TRẦN BẢO ĐỊNH
Trên làng văn hiện nay, PGS.TS Bùi Thanh Truyền vừa là nhà sư phạm, nhà nghiên cứu có uy tín với nhiều trang viết đóng góp đáng kể trong lĩnh vực nghiên cứu văn học.
Ảnh tư liệu (Có sử dụng AI)
Từ văn học thiếu nhi đến lý thuyết hậu hiện đại, từ thành tựu lý luận phê bình thời kỳ Đổi Mới đến văn xuôi đương thời và ông, tích cực tham gia bằng sự nghiêm cẩn học thuật cũng như tấm lòng đầy nhiệt huyết của một nhà giáo dục. Chuyên luận Môi trường kêu cứu văn chương đáp lời (Nxb. Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, ấn hành năm 2026) đã tiếp tục thể hiện sự nỗ lực truyền cảm hứng, trọng ý thức trách nhiệm, vững vai trò nhà giáo, nhà văn, nhà nghiên cứu. Bằng tình yêu dành cho văn học Nam Bộ, tập sách này khơi mở niềm thao thức, trăn trở của PGS. TS Bùi Thanh Truyền trước vấn nạn môi trường sinh thái - “Bất bình tắc minh” (Hàn Dũ) và qua đó, ông khẩn thiết góp thêm tiếng gọi đạo đức sinh thái trong đời sống hôm nay.
1. Dấu ấn nổi bật của trang viết ấy là nét đẹp nhân văn, sự tôn vinh tinh thần và lối sống “hòa ái”, “bền vững” của văn học sinh thái Nam Bộ cũng như văn hóa bình dân Nam Bộ. Qua việc khảo sát nghiên cứu của PGS. TS Bùi Thanh Truyền cùng nhiều cộng sự tâm huyết - nếp sống hòa ái bền vững vừa là một biểu hiện mang tính tư tưởng trong sáng tạo văn học, vừa là một khía cạnh của hằng số văn hóa Nam Bộ. Từ sáng tạo văn học đến thực hành nghiên cứu, những hình tượng con người lao động thân thương gần gũi, chân thật với lối sống sẻ chia, chan hòa với đồng loại cũng như với thiên nhiên tạo vật. Môi trường kêu cứu văn chương đáp lời chứng minh rằng đạo đức sinh thái Nam Bộ đích thực biểu hiện nhất quán từ thực tiễn đến sáng tạo văn học vốn đã: “được hình thành từ sự chưng cất của mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, giữa mỗi cá nhân với cõi sống qua thăm thẳm thời gian, những trang viết mang tinh thần sinh thái vùng đất phương Nam tích cực góp phần nuôi dưỡng tâm thức về đồng bằng, miệt vườn, sông nước. Kết quả bước đầu của văn học sinh thái Nam Bộ là minh chứng về sự nhạy cảm, bản lĩnh, cái tâm cùng trách nhiệm công dân của nghệ sĩ với thực trạng xã hội. Nó góp phần kiến tạo một cuộc sống hòa ái, vững bền cho con người trên tinh thần bình đẳng, trân quý “cõi trọ” của mình” (tr.6).
Theo nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền và cộng sự, văn học Nam Bộ từ thời kỳ Đổi Mới đã cho thấy ý thức lương tri sâu sắc trong mối quan hệ với tự nhiên (tr.8). Công trình với tầm nhìn phát triển bền vững, đã tham gia kiến tạo môi trường sinh thái nhân văn không chỉ cho hôm nay mà còn cho thế hệ tương lai. Đặc biệt là thông qua những bài học sinh thái và nguyên tắc đạo đức sinh thái, nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền thúc đẩy chức năng giáo dục của sáng tạo văn học, khuếch trương sức mạnh cảm hóa của văn chương đối với tâm hồn con người. Rõ hơn, nhà nghiên cứu họ Bùi khiến cho bạn đọc không khỏi bận tâm: rồi chúng ta hôm nay sẽ để lại di sản như thế nào cho thế hệ mai sau? Nhân loại hiện nay sẽ để lại cho thế hệ sau một môi trường ô nhiễm, tài nguyên cạn kiệt, suy giảm đa dạng sinh học,... hay quê hương đẹp tươi an hòa, tất cả tùy thuộc vào cách nghĩ cách sống của mỗi cá nhân ngay lúc này. Với những thao thức như vậy, tập sách tạo hiện bức chân dung của PGS. TS Bùi Thanh Truyền, đó là sự kết hợp hài hòa giữa nhà học thuật và nhà sư phạm, giữa nhà văn và nhà phê bình.
Tâm huyết trong công trình của PGS.TS Bùi Thanh Truyền cùng cộng sự hòa chung niềm thôi thúc, quyện với tính cấp bách thời đại. Trước thực trạng thiên nhiên bị tàn phá, hủy diệt, con người hơn bao giờ hết phải hành động nhanh, quyết liệt theo những cách thức khác nhau hiệu quả tức thời. Và, người cầm bút thông qua trang viết có thể tham gia tích cực hồi đáp tiếng kêu cứu của tự nhiên. Nghiên cứu của nhà sư phạm Bùi Thanh Truyền và cộng sự hành động hồi đáp kịp thời đúng lúc cho mục tiêu chung của nhân loại trong kỷ nguyên này - mục tiêu phát triển bền vững mà Liên Hợp Quốc nêu ra.
Bên cạnh đó, nét đẹp nhân văn còn biểu hiện ở nghĩa thầy trò và tình nhân ái văn chương - Chữ trọn Nghĩa, người đi trước nâng bước thế hệ sau và thế hệ sau cho thấy tinh thần “tôn sư trọng đạo” đáng quý. Nhà giáo Bùi Thanh Truyền bày tỏ sự trân trọng đối với nỗ lực cộng tác mang chỉ dấu tâm huyết, chân tình của tập thể các tác giả Nguyễn Thị Thúy An, Hoàng Thị Tú Anh, Hồ Tú Ân, Tô Thị Thanh Hoa, Nguyễn Thị Tịnh Thy, Nguyễn Thị Kim Tiến và Lê Minh Tú. Có thể nói, chuyên luận Môi trường kêu cứu văn chương đáp lời thể hiện đủ cả nét đẹp sư phạm lẫn tinh thần cầu học và học đi đôi với hành. Công trình đưa hoạt động nghiên cứu cắm rễ sâu vào thực tiễn đời sống, kích hoạt nghiên cứu học thuật văn học từng bước kết đoàn bền vững.
2. Bên cạnh nét đẹp nhân văn, chân dung học thuật của PGS. TS Bùi Thanh Truyền còn hiện lên qua tầm nhìn đa chiều trong thực hành nghiên cứu. Tầm nhìn nghiên cứu của ông hài hòa giữa tính bản địa và tính toàn cầu. Trong những vấn đề của sinh thái trong văn chương Nam Bộ đầu thế kỷ XXI, có những vấn đề chung của toàn cầu, đồng thời có những vấn đề đặc thù của Nam Bộ và Đông Nam Á. PGS. TS Bùi Thanh Truyền đã chứng minh một cách thuyết phục qua những tác phẩm văn học Nam Bộ trải dài trên phạm vi rộng về không gian và thời gian. Trong đó, ông nhấn mạnh: “Những phản ứng đối với tình trạng khủng hoảng môi trường, thậm chí ở quy mô toàn cầu đi nữa, thường mang tính địa phương như một tất yếu với những biểu hiện văn hóa khác nhau. Biến đổi khí hậu và những tác động của nó lên văn hóa, xã hội, lịch sử tại Nam Bộ là đề tài mang nhiều ý nghĩa thời sự, nhân văn trong văn học phương Nam, nhất là những năm đầu thế kỷ XXI khi vấn nạn môi trường, nguy cơ sinh thái đã vượt ra bên ngoài một thời điểm, một không gian, một tổ chức, ngành nghề cụ thể, trở thành vấn đề của cả vùng đất, quốc gia và khu vực” (tr.10).
Kỳ vọng của nhà nghiên cứu là hòa vào dòng chảy chung bằng bản sắc riêng. Nỗ lực của tập sách này cũng như nghiên cứu văn học đã hòa vào nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống, nhằm tạo nên sức mạnh tổng lực mang tính thời đại để cứu lấy thiên nhiên. Tại đây, bạn đọc nhìn thấy chân dung nhà nghiên cứu trong tư thế cởi mở, hội nhập, hài hòa giữa dòng chảy chung và màu sắc bản địa. Nhất là, qua nghiên cứu của ông, căn tính văn hóa Nam Bộ được phát huy thêm, làm phong phú thêm địa hạt văn học sinh thái ở trong khu vực Đông Nam Á và trên thế giới.
Tiếp cận nghiên cứu từ góc nhìn thể loại - tiểu thuyết, truyện ngắn, tản văn - nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền triển khai lời hồi đáp trước hết bằng sự nhận diện. Nhận diện chấn thương môi trường đa cấp độ, nhiều sắc thái, từ đó ông tiến đến đa cực hóa diễn ngôn sinh thái mà đúng hơn là thời sự hóa diễn ngôn trần thuật. Trang viết của ông thúc đẩy tính đối thoại và nỗ lực triết luận, hòng làm sâu sắc thêm nhận thức sinh thái và thực hành đạo đức của con người với tự nhiên. Bên cạnh đó, ông phát hiện thế mạnh của tiểu thuyết trong việc khắc họa những vấn nạn sinh thái. “Nhờ thế mạnh trộn hòa, chồng lấn các giọng điệu, phong cách ngôn ngữ đặc trưng của thể loại, tác phẩm đã đề cập đến hàng loạt thảm họa môi trường ở nông thôn, đô thị một cách thản nhiên mà vẫn đau đáu, văn chương lai láng mà vẫn nóng bỏng chất thời sự. Truyện vì thế mang đậm tính hiện thực và ý nghĩa nhân văn” (tr.82).
Khám phá, phân tích điểm nổi bật của văn học Nam Bộ - không gian sống miệt vườn, sông nước, nghĩa tình - những trang viết của nhà giáo Bùi Thanh Truyền cho thấy từng con chữ bật ra từ nỗi đau thiên nhiên. Hòa trong nỗi đau ấy là niềm trăn trở khôn nguôi của một tâm hồn ý thức sâu sắc trách nhiệm của người cầm bút. Cùng với sự xói mòn của tự nhiên, nhà nghiên cứu họ Bùi còn thao thức trước tình cảnh biến đổi văn hóa. Bởi, tự nhiên và văn hóa con người nối liền mạch sống, sự sụp đổ của cái này tức thời ảnh hưởng biến đổi đến cái kia và ngược lại. Nhất là “làn sóng đô thị hóa cũng nhấn chìm, cuốn phăng nhiều giá trị văn hóa truyền thống của làng quê. Những liếp dừa, hàng cau, rặng tre, hàng bạch đàn bị đốn, thân cành ngổn ngang. Đất bây giờ là tiền, là nước mắt, là máu” (tr.109). Sức nóng đô thị hóa theo đúng nghĩa đen và để áp chế, người ta chuyển sang dùng điều hòa nhưng có lẽ cái mát ấy không thể so với làn gió nhẹ thoảng đưa hương bưởi hương cau trong một đêm quê thanh vắng yên bình. Trong dòng chảy đô thị hóa đó, người ta cảm thấy như đã mất một cái gì rất sâu, rất nền tảng tận đáy tâm hồn. Sự mất mát đó như lời kêu gọi mãi cứ đau đáu trong tâm hồn và tràn chảy qua trang viết thấm đẫm khát khao yêu thương.
3. Với tầm nhìn đa chiều, công trình Môi trường kêu cứu văn chương đáp lời còn bộc lộ một dự phóng xa và rộng. Dự phóng này góp thêm một khía cạnh nữa cho chân dung học thuật của nhà giáo Bùi Thanh Truyền. Cốt tủy của dự phóng này là một niềm thổn thức và nỗi đau xót trước vết thương sinh thái ngày càng trầm trọng. Chính nỗi niềm này càng kích hoạt mong muốn khao khát đề xuất phương hướng sống bền vững cho tương lai. Trên nền tảng nhận thức như vậy, bạn đọc có thể cùng tham gia vào dự phóng về một cuộc “cách mạng xanh” trong sáng tạo và nghiên cứu văn học. “Nỗ lực để thiên nhiên cất lên tiếng nói là một cuộc “cách mạng xanh” trong văn xuôi phương Nam, một đóng góp đáng kể cho quá trình tiến hóa của sinh quyển Nam Bộ cũng như cho sự phát triển của hệ sinh thái Việt Nam và Đông Nam Á. Vượt qua vị thế bên lề, thứ yếu, văn học vùng đất này đã góp phần kiến dựng triết lý tân tự nhiên của thế kỷ XXI: con người là một phần của tự nhiên vì thế phải biết sống bình đẳng, tế nhị, hòa điệu với tự nhiên hơn là vô cảm, phá phách hoặc tìm mọi cách để chiến thắng tự nhiên” (tr.10).
Dự phóng nghiên cứu của PGS. TS Bùi Thanh Truyền thực sự làm rõ thêm giá trị văn học Nam Bộ, đồng thời nâng tầm văn học Nam Bộ trong bối cảnh văn học khu vực. Từ triết lý tân tự nhiên, công trình kêu gọi xây dựng lại nền tảng đạo đức sinh thái. Một nền tảng đạo đức sinh thái hằng có trong sinh hoạt đời sống của mỗi người bình dân Nam Bộ, bấy giờ được tái hiện trong sáng tạo văn học, để rồi ngòi bút phê bình kích hoạt thêm sức mạnh chuyển hóa của nền tảng đạo đức ấy, làm thay đổi nhận thức của mỗi bạn đọc hiện nay. Nền tảng đạo đức này vừa lưu giữ những hằng số văn hóa Nam Bộ trong sáng tác văn học; vừa phát huy tính thời đại thích nghi với những tình thế mới trong mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Với ngôn từ đơn sơ mà nồng nàn tình cảm, sâu nặng về tình hơn là thiên về lý, nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền không nhắm đến thuyết phục bạn đọc bằng lý trí mà mong mỏi cảm hóa lòng người bằng sự nặng tình rất Nam Bộ, rất Cửu Long. Vì thế, đạo đức sinh thái Nam Bộ không trở thành nguyên tắc mang tính bắt buộc, áp chế mà hiện diện như một tấm chân tình, một niềm luyến thương sâu thẳm trong mỗi trái tim. Từng con chữ vì thế thấm và ngấm vào tận tâm hồn; như cơn mưa gột rửa bao bụi bặm cơ giới của đời sống công nghiệp; làm tâm hồn ta quay trở về một buổi trưa hè với tiếng cu gáy trên đọt tre đong đưa.
Đúng như tên gọi tập sách, sự đáp lời của PGS. TS Bùi Thanh Truyền là sự rung động, cảm thương cho những niềm đau sinh thái của văn học Nam Bộ. Nhà nghiên cứu và nhà giáo Bùi Thanh Truyền bồi hồi thương cảm cho tiếng kêu thương của môi trường, vang vọng trong những sáng tác văn xuôi Nam Bộ. “Với đội ngũ người viết hôm nay, tác phẩm khởi đi từ trái tim đau bởi hàng ngày chứng kiến bao thảm trạng của môi trường cùng với đó là bi kịch tương ứng của nhân loại” (tr.60). Không chỉ thổn thức trắc ẩn với thiên nhiên, nhà giáo Bùi Thanh Truyền còn xót xa trước cảnh sống của chính con người - Vâng, chính con người, ông nhìn thấy ở đó mối quan hệ nhân quả giữa việc khai thác thiên nhiên vô độ - nhân tai và những thiên tai, thiên nhiên đáp trả; hậu quả tàn khốc con người đang phải gánh chịu. Công trình nghiên cứu của ông có thể ví như tấm gương soi giúp người đọc có thể lấy đó nhìn lại chính mình để con người nhận thức sâu sắc về hành vi của mình với thiên nhiên.
Đâu đó trong xã hội ta vẫn thấy những trái tim khao khát quay trở về thiên nhiên, muốn sống xanh và sống đẹp với thiên nhiên. Vì thế, nghiên cứu của PGS. TS Bùi Thanh Truyền thực sự kịp thời khêu sáng thêm khao khát ấy. Những nỗi niềm gửi gắm trong tập sách này tham gia thiết thực vào đời sống và như thế nhà nghiên cứu, nhà giáo họ Bùi đã thực hiện được trách nhiệm của mình với đời sống đương thời. Thực hành nghiên cứu của PGS. TS Bùi Thanh Truyền cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa ý thức trách nhiệm và tấm chân tình dành cho thiên nhiên, cho văn học Nam Bộ.
4. Tấm chân tình ấy cũng chính là khía cạnh trong chân dung học thuật của PGS. TS Bùi Thanh Truyền. Công trình Môi trường kêu cứu văn chương đáp lời vừa là tấm lòng vừa là nỗi ưu tư của nhà giáo và trách nhiệm nhà nghiên cứu trước tình trạng sinh thái bị tàn phá kiệt quệ. Tập sách vang vọng nỗi niềm của một nhà sư phạm trước tiếng kêu cứu của thiên nhiên. Và, trước tình cảnh như vậy, trái tim con người đích thực không thể không thổn thức, không thể không đáp lời. Sự hồi đáp biểu hiện thông qua cộng hưởng với sáng tạo văn học. Cộng hưởng để rồi tự phản tỉnh và kêu gọi lan tỏa sự phản tỉnh. “Sự phản tỉnh về vai trò, chức năng văn học, của nghệ sĩ trước sự lâm nguy của môi trường, phê bình sinh thái đã phát triển nhanh chóng và trở thành chuyên ngành nổi bật của nghiên cứu văn học ngày nay, một hướng phê bình văn học mang tính toàn cầu. “Đối tượng, phương pháp cũng như trọng tâm nghiên cứu phê bình sinh thái không bất di bất dịch mà ngày càng mở rộng và phức tạp. Tuy vậy, sứ mệnh của nó là bất biến: góp phần thay đổi thái độ của nhân loại với tự nhiên”” (tr.14 - 15).
Khuynh hướng phê bình sinh thái minh chứng cho khả năng phản tỉnh của con người. Nhưng với đời sống nhộn nhịp bộn bề hôm nay, sự phản tỉnh có nguy cơ bị vùi lấp. Và do đó, sự lan tỏa của tập sách này càng trở nên có ý nghĩa. Nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền đã kích hoạt thêm khả năng phản tỉnh của phê bình sinh thái, khuếch trương sức cảm hóa của văn chương Nam Bộ. Về phía ngược lại, sự phản tỉnh trở thành đặc trưng nhận thức trong phong cách nghiên cứu của ông.
Phản tỉnh về thảm trạng sinh thái bắt nguồn từ lối sống của con người, vấn đề sinh thái thực chất là vấn đề con người. Một trong số thực tiễn chứng minh tác động sâu sắc đến biến đổi sinh thái: quá trình đô thị hóa. Chuyên khảo Môi trường kêu cứu văn chương đáp lời của nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền di chuyển từ chỗ nắm bắt trang văn, phơi bày thực trạng sinh thái, lý giải nguyên nhân và sau nữa thể hiện tầm nhìn cân bằng đời sống con người và thiên nhiên. Trong việc lý giải nguyên nhân, nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền sử dụng hình tượng “thành phố tiêu thụ” trong bối cảnh đô thị hóa ngày càng tăng. Qua đó, nhà nghiên cứu lý giải chủ nghĩa tiêu dùng chính là nguyên nhân đẩy con người đến chỗ đối đầu với thiên nhiên. “Thành phố trong cơn cuồng vọng của chủ nghĩa tiêu dùng đã nảy sinh ma lực đẩy con người, thiên nhiên đến vực thẳm hủy diệt. Giữa niềm hạnh phúc làm chủ khoa học kỹ thuật, niềm hân hoan bởi ảo tưởng thống trị tự nhiên, bởi sự tăng trưởng kinh tế, bởi lợi ích trước mắt mà công cuộc hiện đại hóa mang lại, con người vẫn luôn cảm thấy lẻ loi, thất vọng về thực tại. Khi chủ nghĩa tiêu dùng lên ngôi, sống trong tâm thế chạy đua với đồng tiền, coi thiên nhiên là công cụ tất yếu để phục vụ cho những ham muốn tột cùng, con người dần đánh mất đạo đức sinh thái và lâm vào những xúc cảm bi quan của sinh thái tinh thần” (tr.66).
Từ góc nhìn xã hội đi vào nội tại mỗi cá nhân, nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền mổ xẻ cái tôi tiêu thụ và dục vọng khôn cùng của con người. Không chỉ có thiên nhiên, với cái tôi tiêu thụ, con người còn đánh mất những giá trị nhân văn khác. Trong số đó, niềm tin tưởng và lòng trắc ẩn trở nên khan hiếm trong đời sống hôm nay. Giữa người với người, giữa người với thiên nhiên, cái tôi tiêu thụ ngày càng củng cố chủ nghĩa cá nhân, thậm chí cực đoan hóa chủ nghĩa cá nhân, theo đó làm gia tăng ý thức chiếm hữu. Con người ta ngày càng muốn có nhiều, có nhiều hơn nữa; sở hữu càng nhiều càng tốt. Nhưng, lòng tham không đáy đó cũng là vực thẳm của đời người. Việc sống của con người rốt cuộc bị thu gọn lại thành quá trình làm nô lệ cho lòng tham. Đà biến đổi này không chỉ gây thảm trạng cho thiên nhiên mà chính bản thân con người cũng phải đối diện thường trực với thách thức của việc sống còn. Nhất là sự sống còn trong các đô thị hiện đại. Đô thị hóa qua văn xuôi Nam Bộ đã gợi mở những ưu tư cần thiết để lay động tâm hồn con người, kêu gọi con người thay đổi tự thân, hạn chế hoặc kiềm hãm cái tôi tiêu thụ để cứu lấy môi trường. Nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền nhấn mạnh: “Bức tử tự nhiên, môi trường sống, con người trở thành nạn nhân của chính mình, ngày càng đi đến bờ vực cái chết - và cay đắng nhất là chết ngay trong khi vẫn đang tồn tại - do chính sự thờ ơ, vô cảm, thiếu tôn trọng tự nhiên của mình tạo ra. Thẳng thắn và mỉa mai, nhà văn đã phê phán hiện tượng “Cái tôi tiêu thụ” (Consumer Self) nhằm khẳng định thế giới này không chỉ tồn tại mỗi vật chất; những giá trị vô hình của đời sống như tình yêu, niềm tin, an yên mới là đích đến của con người. Chỉ có nỗ lực “xanh hóa” không gian sống, người dân đô thị mới có cơ hội sống cân bằng, bền vững trong tương lai” (tr.67).
Từ sáng tạo văn học đến phê bình văn học, ý thức phản tỉnh đã trở thành một khía cạnh chân dung học thuật của nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền. Bao hàm trong ý thức phản tỉnh này, đó là nỗi ưu tư, niềm thao thức, nhận thức về trách nhiệm, vai trò và tiếng thúc giục phải hành động; nhất là cái nhìn ngược lại chính bản thân mỗi con người. Với những vị trí khác nhau trong đời sống, sự phản tỉnh của tập sách này giúp bạn đọc nhìn lại để nhìn sâu hơn vào chính đời sống bản thân. Từ đó, bạn đọc nhìn rộng ra xung quanh, nhìn hướng đến tương lai. Nhờ đó, trải nghiệm sống của mỗi người sâu sắc, vững bền và hoàn thiện hơn.
5. Nhìn vào cốt tủy của ý thức phản tỉnh, tập sách của PGS. TS Bùi Thanh Truyền đặt trên nền tảng tư tưởng và truyền thống văn hóa sâu bền. Để khuếch trương khả năng cảm hóa của văn chương, nhà nghiên cứu Bùi Thanh Truyền dựa trên tư tưởng sinh thái và đạo đức truyền thống. Ông nhìn thấy nguyên nhân thảm trạng sinh thái: sự suy thoái đạo đức của con người. Cụ thể, đó là lòng tham. Lòng tham không đáy của con người đã biến thiên nhiên từ một bà mẹ hiền trở thành đối thủ hung bạo. “Sự lạm dụng tự nhiên không thương tiếc, làm biến dạng, phá hỏng môi trường sống, phá vỡ sự cân bằng sinh thái đã khiến con người phải chịu hậu quả khôn lường từ những cơn thịnh nộ của tự nhiên. Người mẹ vĩ đại ấy đã không đủ bao dung trước dục vọng của con cái. Đâu còn là cha trời, mẹ đất, bạn cây, tình sông, nghĩa núi, tự nhiên giờ đã trở thành đối thủ của con người” (tr.61).
Ý thức chiếm hữu là biểu hiện của dục vọng. Lòng ham muốn của con người không có điểm dừng. Con người muốn chiếm hữu hoàn toàn những tài nguyên thiên nhiên không thuộc về mình và bất cần biết bị tàn phá thì cuộc sống con người sẽ tan hoang. Dẫu nhìn thấy tận mắt sự “thâm”, nhưng con người cũng không thể hạn chế lòng “tham”. Lúc đó, lòng tham chính là huyệt mộ của con người. Tư tưởng sinh thái trong chuyên khảo của PGS.TS. Bùi Thanh Truyền đồng thời là tư tưởng trong giáo dục. Những chia sẻ trong tập sách cũng là bài học sinh thái, để mỗi người tự phản tỉnh, tự nung rèn và chuyển hóa.
Qua chuyên khảo Môi trường kêu cứu văn chương đáp lời, độc giả nhận ra chân dung học thuật của nhà sư phạm Bùi Thanh Truyền. Đó là chân dung kết hợp của nét đẹp nhân văn, tầm nhìn đa chiều, dự phóng xa rộng, ý thức phản tỉnh và tư tưởng sinh thái đậm màu sắc văn hóa truyền thống Nam Bộ. Tập sách cũng cho thấy phong cách nghiên cứu của ông kết hợp với tác phong của nhà giáo khoa. Mang nhiều giá trị học thuật, song nghiên cứu của ông cũng đủ gần gũi để tác động đến rộng rãi độc giả. Cách viết dung dị, chân thành giúp nội dung nghiên cứu còn đọng lại sâu sắc trong lòng bạn đọc.
Tóm lại, ý nghĩa của việc nghiên cứu không dừng lại ở những trang viết nặng chữ nghĩa mà ở khả năng tác động vào lòng người. Sự tác động này, có thể làm thay đổi phần nào lối sống con người, nhất là con người trong bối cảnh đô thị công nghiệp. Thông qua công trình này, nhà nghiên cứu, nhà sư phạm Bùi Thanh Truyền cùng cộng sự kỳ vọng xây dựng nền tảng ban đầu bền vững nhằm hạn chế thực trạng khủng hoảng sinh thái Nam Bộ.
T.B.Đ
(TCSH450/08-2026)
Tải mã QRCode
VÕ VĨNH KHUYẾNBa mươi năm, sau khi Bác qua đời (1969 - 1999) có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều chuyên luận và khá nhiều bài viết trên các báo, tạp chí trong và ngoài nước về thơ, văn của Bác. Quy mô và mức độ có khác nhau. Tuy vậy, vẫn có chỗ chưa được khảo sát một cách đầy đủ, chưa được đầu tư nghiên cứu một cách thỏa đáng. Trong phạm vi, khả năng cá nhân và nội hàm vấn đề, chúng tôi mạnh dạn trình bày một số suy nghĩ về thơ Bác viết cho thiếu nhi.
NGÔ TỰ LẬP(Tiếp theo TCSH số 127/9-99)
NGÔ TỰ LẬP1.Platon nói rằng không thể có sự bình đẳng của những kẻ vốn không bình đẳng về mặt năng lực tự nhiên. Đó là xã hội người, nhưng chúng ta cũng có thể nói tương tự như vậy về xã hội từ ngữ.
ĐÀO DUY HIỆP “Hội làng mở giữa mùa thu Giời cao gió cả giăng như ban ngày” (Nguyễn Bính)
YURI BONDAREVTên tuổi của nhà văn Nga Yuri Bônđarép rất gần gũi với bạn đọc Việt Nam qua những tác phẩm nỗi tiếng của ông đã được dịch ở ta vào thập kỷ 80 như: "Các tiểu đoàn xin chi viện", "Tuyết bỏng", "Bến bờ", "Lựa chọn", "Trò chơi"... Là một trong những nhà văn Xô Viết hàng đầu miêu tả hùng hồn và chân thực chủ nghĩa anh hùng cách mạng của quân và dân Liên Xô trong cuộc chiến tranh vệ quốc thần thánh chống phát xít Đức 1941- 1945, Bônđarép đã được phong Anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa, được tặng giải thưởng Lênin, các giải thưởng Quốc gia, giải thưởng Lép Tônxtôi và M.Sôlôkhốp, giải thưởng toàn Nga "Xtalingrát"...
TRẦN ĐÌNH SỬVăn học Trung Quốc trong cơ chế thị trường đã có những biến đổi khá lớn. Theo các tác giả của sách Văn học Trung Quốc thế kỷ XX xuất bản tại Quảng Châu năm 1988 có thể nắm được một đôi nét diện mạo, chứng tỏ văn học Trung Quốc không còn có thể tồn tại theo phương thức cũ. Cơ chế thị trường đã làm cho nhà văn và nhà phê bình phải suy tính lại về sách lược sinh tồn và phương hướng phát triển nghề nghiệp.
ĐOÀN TUẤNThạch Lam qua đời cách đây đã hơn nửa thế kỉ. Ông để lại cho chúng ta một khối lượng tác phẩm không lớn nhưng chúng đã trở thành một mẫu số vĩnh hằng trong văn học Việt Nam. Tiếc rằng chúng ta đã không thể lưu giữ một bức chân dung nào của Thạch Lam. Thậm chí mộ ông được chôn cất nơi nào, cũng không ai biết.
NHẬT CHUNG (Đọc bài thơ XÓM LỤT của anh Phạm Xuân Phụng)Anh Phụng là bác sĩ ở Bệnh viện Trung ương Huế. Tôi tìm hết trong tuyển tập HAI THẬP KỶ THƠ HUẾ, chỉ duy nhất bài thơ này viết về cảnh lụt lội hàng năm vẫn xảy ra ở mảnh đất nghèo khó. Trong những ngày đau buồn, khi nước vừa rút, trắng bợt trước mắt tôi những bài thơ tình èo uột nỉ non ẻo lả, và đứng dậy trước mắt tôi một bài thơ XÓM LỤT.
PHONG LÊBến không chồng - Giải thưởng Hội Nhà văn năm 1991 đưa nhanh Dương Hướng lên một vị trí cao trong thành tựu văn học Đổi mới. Không thuộc đội ngũ “tiền trạm” xuất hiện từ đầu những năm 80 như Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Mạnh Tuấn (sinh năm 1948) - người cùng thế hệ với anh (sinh 1949), đến tuổi 40 mới bắt đầu trình làng với tập truyện ngắn Gót son (1989), thế mà chỉ 2 năm sau, Dương Hướng bỗng trở thành một “tên tuổi” với Bến không chồng, góp mặt cùng Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh làm nên một bộ ba sáng giá trong văn học mở đầu thập niên 90, năm năm sau khởi động của công cuộc Đổi mới.
HÀ QUANG MINHLTS: Liệu có phải văn hóa chỉ đơn thuần là văn hóa hay nói cách khác là chỉ chứa đựng các yếu tố văn hóa không? Câu trả lời chắc chắn là không. Văn hóa mang cả trong nó tính chính trị và kinh tế. Trong khuôn khổ bài viết này, chỉ nhắc tới tính kinh tế trong văn hóa mà thôi nhưng hy vọng nó sẽ đóng góp nhiều cho công cuộc xây dựng một xã hội văn minh hơn, công bằng hơn.
ĐỖ LAI THÚYVề Kinh Bắc với những hội hè, chùa chiền, với đồng chiều cuống rạ, dây bìm bìm, bí lông tơ, giun đất, con gà trụi, châu chấu.. làm người đọc nhớ đến dòng thơ viết về nông thôn, nhất là thơ Nguyễn Bính. “ Trong các nhà thơ cùng thời viết về nông thôn như Bàng Bá Lân, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ... có lẽ chỉ có Nguyễn Bính là nhận thức sâu sắc được sự thay đổi của thôn quê trước “ cuộc xâm lăng” của đô thị.
TRẦN VĂN TOÀN - NGUYỄN XUÂN DIÊN1. Ảnh hưởng của Thơ Đường đối với Thơ Mới là một vấn đề từ lâu đã được đề cập tới. Ngay từ năm 1942, Hoài Thanh- Hoài Chân trong Thi nhân Việt Nam mặc dù giành nhiều trang để miêu tả ảnh hưởng của thơ Pháp (đặc biệt là trường phái Tượng trưng) nhưng các ông đã trân trọng và có một chút hứng thú đặc biệt về ảnh hưởng của Thơ Đường đối với Thơ Mới (điều này được bộc lộ qua công phu miêu tả, khảo cứu và cụ thể hơn từ chính số lượng trang viết). Khi phân chia các dòng mạch Thơ Mới, Hoài Thanh- Hoài Chân nói tới dòng mạch chịu ảnh hưởng của thơ Pháp, dòng mạch mang tính cách Việt, đồng thời cũng nói tới dòng mạch chịu ảnh hưởng từ Đường thi.
HOÀNG NGỌC HIẾN…Trong thời kỳ đổi mới xuất hiện nhiều tác phẩm cảm hứng phê phán rất mạnh. Có những quan điểm và giọng điệu phê phán rất khác nhau: xót xa và lo thương, căm uất và hằn học, tỉnh táo và điềm đạm... Cảm hứng phê phán mang tinh thần hài hước khoan hòa sẽ tạo một vị trí đặc biệt cho Nguyễn Việt Hà trong văn xuôi Việt Nam đương đại…
ALEXANDER GENISTrên thị trường Mỹ đã xuất hiện những cuốn sách điện tử đầu tiên. “Softbook” - một đĩa điện tử có màn hình bọc da. Sức chứa - 100 000 trang, trọng lượng - 15 kg, giá cả - 300 đôla cộng 10 đôla kết nối mỗi tháng. “Paketbook” giá 500 đôla, nhưng đi kèm với nó phải có máy tính cá nhân. “Dedicate Reader” - một sổ tay điện tử. Nó giống như một cuốn sách thực sự, có một màn hình kép chứa các bản vẽ, bản đồ, sơ đồ, bảng biểu. Giá là 1500 đôla. Như kinh nghiệm cho thấy, không ai thích đọc văn bản theo màn hình, vì thế tại viện nghiên cứu “Media-lab” người ta đang tìm cách chế tạo thứ “mực điện tử” - những cái bao hết sức nhỏ có thể tùy theo cường độ và hướng của dòng điện sắp xếp lại với nhau để tạo thành văn bản. Theo cách đó, gần như loại sách bằng giấy thông thường có thể được in lại - thay một nội dung này bằng một nội dung khác. Tờ “New York Times” viết: “Ngay giờ đây đã thấy rõ sách điện tử là điều tất yếu. Nếu như không phải là sự thay thế sách in, thì cũng là sự luân phiên nó”. (Theo báo chí)
TRẦN ANH PHƯƠNGCầm trên tay tập thơ "Người hái phù dung" của Hoàng Phủ Ngọc Tường tôi như đọc với chính mình giữa đêm khuya lặng lẽ bên ngọn đèn. Cảm nhận đầu tiên về thơ anh không phải thơ để đọc giữa chốn đông người hay ở trong hội trường lớn, thơ anh chỉ đến với người đọc khi chỉ còn lại một mình đối diện với chính mình, tìm lại mình trong những con chữ lan toả như từng đợt sóng, xâm chiếm choáng ngợp lòng người...
TRẦN THIỆN KHANH Inrasara nhập cuộc văn chương từ rất sớm. Ngòi bút của Inrasara chạm được vào những vấn đề cốt tử của nghệ thuật. Inrasara đã sống thực sự với đời sống văn chương đương thời.
HUYỀN SÂM - NGỌC ANH 1. Umberto Eco - nhà ký hiệu học nổi tiếng.Umberto Eco chiếm một vị trí rất đặc biệt trong nền lý luận đương đại của Châu Âu. Ông là một triết - mỹ gia hàn lâm, một nhà ký hiệu học uyên bác, một tiểu thuyết gia nổi tiếng và là giáo sư danh dự của trường Đại học Bologne ở Italia. Tư tưởng học thuật của ông đã tác động mạnh mẽ, tích cực đến đời sống trí tuệ của sinh viên và giới nghiên cứu trong suốt nửa thế kỷ qua. Ông có mặt trong danh sách của hai mươi nhà tư tưởng đương đại lớn nhất thế giới, và cũng là ứng cử viên thường trực của Viện Hàn lâm Thụy điển về việc bình chọn giải Nobel văn học.
ĐỖ NGUYỄN VIỆT TƯ (Nhân đọc thơ Hoàng Vũ Thuật)Trong con người cũng như trong vũ trụ luôn luôn hiện diện một mâu thuẫn bất biến, nhờ cái khối mâu thuẫn này mà nó tồn tại, phát triển và trở nên thống nhất. Con người luôn đi tìm chính mình trong một cuộc phiêu lưu vô định, không bao giờ bằng lòng với những cái đã có, bản ngã lúc nào cũng thôi thúc sáng tạo để tìm ra cái mới. Nhà thơ luôn đồng hành với cuộc phiêu lưu của những con chữ để đi đến những miền đất lạ, những vùng cảm xúc.
NGUYỄN KHOA BỘI LANSau mấy tháng mưa tầm tã và lạnh thấu xương, qua đầu tháng chạp âm lịch, toàn khu Hạ Lào bắt đầu tạnh. Mặt trời lại hiện ra đem ánh sáng sưởi ấm những khu rừng bạt ngàn từ Trường Sơn lượn xuống. Ở các suối nước không còn chảy như thác đổ, ở Xê Công dòng nước cũng đã trở lại hiền hòa. Các con đường lớn, đường nhỏ bắt đầu khô ráo.
TRẦN ĐƯƠNGTôi được làm quen và có quan hệ cởi mở với nhà thơ Tố Hữu từ mùa thu năm 1973, sau khi ông dẫn đầu Đoàn đại biểu Đảng ta đi dự Đại hội đại biểu Đảng Cộng sản Đức (DKP) họp tại thành phố cảng Hăm-bugr). Từ miền Tây, ông sang Béc-lin, Cộng hòa Dân chủ Đức, theo lời mời của Bộ chính trị Đảng xã hội chủ nghĩa thống nhất Đức (SED) với mục đích thăm, nghiên cứu và trao đổi về công tác tư tưởng giữa hai Đảng.