Nguyễn Quang Sáng với "Con mèo của Foujita"

14:28 22/06/2026

PHẠM PHÚ PHONG

Với độ dày hơn 140 trang, "Con mèo của Foujita” của Nguyễn Quang Sáng gồm 9 truyện ngắn, hầu hết đều đã được in trên các báo, được NXB Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh in thành sách năm 1992 và được Hội Nhà văn Việt Nam trao giải thưởng văn học năm 1993.

Ảnh: tư liệu

Đọc rải rác trên các báo chí khó nhận ra, nhưng khi đặt cạnh nhau trong một hệ thống, tập sách đã tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật chiếu rọi lên mỗi phận đời chật hẹp của mỗi người, góp phần khẳng định bản lĩnh văn xuôi của Nguyễn Quang Sáng.

Hầu hết các truyện đều có sự tham gia trực tiếp của hình tượng tác giả, là người kể lại chuyện của bạn bè, người thân hay chuyện của chính mình một thời tưởng đã vùi quên trong ký ức. Nhưng kể lại không nhằm mục đích cung cấp cho người đọc biết thêm một câu chuyện, một sự kiện đời sống mà gợi nên những suy ngẫm, chiêm nghiệm về cuộc đời, không chỉ dừng lại ở việc mô tả những tổn thương tinh thần mà đi tìm một người bạn để sẻ chia những nỗi đau trong sâu thẳm tâm hồn của một con người vốn đã trải nghiệm cuộc đời. Và sự thành công của Nguyễn Quang Sáng chính là ở chỗ đã tìm được cho mình một văn thế, một giọng điệu kín đáo, dễ chấp nhận để khơi gợi nỗi đau đời. Bởi vì, không phải bao giờ những đau đớn xót xa cũng dễ dàng được con người bộc lộ một cách cụ thể. Nỗi đau bao giờ cũng thâm trầm, âm ỉ, khó tỏ bày nhưng cần phải được ý thức về nó một cách đầy đủ để thuốc thang, chăm sóc vỗ về.

Chuyện về tấm lòng nhân hậu của một cô đào hát vì cứu vớt tâm hồn một chàng trai si tình trở nên có lỗi với gia đình (Người đàn bà đức hạnh), chuyện về "Người vợ hiền" của một ông giáo từng là gái bán bia ôm, gặp người quen cũ nhảy xuống sông tự tử (Con ma da), chuyện một người có ảo tưởng về mình, về một sức mạnh thần bí mù quáng nên thất bại cay đắng (Đạo tưởng), hoặc hàng loạt những kỷ niệm sâu sắc về những bạn bè một thời đã cùng nhà văn đi qua hai cuộc chiến tranh như Người bạn lính, Con khỉ mồ côi, Con mèo của Foujita, Tím bằng lăng... Điều quan trọng hơn, từ những chuyện đời thường, những kỷ niệm thời chiến tranh mà ai cũng có thể đã từng biết, từng nghe, từng trải qua hoặc ít nhiều có can dự vào, Nguyễn Quang Sáng đã khái quát nên những hình tượng nghệ thuật sống động, vượt lên trên những ý tưởng nảy sinh trong cái bộn bề phức tạp của đời sống. Chẳng hạn khi kể về đạo tưởng của ông Ba Quốc là để nói rằng con người không nên chỉ sống bằng những ảo tưởng xa xôi ; kể về con khỉ mồ côi, về người đàn bà đức hạnh hoặc chuyện con ma da là để phân biệt con người khác với loài vật, đồ vật ở chất người, là lòng nhân đạo cao cả. Tác giả đã khẳng định rằng, trong bất cứ hoàn cảnh nào con người cũng phải luôn giữ được mình, đừng vì một lý do nào mà đánh mất mình đi. Sự tha hóa đau xót ấy có thể vì hoàn cảnh đời sống (Con ma da), vì bắt chước giọng điệu của kẻ khác (Con chim quên tiếng hót), thậm chí vì thành tích, vì danh vọng địa vị (Người bạn lính)... Đó là những ẩn dụ nghệ thuật có sức hút người đọc.

Nét độc đáo trong thi pháp truyện ngắn Nguyễn Quang Sáng là thường chỉ dùng một lối kể chuyện quen thuộc để dẫn dắt cốt truyện, một không gian và thời gian hiện thực đơn thuần (kể cả không gian và thời gian quá khứ) thỉnh thoảng có chút xen cài, đảo ngược, song vẫn mở ra được nhiều tuyến chủ đề, nhiều tầng ngữ nghĩa, đưa lại nhiều hiệu ứng thẩm mỹ khác nhau. Nghĩa là, từ kết cấu đến ngôn ngữ, từ không gian, thời gian đến thi pháp dựng truyện anh đều đi theo con đường đã có sẵn (và như đã nói, là thế giới hiện thực mà anh quan tâm cũng không có gì mới) nhưng vẫn đưa được người đọc vào những tầng hầm, những ngõ ngách sâu kín của tâm hồn, làm bật ra những tiếng nói mới mẻ, buộc người đọc phải dõi theo cái nhìn của nhà văn và số phận nhân vật. Chẳng hạn, qua Bài học tuổi thơ anh rút ra bài học có tính chất tuyên ngôn của người cầm bút: "Chuyện của đứa học trò bị bài văn không điểm đã để lại trong tôi một nỗi đau. Em bị không điểm, nhưng với tôi người viết văn là một bài học, bài học trung thực. Sáng tạo không đồng nghĩa với bịa đặt. Giữa những dòng chữ bịa đặt và trang giấy trắng, tôi xin để trang giấy trắng trung thực trên bàn viết" (tr. 43); khi nói đến sự ổn định và đổi thay trong tính cách (trong đó có sự góp phần bịa đặt thêm trong báo cáo thành tích để được phong anh hùng của tác giả) về Người bạn lính, anh đau xót khi "mỗi lần chợt nhớ là mỗi lần thấy nhục cho ngòi bút của mình. Cái ngòi bút nhọn sắc như đâm vào tim tôi, nhói đau" (tr. 65)... Đặc biệt là đối với truyện ngắn đặc sắc Con mèo của Foujita, khi đưa ra những nghịch lý giữa vật chất và tinh thần, giữa cái đẹp và cái xấu, dõi theo tâm trạng của nhân vật, ta có thể mường tượng ra qui luật tâm trạng của người nghệ sĩ: "Hình như người nghệ sĩ không chấp nhận cái xấu. Mà cái xấu và cái đẹp lại song song tồn tại với con người. Đó là bi kịch nhà nghệ sĩ" (tr. 31).

Tuy nhiên vì muốn khái quát được nhiều vấn đề, vì ý tưởng ra đời trước hình tượng, nên đôi khi tác giả đã tỏ ra nôn nóng, lộ liễu, biến nhân vật thành nơi phát ngôn cho mình (Con chim quên tiếng hót, Bài học tuổi thơ...). Nhiều truyện còn giản đơn, nhân vật còn mờ nhạt, chỉ nhằm diễn đạt ý tưởng mà quên đi đời sống nhân vật (Đạo tưởng, Con khỉ mồ côi, Tím bằng lăng...).

Từ lâu, người đọc yêu mến Nguyễn Quang Sáng với các tập truyện ngắn Con chim vàng (1957), Người quê hương (1960), Chiếc lược ngà (1968), Bông cẩm thạch (1969), Người con đi xa (1977), các truyện vừa Câu chuyện trên trận địa pháo (1966), Chiếc áo thằng hình rơm (1975) và các tiểu thuyết Nhật ký người ở lại (1962), Đất lửa (1963), Mùa gió chướng (1975). Đó là một Nguyễn Quang Sáng mang quan niệm nghệ thuật về con người anh hùng xếp hàng ra trận, lẩn khuất trong hàng quân dài suốt hai cuộc kháng chiến, mang vẻ đẹp rực rỡ của những hào quang lịch sử một thời đã qua.

Từ sau tiểu thuyết Dòng sông thơ ấu (1985), các tập truyện ngắn Bàn thờ tổ của một cô đào (1985), Tôi thích làm vua (1988), 25 truyện ngắn (1990) và đặc biệt là với Con mèo của Foujita anh vẫn giữ được bút pháp dung dị, tự nhiên, linh hoạt mà mộc mạc chân chất mang tính bộc trực của người Nam Bộ. Cũng con người ấy. Cũng tâm hồn ấy. Nhưng người đọc như gặp được một Nguyễn Quang Sáng hoàn toàn mới mẻ về quan niệm nghệ thuật, về cách khai thác và sử dụng chi tiết, tổ chức các tình tiết và dựng truyện một cách điêu luyện. Mới đọc qua thì thấy ít dụng công, nhưng đọc kỹ mới thấy những tìm tòi và khám phá nghệ thuật hết sức độc đáo: tìm trong những sự việc khác thường hay phi thường những điều bình thường và kể về những sự việc bình thường ấy bằng cái nhìn nghệ thuật khác thường. Chính vì lẽ đó, sau 23 tác phẩm đã ra đời (trong đó có 7 kịch bản phim truyện), nhất là sau Con mèo của Foujita, người đọc tin rằng Nguyễn Quang Sáng còn có thể đóng góp nhiều hơn cho nền văn học đang ngày một khởi sắc ở nước ta.

P.P.P
(TCSH63/05-1994)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • Chuyện gì xảy ra trong ngày 30/4/1975 tại Sài Gòn? Nhiều người đã viết về sự kiện này. Một lần nữa, kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thái - nguyên Chủ tịch Tổng hội Sinh viên Sài Gòn đã lên tiếng, cùng với sự trợ giúp của vợ và hai con - Nguyễn Hữu Thiên Nga và Nguyễn Hữu Thái Hòa.

  • Nhân dịp kỷ niệm 40 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia-Sự thật cho ra mắt bạn đọc một số đầu sách về sự kiện lịch sử này, về lịch sử kháng chiến Nam Bộ và về cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ của toàn dân Việt Nam.

  • LÊ HUỲNH LÂM

    Không khỏi bất ngờ khi cầm trên tay tập “Hôm qua hôm nay & hôm sau” của Vũ Trọng Quang do Nxb Đà Nẵng ấn hành vào tháng 1 năm 2006. Vậy là đã 9 năm.

  • PHẠM XUÂN DŨNG

    Tôi và nhiều bạn bè sinh viên còn nhớ nguyên vẹn cảm giác lần đầu nghe bài thơ “Đêm qua” của nhà thơ Hoàng Phủ Ngọc Tường trong đêm cư xá Huế lạnh và buồn đến nao lòng tê tái.

  • Ý NHI 

    1.
    Một buổi chiều, khoảng cuối năm 1989, chúng tôi có cuộc gặp gỡ tại nhà Trần Thị Khánh Hội, trong một con hẻm rộng, quận Phú Nhuận.

  • TRẦN HOÀI ANH

    (Kỷ niệm 49 năm ngày mất cố Thi sĩ Nguyễn Bính 1966 - 2015)

  • DƯƠNG PHƯỚC THU  

    Kể từ lúc thị xã Huế được nâng lên cấp thành phố, cho đến khi người Nhật làm cuộc đảo chính hất chân người Pháp khỏi đông Dương vào ngày 9/3/1945 thì Huế vẫn là thành phố cấp 3, nhưng là thành phố của trung tâm chính trị, văn hóa, nơi đóng kinh đô cuối cùng của nhà nước quân chủ Việt Nam.

  • HỒ VĨNH  

    Thi hữu Quốc Hoa Nguyễn Cửu Phương là một thành viên trong hội thơ Hương Bình thi xã do Ưng Bình Thúc Giạ Thị làm hội chủ. Năm 1933 thi đàn đặt tên là Vỹ Hương thi xã, qua năm 1950 các thi hữu bắt đầu đổi tên Vỹ Hương thi xã thành Hương Bình thi xã.

  • Mùa xuân chiếm một ví trí quan trọng trong thơ Nguyễn Trãi. Xuân hiện lên bằng nhiều vẻ dáng khác nhau, được khắc họa bằng nhiều cung bậc khác nhau. Mỗi một bài thơ xuân như là một trang nhật kí và cảm xúc của cuộc đời thi nhân.

  • Đọc sách Lý Thường Kiệt - Lịch sử ngoại giao và tông giáo triều Lý (ảnh, NXB Khoa học xã hội, Sách Khai tâm, quý 1/2015) của Hoàng Xuân Hãn là cách để “gặp lại” danh tướng Lý Thường Kiệt.

  • CAO HUY THUẦN

    Từ trong mênh mông, một sợi mưa rơi vào lá sen. Nước vốn không có hình. Nằm trong lá, nước tròn như một viên ngọc, tròn như một hạt lệ, tròn như một thủy chung. Gió thoảng qua, lá sen lay động, nước rơi không để lại một dấu vết, rơi như chưa bao giờ có, rơi như một hững hờ.

  • NGUYÊN QUÂN

    Những lúc bứt thoát được những hệ lụy cuộc sống, tôi chỉ thích được lang thang lên mạng, mong bắt gặp một câu thơ, một dòng văn nào đó gần gũi với tâm trạng để ru dỗ mình bằng những phút giây đồng điệu.

  • Trong các nhà thơ hiện đại Việt Nam, Tế Hanh có dáng vẻ của một thi sĩ hơn cả, không phải chỉ bởi “đôi mắt nồng nàn lạ” (Hoài Thanh-Hoài Chân: Thi nhân Việt Nam) mà còn là, hay chính là, bởi vẻ buồn ngơ ngác của ông, không phải chỉ trên vẻ mặt mà cả trong cách hành xử, ứng đối của ông với mọi người, mọi sự.

  • DA VÀNG

    (Đọc tập thơ Tùng Gai của Bạch Diệp, Nhà xuất bản Văn Học, 8/2014)

  • NGUYỄN VĂN NHẬT THÀNH

    Đồng hành cùng cuộc chuyển mình lớn lao của đất nước, văn học Việt Nam sau 1975 chứng kiến cuộc vật lộn âm thầm nhưng quyết liệt của bao văn nghệ sĩ trên hành trình tìm kiếm “sinh lộ” mới cho văn chương Việt.

  • Kỷ niệm 70 năm thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam (22/12/1944 -2014), NXB Quân đội Nhân dân vừa ấn hành cuốn sách Về cội nguồn Quân đội Nhân dân Việt Nam.

  • YẾN THANH

    “Nếu nói một cách đơn giản rằng Đông phương luận hiện đại là một khía cạnh của cả chủ nghĩa đế quốc lẫn chủ nghĩa thực dân thì sẽ ít ai có thể tranh cãi được. Tuy nhiên, nói như thế chưa đủ. Cần phải trình bày nó một cách có phân tích, có tính lịch sử”. [Edward Wadie Said, Đông phương luận, Nxb. Tri thức, 2014, tr.200]

  • NGUYỄN KHẮC VIỆN

    Với một Gavroche, Victor Hugo đã viết nên những trang bất hủ. Trẻ em của chúng ta đã anh dũng, hồn nhiên tham gia cuộc đấu tranh trường kỳ gian khổ của cha anh, dẫu chỉ một vài cá nhân; thế mà sách vở về mặt này còn quá ít. Nhà văn Việt Nam còn mắc nợ các em rất nhiều.

  • "Hạnh phúc tại tâm" là cuốn sách mới nhất của Đức Pháp Vương Gyalwang Drukpa được dịch ra tiếng Việt. Sách chỉ ra hạnh phúc nằm trong bản thân mỗi con người, ở từng thời điểm chúng ta sống.

  • LÊ MINH PHONG

    Chúng ta không rũ bỏ được Thượng Đế
    Vì chúng ta vẫn tin vào ngữ pháp

                                  (Nietzsche)