TRẦN BĂNG KHUÊ
Bút ký
Giấc mơ không hồi kết, như là Tết trong từng ký ức.
Ảnh của NSNA Lê Đình Hoàng
Khi người ta bắt đầu đếm tuổi bằng cách nhìn mái tóc chuyển màu, thêm một mùa xuân đến, cũng thấy hư hao đi phần nào những xanh non thời trẻ dại, ước mình có thể quay ngược kim đồng hồ, trở về làm một đứa trẻ con, đêm nằm còn mộng, mơ pháo Tết nổ ran trong ký ức. Rồi, sớm mai tỉnh thức, cũng hớn hở, đợi chờ được mặc lên người bộ đồ mới tươi tắn, mắt cười lúng liếng đón mừng xuân đến tận cửa nhà, miệng líu lo chúc phúc ông bà, cha mẹ. Nhưng, thực tại vẫn là thực tại. Sợ cái tuổi nó đuổi xuân đi, nên vẫn muốn tranh thủ những cuộc lang thang mây trời non nước, ngắm nghía bao chuyển biến, đổi thay của sông núi thời điểm giao mùa.
Huế những ngày vừa quen vừa lạ. Tự hình dung ra mấy mùa xuân trên lưng ngựa cho thỏa chí tang bồng chưa đã đầy tuổi trẻ, nhấp đôi ba chén tửu thơm nồng mùi tết mà nhớ ra, thời bé dại đã từng uống đến say mèm nghiêng ngả thứ rượu nếp ngọt ngào, thơm như sữa mẹ nấu mẹ ủ. Giờ giấc mộng ấy đã thành ký ức, chỉ còn giấc mộng nay, chờ đợi mình. Bất giác nghe như nhịp thơ mộng cuộc tình si rằng, xuân đang tới nghĩa là xuân đang qua/ xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già, của thi nhân, ta cũng vội vàng ngước nhìn lên những nhánh cây khô gầy cuối đông, thấy mầm non xanh đang bắt đầu vươn mình.
Hết mưa là nắng đổ tràn lấp lánh mọi nẻo bến bờ lau lách, khắp phố phường xứ Cố đô dường như đều hoan hỉ, reo vui. Tâm thế của kẻ chuẩn bị thử làm một cuộc rong chơi, cứ ngỡ như đất trời cũng đang mở lối cho cả hương sắc của Huế được dự phần đón chờ khoảnh khắc đơm nụ nở hoa những ngày giáp Tết, đầu xuân. Chỉ cần nhắm mắt, thì chẳng phải đắn đo phân định thêm ranh giới đã xa, hay đang gần lại, hoặc có hoặc không. Nhưng rất rõ ràng khi nhận ra một giấc mộng quen chưa bao giờ có hồi kết, bởi lẽ Xuân vẫn là mộng, mộng vẫn là Xuân.
Ngày xuân ban lịch ở cổng phía Nam, Hoàng thành - tái hiện cảnh cũ tích xưa
Theo sử liệu, Ngọ Môn là nơi diễn ra các sự kiện, nghi lễ quan trọng. Các vị vua triều Nguyễn thường ngự xem duyệt binh, tham dự các lễ Truyền lô - xướng danh sĩ tử thi đỗ tiến sĩ, lễ Ban sóc (ban lịch) đầu năm mới. Đây cũng là một công trình kiến trúc tiêu biểu, đậm đà bản sắc dân tộc, mang tính biểu tượng của xứ Cố đô.
Đón xuân ở Huế, vì thế cũng có điều khác biệt lắm. Vốn dĩ là Kinh đô xưa, nơi còn lưu giữ nhiều nghi thức, lễ tiết, nên đã nhắc thì phải nhớ ngày mồng một đầu tháng năm mới, thường có lệ ban lịch của thời Nguyễn, vì rằng: “Nước Đại Nam: Lấy việc khuyến nông làm trọng, cái ăn của dân ví lớn đất trời. Dưới trên tất thảy như sau, xem lịch số tính thời tiết canh nông; Gần xa đều cùng một mối, cày ruộng nuôi tằm siêng năng đồng áng”1. Mượn nhờ tiếp hai câu cuối trong bài “Gia bình ban sóc tác” của vua Thiệu Trị rằng: Khắp cõi Đại Nam cùng lịch số,/ Lâu dài trị nước vẻ vang dày, do tác giả Nguyễn Phước Hải Trung phiên âm và dịch thơ về lễ Ban sóc đầu năm, để trải nghiệm một chút cảm giác, hòng nhận diện những ý nghĩ của mình về thời gian với nghi lễ trang trọng ý nghĩa này. Thử lẩm nhẩm đọc thêm Gia bình ban sóc của vua Minh Mạng, để kiếm tìm sự khác biệt giữa hiện tại và ký ức lịch sử, hoặc có khi chỉ là để thắc mắc, tò mò khung cảnh mùa xuân non xanh nước biếc, người ngựa lại qua ở chốn này lúc ấy ra sao?
Trong thời khắc năm Ất Tỵ chuyển sang Bính Ngọ, nghe nhắc đến Lễ Ban sóc - một nghi thức dưới triều Nguyễn. Lễ Ban sóc lần đầu tiên là vào năm Tân Sửu (1841), được Hoàng đế Minh Mạng chỉ dụ thực hiện ở Ngọ Môn. Lễ Ban sóc (phát lịch) gắn liền với việc biên soạn, in ấn lịch, có ý nghĩa phục vụ cho công việc nông nghiệp, bắt đầu từ lý do người Việt lấy nghề nông làm chính, nên xem lễ Ban sóc cũng là khởi đầu cho một năm mới, vụ mùa mới. Thỉnh thoảng, người ham rong ruổi cứ mơ mơ màng màng, hóa ra vẫn còn nhiều cuộc mộng quá chừng về thứ cảm giác lạ kỳ mong chờ diễn tiến của một nghi lễ được tái hiện lại bằng hình thức sân khấu hóa khi nhìn vào cuốn lịch bắt đầu năm mới.
Trời thì tròn đất thì vuông, người mộng cuộc xuân thì mà ngược dốc Nam Giao
Một lần, được nghe giọng người xưa, nay vẫn còn đó ngân vang giọng đọc bài văn tế khi đất trời vào mùa nở hoa thay sắc đổi màu: “Nhân dịp đầu xuân về, giang sơn tô thắm, cây cỏ tốt tươi, người vật tràn trề nhựa sống, hạ thần thay mặt toàn thể thần dân, cùng các triều thần, hạ thần xin kính dâng lên Đức Chúa tể muôn loài của cõi Trời và cõi Đất, lễ vật tam sinh, ngọc ngà, tơ lụa, gạo rượu, hương hoa phẩm vật”... (trích Hồi ức vua Bảo Đại), kẻ hậu sinh lại nhớ thời còn sức trẻ mười chín hai mươi mà nghĩ chỉ như kiểu “mười bảy bẻ gãy sừng trâu”, vừa thở vừa đạp xe ngược dốc lên tận đàn Nam Giao để tham gia mấy buổi sinh hoạt ngoại khóa ngoài trời sau giờ học, mà cũng khá hào hứng. Mắt không thể nào rời khỏi những mảng rừng thông xanh mướt, cao ngút tận trời. Nhưng giờ, quay lại, mới để ý đây là một không gian thinh lặng, trầm tĩnh, linh thiêng của trời và đất không phải nơi chốn để mộng mơ nhặt nhạnh mấy quả thông rơi rụng dưới gốc như xưa nữa.
Những ngày giáp Tết, muốn tìm đến một không gian xanh, lại thử thong dong theo những cung đường quen thuộc như Điện Biên Phủ, rẽ Ngự Bình rồi qua Tam Thai (phía đông thành phố) hay đường Minh Mạng (phía tây), để đến Nam Giao, để tận mắt chiêm quan sự tồn tại của đàn tế duy nhất còn lại ở Huế được vua Gia Long khởi công xây dựng năm 1806. Trong tư liệu sử sách của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế2, bài viết Lễ và Đàn tế Nam Giao - nét văn hóa cung đình đặc sắc của triều Nguyễn chia sẻ trích dẫn từ Hồi ức vua Bảo Đại mô tả về công trình kiến trúc độc đáo này dù chỉ vài nét sơ lược để người đời sau có thể hình dung: “Đàn Nam Giao trải dài trên diện tích hơn 100.000m2 đất, đàn cao gần 5m, chia thành 3 tầng quay về hướng Nam, tượng trưng cho 3 yếu tố Thiên - Địa - Nhân. Tầng trên cùng là Viên đàn, mang hình tròn, tượng trưng cho trời, tầng giữa gọi là Phương đàn, tượng trưng cho đất, tầng thấp nhất là hình vuông, tượng trưng cho người, tầng này có 4 mặt thềm 4 bậc. Ba tầng đàn đều xây lan can sơn các màu khác nhau tượng trưng cho các yếu tố tương ứng. Xung quanh đàn trồng rất nhiều thông, ngoài ra còn có một số công trình khác như Trai Cung (nơi vua sẽ tạm trú vài ngày để chay tịnh trước khi tế), Thần trù (nhà bếp), Thần khố (nhà kho)…”.
Lễ tế Giao còn được gọi là nghi lễ tế trời đất theo lệ từ xưa thường diễn ra long trọng ba năm một lần vào mùa xuân, nhằm thể hiện vai trò “Thiên tử” của nhà vua, để chính danh với thiên hạ và để gửi gắm những ước mơ, khát vọng của con người với thần linh về một thế giới thái bình, no ấm, con người sống hài hòa với tự nhiên. Đây là một nét văn hóa cung đình độc đáo, mang lại giá trị lịch sử và giá trị nhân văn đặc sắc. Lễ tế đầu tiên được thực hiện vào năm 1807. Sau một thời gian gián đoạn vì các yếu tố lịch sử, đàn Nam Giao trở thành một địa điểm, một công trình kiến trúc cổ linh thiêng được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 1993, được Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế trùng tu tôn tạo, và phục dựng lại lễ tế lần đầu tiên ở Festival 2004 nhằm lưu giữ một nét đẹp văn hóa truyền thống. Lễ tế Giao cũng trở thành một điểm nhấn của các mùa Festival Huế.
Ngoảnh đi ngoảnh lại, đã hơn hai mươi năm có lẻ. Chầm chậm bước chân vào hẳn khuôn viên bên trong, nhìn rừng thông xanh phủ quanh tứ bề đàn tế Nam Giao, có người trai trẻ xưa đang trầm ngâm, ngẩn người chỉ về phía đông, phía tây, nơi đó thời gian đứng yên như chưa bao giờ đổi thay vậy. Bỗng nhớ ra từng đọc đâu đó về việc vua Minh Mạng trước lễ tế Giao 1834 đã tự tay trồng 10 cây thông ở sân Trai Cung mà ngẫm ngợi cái tâm ý của tiền nhân. Xuân về, thông reo trong gió, lặng nghe tiếng thở của đất trời linh thiêng, tiếp tục rời chân rời khỏi đàn Nam Giao để vào Thành nội, xem mai vàng đã bắt đầu đơm nụ hay chưa? Có khi mộng một cuộc đi bằng tâm thức trở về với ký ức lịch sử, rồi bất giác lại tò mò những khung cảnh đón tết ngày xưa của vua quan cung đình Huế.
Giấc mộng thơm hương nồng từ xứ Kim Long cùng Tết Huế
Mượn sự khởi đầu từ đôi dòng chữ Tết Huế đậm màu sắc truyền thống này từ một hoạt động thường niên khá ý nghĩa do Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy Huế tổ chức. Lần đầu tiên vào năm 2018, cho đến nay đã trở thành một hoạt động văn hóa, truyền thống không thể thiếu vào mỗi dịp tết đến xuân về của người dân xứ Huế, được lan tỏa và nâng tầm về quy mô, chất lượng. Trong bài viết trên báo Thanh Niên Tái hiện Tết Huế xưa, thu hút hàng ngàn người dân của nhà báo Bùi Ngọc Long vừa hay đủ để khiến kẻ ham cuộc rong chơi, chờ mong đến mùa Tết Huế năm này rộn ràng hương sắc biện bày dưới mắt mình.
Chẳng phải vô cớ mà nghe ra hương vị của mùa xuân riêng có của Huế ở xứ Kim Long. Một ngày chia đôi hai thứ cảm thức vừa thực vừa mộng. Sớm ngược dốc lên đồi ngắm rừng thông xanh mắt, tìm kiếm hơi thở của đất trời linh thiêng trong từng tâm ý riêng mình, chỉ để biết rằng, mỗi một cung đường, mỗi một nơi từng đến đều có cơ duyên. Dù chỉ là mộng, hoặc không phải mộng, dẫu có vô thường, nhưng xuân là thực, đất trời đổi mùa là thực, sắc màu của đèn lồng, pháo giấy treo cao đỏ thắm trong mắt mình cũng là thực. Hoặc lắng nghe vọng về một thứ âm thanh vừa như ảo như thực, mộng chợt hóa thành bức tranh xuân tình lứa đôi trong tiếng thúc ngựa câu giòn gót chân của người quân tử, mà mơ tiếp về một phân cảnh cỏ pha màu áo nhuộm non da trời như dựng lại cả cuộc đời tài sắc thăng trầm chìm nổi của nàng Kiều. Thực tình, chỉ mượn cảnh xuân xưa mà thương vội thương vàng từng khoảnh khắc thời gian đã qua và đang đến, đã chạm vào ngõ Huế bốn bề từ núi sông đến những bờ tường thành cổ phủ rêu phong.
Nhưng thôi, ta theo bóng chân “ngựa người - người ngựa”, xuôi từ Nam Giao lên đồi Vọng Cảnh, từ Huyền Trân Công Chúa mà sang nhịp cầu mới Nguyễn Hoàng bắc ngang con sông Hương, để cùng làm một cuộc mộng về phía Kim Long. Dọc đường gió bụi, nghe nói bên đó đã ngâm gừng, nổi lửa, sên mứt, nghe nói mùa Tết Huế không thể thiếu những dư vị cay nồng, ấm áp này. Lại nhớ cái câu người Huế nào cũng thuộc nằm lòng: Kim Long có gái mỹ miều/ Trẫm thương trẫm nhớ, trẫm liều trẫm đi, hóa ra là thật, gặp cô gái Kim Long xinh xắn, cười duyên chân thành chỉ đường dẫn lối mới vào được nhà người còn giữ nghề truyền thống ba đời của Huế. Bếp sên mứt gừng đang đỏ lửa, dưới là than xung quanh là củi. Trên sân còn có mấy mẻ mứt gừng vừa mới xong nóng hổi, thơm nồng. Bấy lâu, tính tình cũng khá ngại ngần với người lạ, mà nay đến nhà chú Dân, nghe giọng Huế cất lên, lại liến thoắng hỏi han đủ thứ. Gừng ni chú lấy ở mô? Các công đoạn tạo thành sản phẩm như thế nào? Vợ chú, người đang ngồi rong mứt đãi mứt cho tơi bớt đường ngọt xuống nong nia rỉ rả, mọi công đoạn đều phải làm thủ công, mứt chỉ sên bằng bếp củi mới đảm bảo được thành phẩm. Mệ, thế hệ giữ lửa truyền nghề chống gậy ngồi nhìn đôi vợ chồng trung tuổi mỉm cười hoan hỉ, nhưng lại nghe ra như có chiều trầm tư mà rằng: “nghề vất vả, nên thế hệ sau, chẳng có mấy ai mặn mà muốn tiếp nối…”, chú Dân thì vừa đưa đôi đũa cả sên mứt trên bếp cho chàng khách lãng tử lạ thử trải nghiệm nở nụ cười đầy tâm tư: “cũng chỉ còn khoảng tám lò nổi lửa giữ nghề…”.
Phía góc sân vườn nhà người thợ làm nghề mứt gừng mỗi mùa tết, thấy khoảng không gian nhỏ, cạnh vòi máy nước, hẳn là nơi bắt đầu các công đoạn sơ chế, cắt gọt gừng tươi gốc cũng từ Kim Long. Chợt nhớ, có người o ruột, rời Huế, xa quê đã lâu, vẫn giữ nếp cũ truyền thống, mỗi năm tết đến xuân về lại thấy o đỏ lửa sên mứt gừng, tranh thủ kiếm thêm chút ít lộc cuối năm, dùng làm thức quà thơm thảo gửi đến anh chị em con cháu để lưu hương giữ vị quen mà thương mà nhớ. Năm mới nào cũng phải được ngấm, thấm từng lát gừng cay, chầm chậm thư thả bên tách trà ấm nóng trong tiết trời se lạnh mới đủ dư âm của mùa xuân, của Tết Huế.
Tháng giêng là tháng ăn chơi, câu ca dân gian này chẳng nhất thiết phải mang ý nghĩa cổ vũ cho sự biếng lười mùa Tết xuyên hết cả năm, bởi còn có câu tiếp nối khác rằng: Tháng hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà/ Tháng ba thì đậu đã già/ Ta đi ta hái về nhà phơi khô. Tranh thủ nhờ ý xuân thơm nồng ở Kim Long, mượn những cánh đồng hoa Dạ Lê, Dương Nỗ, Thủy Vân đang vào mùa trổ nhụy, mượn những chiếc bánh tiến vua ở làng ngũ sắc Kim Long, mượn đôi nén trầm ở làng hương Thủy Xuân dưới chân đồi Vọng Cảnh của xứ Huế để giải trình một giấc mộng đẹp nhiều sắc màu trong cuộc chơi tháng giêng, tháng hai, tháng ba ấy.
Tết Huế còn là những câu chuyện giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống với mùa Lễ hội Điện Hòn Chén (được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại) vào dịp xuân tế, hai lần mỗi năm ở làng Hải Cát; Lễ hội đền Huyền Trân Công chúa trên núi Ngũ Phong như một cách thể hiện sự ngưỡng vọng với người đã mượn màu son phấn/ đền nợ Ô, Ly; hay Lễ hội Đu Tiên dịp Tết Nguyên đán ở làng Gia Viên, Phong Điền, để người dân quây quần đón năm mới và tham gia trò chơi rèn luyện sức khỏe, cầu mưa thuận gió hòa, cùng với Hội vật làng Sình - sân chơi đầu xuân đầy ý nghĩa.
Trong tâm thức người xứ Huế dù xa dù gần, những làng nghề lâu đời như hoa giấy Thanh Tiên hơn 300 năm tuổi cũng trở thành một điểm nhấn của cả ký ức lẫn hiện tại. Hoặc có khi Tết Huế chỉ là những câu chuyện từ việc kính lễ theo tín ngưỡng văn hóa dân gian của người Việt mà ở Huế vẫn còn nghề nặn tượng ông Công, ông Táo ở làng Địa Linh (nay thuộc phường Hương Vinh, thành phố Huế). Năm Bính Ngọ, chợt nhớ bức tranh mười hai con giáp trong một lần du ngoạn cùng bạn ghé đến làng Sình - nơi lưu giữ dòng tranh dân gian hơn 400 năm tuổi mà nghe chữ “Tết” dù chỉ là một từ được ghép lại bởi ba ký tự, nhưng rất thiêng liêng trong tâm thức người Việt. Tết Huế hiện diện như ý niệm riêng của mỗi người dân xứ này có khi cũng chỉ đơn giản là mong muốn kết nối chiều dài của thời gian, lịch sử, kế thừa giữ gìn nét đẹp truyền thống mang tính nghệ thuật, văn hóa tâm linh cùng với những sản phẩm từ các làng nghề của xứ Cố đô.
Mộng dưới cỏ, mơ trong sương khói của núi sông, hay phiêu bồng trên lưng ngựa, cạn chén tiêu dao với đất trời, mở rộng cửa đón xuân về.
Đừng nghĩ gì về thời gian đang chầm chậm rời đi. Chúng không hề có thực. Đừng để thời gian xâm chiếm lấy những mộng tưởng của ta khi một mình lặng yên ngắm nhìn bờ sông buổi sớm mờ ướt sương. Mùa này, thỉnh thoảng vẫn có những cơn mưa xám lạnh. Mùa này vẫn ngóng đợi, trông chờ từng mảnh ánh sáng xuyên chiếu, sắc như những thanh kiếm không hình hài hướng vào tim mình, chỉ để sưởi ấm, chứ chẳng hề làm đau thêm như đã từng.
Vọng tâm nghe hơi thở của đất trời, vui mừng cùng những đổi thay, thốt lên trong cảm giác hân hoan chào đón dù biết rằng, năm hết tết đến, mấy mầm non xanh đâm chồi nảy lộc cũng là lẽ thường tình. Thử hình dung xem phía bên kia bờ thành cổ, dưới những bậc thềm rêu lạnh, liệu có còn bóng ngựa gõ móng lướt qua cung vàng điện ngọc, liệu có còn dáng dấp người xưa, giai nhân thục nữ, hay người quân tử trẻ tuổi mộng một giấc tình thơ? Và liệu đây có phải chỉ là một cảm thức mơ mơ nửa thực nửa tiên, nửa hư ảo, nửa trần thế lấp lánh dưới thứ ánh sáng tươi mới nào khác trong giấc mộng tự riêng mình đòi dự phần chút ít?
Mặt trời lên, loang đều sắc màu kỳ lạ, thức giấc vội vàng, chỉ để nhắm mắt lại, hít thở sâu, và hình dung những con đường nhuộm nắng, rải từng dấu chân ngựa hoang trên những cánh đồng cỏ mênh mông, rồi trở về ngơ ngác gõ móng dưới nền gạch cũ. Thời gian hẳn dừng lại ở đó. Kẻ ở nơi khác đến dù không phải người Huế vẫn muốn trôi đi cùng mộng mà thu hái hết mọi biến động trên từng cành cây, ngọn cỏ, hay những nhánh tơ sương mỏng ướt bên bờ sông Hương buổi sớm. Chợt thấy trong hình dung, chẳng biết là ký ức hay hiện tại, hoặc giả là tương lai đi vậy, hoạt cảnh mấy ngày giáp Tết, rộn ràng người qua kẻ lại, muôn sắc màu bung nở, ai đó vẩn vơ thả bộ lại nghe tiếng lục lạc rung reo, thấy chân ngựa đi qua, ngoảnh lại hệt như một giấc mơ. Năm Ngọ, thoạt nghĩ về những dấu ấn của loài ngựa được khắc trên Anh đỉnh dưới thời Minh Mạng trên bộ Cửu đỉnh, lại ngẩn ngơ tưởng tượng hồ như có bóng mình đang lạc giữa cảnh và tình của đất trời xưa cũ hay ở chính khoảnh khắc hiện tại này. Bất giác tự mượn hình ảnh của lối xưa xe ngựa hồn thu thảo, một câu thơ hoài cổ mà ngâm nga, cho tỉnh mộng để thấy ánh sáng mặt trời rực rỡ tràn qua mắt, nghe tiết trời se lạnh, biết xuân đã đến, biết ngựa chưa mỏi, và biết chân vẫn còn muốn đi, biết giấc mộng xuân ấy vẫn đợi chờ Tết Huế khi ký ức ùa về, thấy người đàn ông họ Trần mặc áo dài khăn đóng đang thắp hương cúi lạy bàn thờ tiên tổ đêm giao thừa.
T.B.K
(TCSH444/02-2026)
--------------------
1 https://hueworldheritage.org.vn/Nghien-cuu-van-hoa/Nghien-cuu-di-san-trieu-Nguyen/pid/3219/cid/24
2 https://hueworldheritage.org.vn/en-us/The-Hue-of-Hue-en-US/News/tid/Le-va-Dan-te-Nam-Giao-net-van-hoaCung-dinh-dac-sac-cua-Trieu-Nguyen/pid/50A8EE4A-9777.
Tải mã QRCode
NGÔ MINHTừ tháng 7-1954, Hiệp định Giơnevơ ký kết cho đến cuối năm 1964 đôi bờ giới tuyến Hiền Lương lặng im tiếng súng, nhưng đây là 11 năm diễn ra cuộc đối đầu văn hóa nóng bỏng, quyết liệt nhất giữa ta và địch.
PHAN THỊ THU QUỲ Trên bờ Hương Giang êm đềm, có ngôi nhà nhỏ tôi được sinh ra ở đó. Hằng ngày tung tăng cắp sách đến trường Đồng Khánh, tôi cũng nhảy nhót trên bờ Hương Giang. Lớn lên tôi hoạt động nội thành thường đến hò hẹn bên cây phượng vỹ trước cửa Thượng Tứ, nơi đó là địa điểm giao nhận những “gói nhỏ”, để nhận công việc và để nhớ mật hiệu. Cho nên trên bờ Hương Giang tôi đã ngắm dòng sông thơ mộng với tôi gắn bó biết bao từ tuổi ấu thơ cho đến bước vào đời.
NGUYỄN VĂN VINH Bút ký Thôn Hiền An, xã Vinh Hiền là một thẻo đất cát bạch sa cuối phá Tam Giang phía Bắc vào. Như một ốc đảo ba bề, bốn bên là nước, nếu không có đường 49B chạy dọc phá đến cùng đường, tận biển. Và mỗi ngày, hai chuyến xe đò chở khách cùng mấy chục chuyến đò ngang phá qua lại Lộc Bình đem chút xôn xao thị tứ, phố chợ về với thôn, xã thì Hiền An càng xa xôi heo hút.
TRẦN HOÀI Ghi chépThung lũng A Lưới chạy dài theo hướng Bắc Nam đến vài chục km. Đó là một thung lũng đẹp, là một vị trí quân sự chiến lược, là nơi giao tranh ác liệt giữa ta và địch trong cuộc kháng chiến vừa qua...
LÊ BÁ ĐẢNGBạn của tôi rất nhiều. Năm ba bạn mà tôi nhắc nhở ra đây phần nhiều là bác sĩ, kỹ sư, giáo sư còn nghệ sĩ thì chất cả đống.
NGUYỄN THẾ QUANGMùa hạ, trời Bát Tam Boong trong xanh. Những hàng cây thốt nốt lặng lẽ kiêu hãnh xòa những tán lá xanh che mát cả khu đồi. Trong căn nhà của sở chỉ huy Sư 179 quân đội Cămpuchia, trung tá Nguyễn Văn Du chuyên gia của bộ đội Việt Nam cởi thắt lưng ra treo khẩu K54 lên vách. Anh vui mừng trước khả năng chiến đấu ngày càng tốt của quân đội bạn. Trận đánh trả lực lượng quân đội Thái Lan bảo vệ sáu nghìn dân tị nạn ở chòm Rumthumây diễn ra nhanh chóng.
TỐ HỮU Trích chương V, hồi ký Nhớ lại một thời
VÕ MẠNH LẬP Ghi chépTrong những ngày tháng ba, hai lẻ sáu trời Hà Nội đẹp và dễ chịu. Cái nắng vàng phủ tràn thành phố, tôn màu của cây thêm xanh biếc, ngói trên các mái nhà như thắm thêm lên, đường phố đi lại thanh thoát và đặc biệt có chút se lạnh vào sáng sớm như sợi tơ vương của hơi thở cuối mùa đông còn lưu sót lại.
NGUYỄN QUANG HÀ Bút kýMã Yên là tên trên bản đồ của một ngọn núi, còn dân địa phương thì gọi đó là núi Yên Ngựa. Núi Yên Ngựa là một trong những ngọn núi ngoài cùng về phía Đông của dãy Trường Sơn.
NGUYỄN QUANG HÀ Bút kýNắng chiều vàng trải dài trên những hàng bia trắng như mơ, như kỳ ảo. Đi trong nghĩa trang tôi có cảm giác mình như đang ngỡ ngàng, có cái gì đó nghèn nghẹn nơi cổ khi hàng hàng những bia trắng dài kia không có một nét mực ghi tên. Đó là những tấm bia vô danh.
NGUYỄN TRI TÂMNgười kể chuyện phải lục tìm những tấm ảnh lưu niệm để nhớ chính xác hơn. Sau tấm ảnh đen trắng cỡ 18x24, tướng Hoàng Văn Thái kí tên và ghi rõ “Thân tặng đồng chí trung tá Lương Văn Chính, người chiến sĩ Điện Biên năm xưa, huyện đội trưởng huyện đội Điện Biên. Kỉ niệm ngày lên thăm Điện Biên 3-4-1984”.
TẤN HOÀIHưởng ứng cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí MinhĐêm đó, Bác nghỉ lại tại Cọt Mạ - một thị trấn nhỏ của Trung Quốc, thị trấn nhỏ như một bản miền núi miền nam Trung Quốc, có một cái chợ nhỏ, cách biên giới Việt Nam khoảng trên bốn cây số. Tất nhiên, đó là một cơ sở của cách mạng Trung quốc. Hôm sau, Bác về nước cùng với những đồng chí Việt Nam đi đón Bác trong đó có Dương Đại Lâm, Lê Quảng Ba, Bằng Giang. Những người này về sau trở thành cán bộ lãnh đạo của khu tự trị Việt Bắc. Bác về đúng vào tháng 2 năm 1941. Bác đã ghi trên một phiến đá trong hang Cốc Bó, nằm trong khu vực Pác Bó. Gia tài Bác chỉ có một chiếc va li cũ đan bằng mây, bên cạnh một chiếc máy đánh chữ mà Bác luôn luôn xách bằng tay.
HOÀNG QUỐC HẢI Bút kýVì sao khi Lý Công Uẩn (Lý Thái Tổ) được nước, cung điện nơi thành Hoa Lư các vua Đinh, vua Lê dựng như “điện Bách Bao thiên tuế, cột điện dát vàng, dát bạc làm nơi coi chầu, bên đông là điện Phong Lưu, bên tây là điện Cực Lạc, rồi làm lầu Đại Vân, dựng điện Trường Xuân làm nơi vua ngủ, bên cạnh điện Trường Xuân lại dựng điện Long Lộc, lợp bằng ngói bạc...”, lâu đài điện các như thế, tưởng đã đến cùng xa cực xỉ.
JEAN-CLAUDE GUILLEBAUDLà một nhà báo - nhà văn Pháp thuộc “thế hệ Việt Nam”, thế hệ những người Pháp mà dấu ấn của cuộc chiến Đông Dương đã và sẽ in đậm trong suốt cuộc đời. Ông có mặt ở Việt Nam vào nhiều mốc lịch sử trước 1975, và từ đó ý định trở lại đất nước Việt Nam vẫn luôn thôi thúc ông. Cuốn “Cồn Tiên” được viết sau chuyến đi Việt Nam từ Nam chí Bắc của ông năm 1992. Bản Công-xéc-tô vĩnh biệt này, có thể nói, nó là nỗi ám ảnh của người pháp về Điện Biên Phủ ở Việt Nam. Hiện Guillebaud đang công tác tại Nhà Xuất bản Le Seuil (Paris).
PHẠM THỊ ANH NGA15-12-2002Hình như trong đám đông tôi vẫn luôn là một bóng mờ. Một bóng dáng nhạt mờ, lẩn trong vô vàn những bóng dáng nhạt mờ khác, mà giữa trăm nghìn người, ai cũng có thể “nhìn” mà không “thấy”, hoặc có vô tình “thấy” cũng chẳng bận lòng, chẳng lưu giữ chút ấn tượng sâu xa nào trong tâm trí.
PHẠM THỊ CÚC KýTôi sinh ra ở một làng quê, không những không nhỏ bé, hẻo lánh mà còn được nhiều người biết đến qua câu ca dao "Ai về cầu ngói Thanh Toàn/ Cho em về với một đoàn cho vui".
HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG Bút kýNhiều lần thức giấc trong mùi hương rạo rực của ban đêm, tôi chợt phát hiện ra rằng Huế là một thành phố được dành cho cỏ. Tôi không hề có ý xúc phạm, chỉ muốn lưu ý thêm về vai trò của cỏ trong quy hoạch đô thị. Thật vậy, không nơi nào trên thế giới mà những công trình kiến trúc của con người lại mọc lên giữa cỏ hoang như ở Huế. Đà Lạt cũng được xây dựng trên những ngọn đồi; nhưng ở đấy, hình tượng của cây anh đào và cây thông đã khiến người ta quên mất sự có mặt của cỏ dại.
THÁI VŨ Ghi chépNhững năm đầu kháng chiến chống Pháp, từ Quảng Nam- Đà Nẵng vào Bình Thuận lên Tây Nguyên được chia ra làm 3 Quân khu thuộc Uỷ ban Kháng chiến miền Nam Việt Nam, cụ Cố vấn Phạm Văn Đồng là đại diện của Trung ương Đảng và Chính phủ. Qua năm 1947, 3 Quân khu (QK 5, 6 và Tây Nguyên) hợp nhất thành Liên khu (LK) 5.
PHƯƠNG HÀ (truyện ký)Cho anh em trong phân đội trở về các vị trí giấu quân xong thì trời cũng vừa sáng. Đang giăng võng để ngủ lấy sức sau một đêm trinh sát, tôi chợt nhớ phải đến thăm Hoà vì Hoà sắp đến ngày sinh nở. Chúng tôi đang ở ngay làng của mình nhưng làng không còn nhà, dân bị giặc lùa đi hết, muốn tìm nhau thì phải tìm đến những căn hầm.
LÊ TRỌNG SÂMTrong cuộc đời của mỗi chúng ta, khi Bác Hồ còn sinh thời, được gặp Bác một lần đã quý. Trong cuộc sống của tôi, do có nhiều hoàn cảnh, nhiều duyên may lại được gặp Bác đến ba lần thì càng quý biết bao nhiêu. Tự đáy lòng, tôi thầm cảm ơn Đảng, cảm ơn Bác đã cho tôi ba lần vinh dự như vậy. Và những kỷ niệm đó vẫn còn tươi nguyên.