PHẠM PHÚ PHONG
Với độ dày hơn 140 trang, "Con mèo của Foujita” của Nguyễn Quang Sáng gồm 9 truyện ngắn, hầu hết đều đã được in trên các báo, được NXB Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh in thành sách năm 1992 và được Hội Nhà văn Việt Nam trao giải thưởng văn học năm 1993.
Ảnh: tư liệu
Đọc rải rác trên các báo chí khó nhận ra, nhưng khi đặt cạnh nhau trong một hệ thống, tập sách đã tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật chiếu rọi lên mỗi phận đời chật hẹp của mỗi người, góp phần khẳng định bản lĩnh văn xuôi của Nguyễn Quang Sáng.
Hầu hết các truyện đều có sự tham gia trực tiếp của hình tượng tác giả, là người kể lại chuyện của bạn bè, người thân hay chuyện của chính mình một thời tưởng đã vùi quên trong ký ức. Nhưng kể lại không nhằm mục đích cung cấp cho người đọc biết thêm một câu chuyện, một sự kiện đời sống mà gợi nên những suy ngẫm, chiêm nghiệm về cuộc đời, không chỉ dừng lại ở việc mô tả những tổn thương tinh thần mà đi tìm một người bạn để sẻ chia những nỗi đau trong sâu thẳm tâm hồn của một con người vốn đã trải nghiệm cuộc đời. Và sự thành công của Nguyễn Quang Sáng chính là ở chỗ đã tìm được cho mình một văn thế, một giọng điệu kín đáo, dễ chấp nhận để khơi gợi nỗi đau đời. Bởi vì, không phải bao giờ những đau đớn xót xa cũng dễ dàng được con người bộc lộ một cách cụ thể. Nỗi đau bao giờ cũng thâm trầm, âm ỉ, khó tỏ bày nhưng cần phải được ý thức về nó một cách đầy đủ để thuốc thang, chăm sóc vỗ về.
Chuyện về tấm lòng nhân hậu của một cô đào hát vì cứu vớt tâm hồn một chàng trai si tình trở nên có lỗi với gia đình (Người đàn bà đức hạnh), chuyện về "Người vợ hiền" của một ông giáo từng là gái bán bia ôm, gặp người quen cũ nhảy xuống sông tự tử (Con ma da), chuyện một người có ảo tưởng về mình, về một sức mạnh thần bí mù quáng nên thất bại cay đắng (Đạo tưởng), hoặc hàng loạt những kỷ niệm sâu sắc về những bạn bè một thời đã cùng nhà văn đi qua hai cuộc chiến tranh như Người bạn lính, Con khỉ mồ côi, Con mèo của Foujita, Tím bằng lăng... Điều quan trọng hơn, từ những chuyện đời thường, những kỷ niệm thời chiến tranh mà ai cũng có thể đã từng biết, từng nghe, từng trải qua hoặc ít nhiều có can dự vào, Nguyễn Quang Sáng đã khái quát nên những hình tượng nghệ thuật sống động, vượt lên trên những ý tưởng nảy sinh trong cái bộn bề phức tạp của đời sống. Chẳng hạn khi kể về đạo tưởng của ông Ba Quốc là để nói rằng con người không nên chỉ sống bằng những ảo tưởng xa xôi ; kể về con khỉ mồ côi, về người đàn bà đức hạnh hoặc chuyện con ma da là để phân biệt con người khác với loài vật, đồ vật ở chất người, là lòng nhân đạo cao cả. Tác giả đã khẳng định rằng, trong bất cứ hoàn cảnh nào con người cũng phải luôn giữ được mình, đừng vì một lý do nào mà đánh mất mình đi. Sự tha hóa đau xót ấy có thể vì hoàn cảnh đời sống (Con ma da), vì bắt chước giọng điệu của kẻ khác (Con chim quên tiếng hót), thậm chí vì thành tích, vì danh vọng địa vị (Người bạn lính)... Đó là những ẩn dụ nghệ thuật có sức hút người đọc.
Nét độc đáo trong thi pháp truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng là thường chỉ dùng một lối kể chuyện quen thuộc để dẫn dắt cốt truyện, một không gian và thời gian hiện thực đơn thuần (kể cả không gian và thời gian quá khứ) thỉnh thoảng có chút xen cài, đảo ngược, song vẫn mở ra được nhiều tuyến chủ đề, nhiều tầng ngữ nghĩa, đưa lại nhiều hiệu ứng thẩm mỹ khác nhau. Nghĩa là, từ kết cấu đến ngôn ngữ, từ không gian, thời gian đến thi pháp dựng truyện anh đều đi theo con đường đã có sẵn (và như đã nói, là thế giới hiện thực mà anh quan tâm cũng không có gì mới) nhưng vẫn đưa được người đọc vào những tầng hầm, những ngõ ngách sâu kín của tâm hồn, làm bật ra những tiếng nói mới mẻ, buộc người đọc phải dõi theo cái nhìn của nhà văn và số phận nhân vật. Chẳng hạn, qua Bài học tuổi thơ anh rút ra bài học có tính chất tuyên ngôn của người cầm bút: "Chuyện của đứa học trò bị bài văn không điểm đã để lại trong tôi một nỗi đau. Em bị không điểm, nhưng với tôi người viết văn là một bài học, bài học trung thực. Sáng tạo không đồng nghĩa với bịa đặt. Giữa những dòng chữ bịa đặt và trang giấy trắng, tôi xin để trang giấy trắng trung thực trên bàn viết" (tr. 43); khi nói đến sự ổn định và đổi thay trong tính cách (trong đó có sự góp phần bịa đặt thêm trong báo cáo thành tích để được phong anh hùng của tác giả) về Người bạn lính, anh đau xót khi "mỗi lần chợt nhớ là mỗi lần thấy nhục cho ngòi bút của mình. Cái ngòi bút nhọn sắc như đâm vào tim tôi, nhói đau" (tr. 65)... Đặc biệt là đối với truyện ngắn đặc sắc Con mèo của Foujita, khi đưa ra những nghịch lý giữa vật chất và tinh thần, giữa cái đẹp và cái xấu, dõi theo tâm trạng của nhân vật, ta có thể mường tượng ra qui luật tâm trạng của người nghệ sĩ: "Hình như người nghệ sĩ không chấp nhận cái xấu. Mà cái xấu và cái đẹp lại song song tồn tại với con người. Đó là bi kịch nhà nghệ sĩ" (tr. 31).
Tuy nhiên vì muốn khái quát được nhiều vấn đề, vì ý tưởng ra đời trước hình tượng, nên đôi khi tác giả đã tỏ ra nôn nóng, lộ liễu, biến nhân vật thành nơi phát ngôn cho mình (Con chim quên tiếng hót, Bài học tuổi thơ...). Nhiều truyện còn giản đơn, nhân vật còn mờ nhạt, chỉ nhằm diễn đạt ý tưởng mà quên đi đời sống nhân vật (Đạo tưởng, Con khỉ mồ côi, Tím bằng lăng...).
Từ lâu, người đọc yêu mến Nguyễn Quang Sáng với các tập truyện ngắn Con chim vàng (1957), Người quê hương (1960), Chiếc lược ngà (1968), Bông cẩm thạch (1969), Người con đi xa (1977), các truyện vừa Câu chuyện trên trận địa pháo (1966), Chiếc áo thằng hình rơm (1975) và các tiểu thuyết Nhật ký người ở lại (1962), Đất lửa (1963), Mùa gió chướng (1975). Đó là một Nguyễn Quang Sáng mang quan niệm nghệ thuật về con người anh hùng xếp hàng ra trận, lẩn khuất trong hàng quân dài suốt hai cuộc kháng chiến, mang vẻ đẹp rực rỡ của những hào quang lịch sử một thời đã qua.
Từ sau tiểu thuyết Dòng sông thơ ấu (1985), các tập truyện ngắn Bàn thờ tổ của một cô đào (1985), Tôi thích làm vua (1988), 25 truyện ngắn (1990) và đặc biệt là với Con mèo của Foujita anh vẫn giữ được bút pháp dung dị, tự nhiên, linh hoạt mà mộc mạc chân chất mang tính bộc trực của người Nam Bộ. Cũng con người ấy. Cũng tâm hồn ấy. Nhưng người đọc như gặp được một Nguyễn Quang Sáng hoàn toàn mới mẻ về quan niệm nghệ thuật, về cách khai thác và sử dụng chi tiết, tổ chức các tình tiết và dựng truyện một cách điêu luyện. Mới đọc qua thì thấy ít dụng công, nhưng đọc kỹ mới thấy những tìm tòi và khám phá nghệ thuật hết sức độc đáo: tìm trong những sự việc khác thường hay phi thường những điều bình thường và kể về những sự việc bình thường ấy bằng cái nhìn nghệ thuật khác thường. Chính vì lẽ đó, sau 23 tác phẩm đã ra đời (trong đó có 7 kịch bản phim truyện), nhất là sau Con mèo của Foujita, người đọc tin rằng Nguyễn Quang Sáng còn có thể đóng góp nhiều hơn cho nền văn học đang ngày một khởi sắc ở nước ta.
P.P.P
(TCSH63/05-1994)
Tải mã QRCode
NGUYỄN KHẮC THẠCH
Lâu nay, trên thi đàn bon chen vẫn thấp thoáng những bóng chữ u mê phóng chiếu cốt cách thiền. Người ta quen gọi đó là thơ thiền.
TRẦN HỮU LỤC
Những trang văn đầu tiên của Trần Duy Phiên phản ánh cách nghĩ, cách sống và cách chọn lựa của một thanh niên trước thời cuộc và đất nước. Khi đang còn theo học tại trường đại học Sư phạm và đại học Văn khoa Huế, Trần Duy Phiên đã là một cây bút trẻ và còn là một sinh viên năng động.
NGƯỜI ĐƯƠNG THỜI THƠ MỚI BÀN VỀ THƠ NGUYỄN ĐÌNH THƯ
NGUYỄN HỮU SƠN
TRẦN THỊ VÂN DUNG
Đứng trước mỗi cuộc đời, mỗi con người có những trải nghiệm khác nhau, cách chia sẻ khác nhau. Mỗi nhà thơ là một cái tôi nội cảm, hòa nhập vào thế giới xung quanh, phân thân thành những trạng thái khác nhau để thể hiện mọi cảm xúc.
LƯƠNG AN
Như chúng ta biết, từ lâu rồi mối tình bạn giữa Miên Thẩm và Cao Bá Quát đã được xem như một quan hệ ít có, từ tri ngộ văn chương mà vượt lên sự cách biệt của hai tầng lớp xã hội, sự rẽ đôi của hai khuynh hướng tư tưởng và hai đường đời.
LÊ VŨ TRƯỜNG GIANG
(Đọc tập thơ Mật ngôn của Lê Huỳnh Lâm, Nxb Văn học, 2012)
PHẠM PHÚ PHONG
Nhất Lâm tuổi Bính Tý (1936), năm nay đã 76 tuổi, xếp vào hàng “xưa nay hiếm”, nhưng mãi đến nay anh mới đến được Suối tiên tắm (Nxb Văn học, 2012).
TRẦN VĂN KHÊ
Tôi quen biết Thái Kim Lan cũng đã gần 40 năm nay, một thời gian dài thấm đẫm nhiều kỷ niệm ở đủ mọi phương diện: công việc, thưởng thức nghệ thuật và cả… chuyện đời.
VŨ NGỌC PHAN
Trích hồi ký
... Tôi viết Nhà Văn Hiện Đại từ tháng 12-1938 đến cuối tháng giêng 1940 thì xong lượt đầu, tất cả 1650 trang trên giấy học trò.
HỒ THẾ HÀ
“Người đẹp vẫn thường hay chết yểu
Thi nhân đầu bạc sớm hơn ai!”
J.Leiba
HỒNG NHU
(Đọc Vùng sâu - tiểu thuyết của Tô Nhuận Vỹ - Nxb Hội Nhà văn 1-2012)
NGÔ MINH
Sau gần một năm chuẩn bị, sưu tầm tài liệu, lo “chạy” kinh phí, đến giữa tháng 6-2012, Hải Kỳ tuyển tập(*) đã ra mắt độc giả. Tuyển tập dày 596 trang do nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo vẽ bìa rất bắt mắt.
ĐẶNG TIẾN
Kỷ niệm 3 năm ngày mất nhà thơ Tế Hanh (16.7.2009 - 16.7.2012)
PHẠM TUẤN KHÁNH - VŨ THANH
Trong văn học Việt Nam thế kỷ XIX có một nhà thơ được "thần siêu" coi là "bạn băng tuyết" và được văn nhân Trung Quốc đương thời gọi là "thi hào" - Đó là Đặng Huy Trứ. Sự nghiệp chính trị và văn học của ông vào giai đoạn đó khá nổi tiếng và được đề cao nhưng đến nay vẫn ít người biết đến.
NGUYỄN ĐÌNH NIÊN
(Trích từ “Kinh nghiệm về thân phận làm người trong thơ Hàn Mạc Tử”, Nxb. Southeast Asian Culture and Education (SEACAEF) 2009).
LÊ HUỲNH LÂM
Mỗi người bước vào cõi thơ ắt hẳn sẽ để lại dấu ấn bằng mỗi phương cách khác nhau. Có người đi vào thơ ca qua những cuộc chiến, có người dùng chính đôi bàn chân mình, hay đôi tay mình, cũng có người bước vào thơ bằng chiếc xe đạp hay xe gắn máy,… nhưng tất cả đều đến với thi ca bằng trái tim.
Giải thưởng Nhà nước ra đời từ năm 1996. Đến nay Huế đã có 8 người nhận được giải thưởng danh giá này. Ngoài các nhà văn Thanh Hải, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Lâm Thị Mỹ Dạ; Tổng Biên tập đầu tiên của Sông Hương - nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm cũng đã nhận Giải thưởng Nhà nước.
PHAN NGỌC THU
Từ sau năm 1975, văn học nước ta nói chung, văn xuôi nói riêng đã có nhiều chuyển biến trong cách tiếp cận với đời sống và ngày càng có xu hướng quan tâm hơn đến những vấn đề thuộc về chiều sâu của giá trị con người.
LÊ HUỲNH LÂM
(Đọc tập thơ “Những con chim của bóng tối” của Phạm Tấn Hầu - Nxb Văn học 6/2011)
Tôi một mình, lũ pharixêu múa rối
Sống đến tận cùng, đâu phải chuyện chơi.
Bôrix Patecnax
MAI VĂN HOAN
Trần Nhân Tông sinh năm 1258, lên ngôi năm 1279. Vừa mới lên ngôi, chàng trai 21 tuổi đã phải đối mặt với âm mưu thôn tính nước ta lần thứ hai của giặc Nguyên Mông.