tên cho tập thơ. Tôi rất đồng tình quan niệm này, không mới, nhưng không dễ làm người ta chấp nhận.
HOÀNG NGỌC HIẾN(Đọc Dòng sông Mía của Đào Thắng)
TRẦN THIÊN ĐẠOCứ suy theo nhan đề, thì chúng ta có thể xếp các trang Viết về bè bạn - Tập chân dung văn nghệ sĩ (NXB Hải Phòng, 2003) của Bùi Ngọc Tấn cùng một loại với mấy tập sách đã ra mắt bạn đọc vài ba năm nay.
NGÔ MINHDi chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh do BCH TW Đảng công bố trong ngày tang lễ Bác tại Quảng trường Ba Đình ngày 3-9-1969 (năm Kỷ Dậu) là một tác phẩm văn hóa lớn, thể hiện tình yêu Tổ Quốc, yêu nhân dân và nhân cách vĩ đại của Bác Hồ.
HÀ VĂN THỊNHTrong lịch sử của loài người, những vĩ nhân có tầm vóc và sự nghiệp phi thường chỉ có khoảng vài chục phần tỷ. Nhưng có lẽ rất chắc chắn rằng sự bí ẩn của những nhân cách tuyệt vời ấy gấp nhiều lần hơn tất cả những con người đang sống trên trái đất này. Tôi đã rất nhiều lần đọc Hồ Chí Minh Toàn tập, nhưng mỗi lần đều trăn trở bởi những suy tư không thể hiểu hết về Người.
HOÀNG NGỌC VĨNHHồ Chí Minh, Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, lãnh tụ xuất sắc của phong trào công nhân và cộng sản quốc tế, Chủ tịch Đảng Cộng sản Việt Nam, là người Việt Nam đầu tiên soạn thảo và ban bố các sắc lệnh tôn trọng tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân Việt Nam.
BÙI ĐỨC VINH(Nhân đọc tập thơ “Đá vàng” của Đinh Khương - NXB Hội Nhà văn 2004)
NGÔ XUÂN HỘITính tình phóng khoáng, Trần Chấn Uy chắc không mặn mà lắm với những cuộc chơi mà luật chơi được giới hạn bởi những quy định nghiêm ngặt! Ý nghĩ trên của tôi chợt thay đổi khi mở tập thơ Chân trời khát của anh, ngẫu nhiên bắt gặp câu lục bát: “Dòng sông buồn bã trôi xuôi/ Đàn trâu xưa đã về trời ăn mây”...
TRẦN THUỲ MAI( “Thơ Trà My” của Nguyễn Xuân Hoa - NXB Thuận Hoá, 2005)
HỒ THẾ HÀ(Đọc tập thơ Lửa và Đất của Trần Việt Kỉnh - Hội Văn học Nghệ thuật Khánh Hoà, 2003)
NGUYỄN THỊ ANH ĐÀO(Đọc tập ký ''Trên dấu chim di thê'' của Văn Cầm Hải- NXB Phương - 2003)
NGUYỄN QUANG HÀ(Đọc Huế trong thơ Nguyệt Đình)
NGUYỄN VĂN HOA(Nhà xuất bản Lao Động phát hành 2004)
PHẠM NGỌC HIỀNChưa lúc nào trong lịch sử Việt , các nhà văn hoá ta lại sốt sắng ra sức kêu gọi bảo tồn nền văn hoá dân tộc như lúc này. Xu hướng toàn cầu hoá nền kinh tế công nghiệp cộng với xa lộ thông tin đã mang theo những ngọn gió xa lạ thổi đến từng luỹ tre, mái rạ làm cho "Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều". Mà "Trách nhiệm của mỗi dân tộc là phải thể hiện rõ bản sắc của mình trước thế giới" (R. Tagor).
NGUYỄN THANH MỪNG Miền duyên hải Nam Trung bộ gần gũi với Tây Nguyên lắm lắm, Bình Định gần gũi với Gia Lai lắm lắm, ít nhất ở phương diện địa lý và nhân văn. Ừ mà không gần gũi sao được khi có thể chiều nghe gió biển Quy Nhơn, đêm đã thấm trên tóc những giọt mưa Pleiku. Giữa tiếng gió mưa từ nguồn tới bể ấy nhất thiết bao nhiêu nỗi lòng ẩn chứa trong tiếng thơ diệu vợi có thể chia sẻ, bù đắp được cho nhau điều gì đó.
NGUYỄN QUANG HÀSau ba tập: Thơ viết cho em - 1998, Lối nhớ - 2000, Khoảng trời - 2002, năm 2004 này Lê Viết Xuân cho xuất bản tập thơ thứ tư: Đi tìm.
NGÔ MINHThật may mắn và hạnh phúc là Hoàng Phủ NgọcTường đã vượt qua được cơn tai biến hiểm nghèo của số phận, để được tiếp tục đến với đọc giả cả nước trong suốt mười một năm nay. Đối với tôi, khi bên chiếu rượu ngồi nghe anh Tường nói, hay đọc bút ký, nhàn đàm, thơ của Hoàng Phủ là những lần tôi được nghe các “cua” ngoại khóa sâu sắc về nhân văn và nghề văn.