Kỷ niệm về một cuộc gặp gỡ cuối năm và về giáo sư Tạ Quang Bửu

10:02 02/03/2010

PHONG LÊTôi được một "cú phôn" mời dự cuộc gặp mặt của một nhóm anh em nhân ngày 20-11 và nhân 40 năm Ủy ban khoa học nhà nước.

GS Tạ Quang Bửu - Ảnh: vietnamnet.vn

Tôi hơi ngần ngại vì tuy tôi về Viện Văn học tháng 9-1959, là năm Ủy ban khoa học nhà nước, cơ quan "mẹ" của Viện Văn học thành lập, nhưng địa chỉ 20 Lý Thái Tổ của tôi hơi... xa 39 Trần Hưng Đạo. Và dường như bốn anh em: Văn, Sử, Triết, Kinh tế trong tiểu gia đình khoa học xã hội có phần lẻ loi trong đại gia đình khoa học nhà nước.

Nhưng khi nghe nói sẽ có cuộc đến thắp hương nơi bàn thờ Giáo sư Tạ Quang Bửu thì tôi dứt khoát đi ngay, dẫu nhà đang nhiều khách, vì là ngày 20-11.

Tôi đi ngay bởi G.S Tạ Quang Bửu là người từ lâu tôi rất ngưỡng mộ.

Tôi đi ngay, vì lần đầu tiên có dịp đến thăm nhà riêng giáo sư, người - với tư cách là Phó chủ nhiệm kiêm Tổng thư ký UBKHNN, cũng là Thủ trưởng... trên (hoặc xa) của tôi. Đến với thủ trưởng cũ và người thầy gián tiếp của mình, có dịp nào hơn ngày 20-11 này!

Tôi đã có dịp nghe và đọc nhiều bài viết về chân dung và sự nghiệp của GS. Tạ Quang Bửu viết với lòng tin rằng, vào những năm đầu 60, ở địa chỉ 39 Trần Hưng Đạo, nếu tôi có dịp tiếp xúc với vị thủ trưởng cực kỳ uyên bác và giản dị là ông, hẳn thế nào tôi cũng học được ở ông rất nhiều điều, biết đâu, cả những chỉ dẫn cụ thể cho nghề nghiệp của mình. Bởi ông là một nhà bách khoa, có vốn học vấn sâu về rất nhiều ngành khoa học tự nhiên và công nghệ. Và tôi tin, ông cũng có tư cách bách khoa trên cả các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Bởi hai lĩnh vực trên nói cho cùng đâu phải quá tách biệt hoặc đối lập nhau. Và bởi cái vốn đọc về văn hóa phương Tây suốt tuổi trẻ và thời thanh niên của ông đâu phải là nhỏ. Và còn bởi cái phong cách giản dị, cởi mở, hay đùa vui một cách trào phúng và sự ham say học tập nhằm cập nhật và mở rộng tri thức vốn có ở những người giàu kiến thức nói chung. Tôi, một hậu sinh ở tuổi 20 đã chọn các bậc thầy trực tiếp của mình là Đặng Thai Mai, Nguyễn Khánh Toàn, Hoài Thanh..., cũng sẽ càng thêm hạnh phúc nếu có thêm các bậc thầy gián tiếp như Tạ Quang Bửu.

Tôi tiếc là đã bỏ lở cơ hội ấy!
Tôi rất thấm thía cái cảm giác "bỏ lỡ" ấy khi nghe tất cả các đồng nghiệp trong buổi họp, những người cùng về 39 Trần Hưng Đạo vào năm 1959-1960 với tôi, kể lại những kỷ niệm sâu sắc với GS.Tạ Quang Bửu, được nghe ông nói chuyện, được trực tiếp nghe ông chỉ dẫn - những chỉ dẫn rất sáng suốt, rất đích đáng cho cuộc đời nghề nghiệp của mình.

Được gặp gỡ, được tiếp xúc, được học hỏi, được chỉ dẫn bởi một con người như thế thật biết bao hạnh phúc cho bất cứ ai "trên con đường học tập và nghiên cứu" - theo cách nói của Đặng Thai Mai.

Giờ đây, nói về ông, biết bao nhiêu cho đủ!

(Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp Tạ Quang Bửu trong những năm kháng chiến chống Mỹ - Ảnh: nguoinoitieng.vn)

Một tuổi trẻ rất nổi tiếng học giỏi. Được học bổng của Nam triều sang Pháp học. Lại do học giỏi mà tiếp tục được học bổng để từ Pháp sang Anh. Học cùng lúc nhiều ngành khoa học; ngành nào học cũng xuất sắc, nhưng không nhằm mục tiêu lấy bằng. Bởi nếu lấy bằng xong là phải về nước ngay theo quy định của chính quyền bảo hộ. Bởi ý thức sâu sắc về mục tiêu phải tranh thủ chiếm lĩnh thật nhiều các tri thức để về gíup nước. Tri thức và tri thức. Tri thức - không phải của một chuyên ngành mà là tri thức rộng, gồm nhiều ngành. Tri thức thực chất - chứ không phải mảnh bằng. Mà mảnh bằng trong xã hội thuộc địa lúc ấy - và cũng chẳng phải riêng cho xã hội thuộc địa - mới chính là chìa khóa để "vinh thân phì gia". Thế mà Tạ Quang Bửu đã về nước gần như không có... bằng, điều cực kỳ khó hiểu đối với xã hội, nhưng lại rất dễ hiểu, đối với ông. Một định hướng như thế phải nói là cực hiếm, là chưa có ai ngoài ông, và do thế mà tuyệt vời, xứng đáng là một nhân cách lớn, một Kẻ Sỹ của thế kỷ.

Tôi không có khả năng đi sâu vào tư cách bác học của Tạ Quang Bửu trên nhiều lĩnh vực khoa học tự nhiên - người mà nhiều nhà khoa học nổi tiếng hiện nay đều tôn vinh là bậc thầy.

Định hướng này trong tu dưỡng bản thân nơi Tạ Quang Bửu rồi sẽ trở nên tuyệt vời thích dụng với thời cuộc, khi ông là Bộ trưởng, rồi thứ trưởng Bộ Quốc phòng (1). Và rồi sẽ quy định cách nhìn, cách chỉ đạo của ông, trong tư cách người lãnh đạo ở hàng đầu trên hai lĩnh vực khoa học và giáo dục. Chủ trương khuyến khích các tài năng, chủ trương tuyển chọn và đào tạo các thế hệ trẻ theo nguyên tắc giỏi để thành người thật sự có ích cho công cuộc xây dựng đất nước - đó là một chủ trương sáng suốt và có tầm nhìn xa. Tôi đã được nghe nhiều bậc bố mẹ "thường dân" cảm kích về chủ trương này, và cố nhiên, cũng có nghe những "khó khăn" mà ông đã gặp.

Là người lãnh đạo có vốn học vấn và chuyên môn sâu rộng, lại có chủ kiến lớn, có tầm chiến lược về khoa học, kể cả khoa học về con người, phù hợp với lợi ích của dân tộc và nguyện vọng của nhân dân, Tạ Quang Bửu đã để lại cho hâụ thế một gương mặt thật sáng giá cho giới trí thức Việt Nam thế kỷ XX. Cũng rất sáng giá vì ông không ngại các "va chạm", những "va chạm" càng khẳng định thêm tài năng, phẩm chất và tính cách của ông.

Tôi không có ý định mở rộng câu chuyện về tài năng, phẩm chất, và bao trùm là nhân cách của Tạ Quang Bửu vào dịp này. Đó là một câu chuyện dài, mà một người học trò gián tiếp của ông như tôi, cũng thấy có bao điều đáng nói, nhưng là để nói vào dịp khác, có thể vào dịp 23 tháng 7 năm 2000, kỷ niệm 90 năm sinh của ông.

Xúc động vì cuộc gặp gỡ thân tình giữa 15 anh em, số lớn thuộc khối khoa học - kỹ thuật, những người vào nghề ngay từ năm đầu tiên thành lập Ủy ban khoa học nhà nước (tiền thân của Bộ khoa học, công nghệ và môi trường, Trung tâm khoa học tự nhiên và công nghệ, Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn sau này) cùng với bà Oanh, phu nhân của GS.Tạ Quang Bửu, sau khi thắp hương ở bàn thờ giáo sư, tôi khẩn trương trong bề bộn công việc cuối năm, để viết bài này. Lúc ra cổng ngôi nhà số 36 Liễu Giai 2N11 phố Đội Cấn, tôi chợt nhớ và hỏi bà Oanh về cái chuồng lợn ông bà từng nuôi - nơi ông Bộ trưởng, nhà khoa học tài danh thường cùng khách ra xem và bình luận thật vui vẻ về tướng mạo đàn lợn có công... nuôi người lúc ấy, bà cười trả lời:

-"Đó là hồi ở Hoàng Diệu!" (2)

P.L
(132/02-2000)

------------------------
(1) Có chuyện ngược như thế, xin dành nói trong một dịp sau.
(2) Tức là đường Hoàng Diệu

Đánh giá của bạn về bài viết:

0 đã tặng

Bày tỏ cảm xúc Mã QRCode

Bình luận (0)

Tin nổi bật

Nhà văn dụng võ (Hoặc là “Vạch túi cho người xem... bia”)

Xem thêm

Lão nhà văn Trang Thế Hy: đêm nghe dừa rụng ngày nhìn chuột rơi

THANH THẢO“gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còngvề sông ăn cá về đồng ăn cua”
Chuyện “họp” và “làm” của các nhà văn ở Huế

NGUYỄN KHẮC PHÊCó lẽ trong các loại tổ chức hội đoàn, tổ chức các Chi hội nhà văn (thuộc Hội Nhà văn Việt Nam) là ít họp hành nhất; trong đó Chi hội ở Thừa Thiên Huế hẳn được xếp “đầu bảng” về “thành tích” này.
Festival Huế 2006 với ông Hoàng Phủ

NGUYỄN ĐÌNH CHÍNHĐêm hè từ 7 giờ tối tới 7 giờ sáng. 12 giờ liên tục nhận những cái rùng mình trong toa máy lạnh ghế mềm chuyến tầu xuyên Việt. 9 giờ sáng xuống Huế. Cơn mưa rớt bão Chanchu đã tạnh. Nắng Huế nhức đầu. Khách sạn Duy Tân. Nằm đọc Tạp chí sông Hương.
Trò chuyện 700 năm thơ Huế với Hải Trung

Gắn liền với 700 năm Thuận Hoá - Phú Xuân, 700 năm thơ Huế là tập thơ do Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật tỉnh, Hội Nhà văn TT-Huế phối hợp thực hiện và sẽ ra mắt bạn đọc trong thời gian đến. Đây sẽ là tập thơ có bề dày và cũng là tập thơ đầu tiên khái quát một chiều dài với một diễn trình lịch sử thơ ca của vùng đất TT-Huế.
Nhà thơ không bao giờ lớn tiếng

ĐÀO ĐỨC TUẤNNhà thơ Lê Văn Ngăn sinh năm 1944 ở làng Niêm Phò, xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, Thừa Thiên Huế; hiện sống tại TP Quy Nhơn, Bình Định. Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, nguyên Phó Chủ tịch Hội VHNT Bình Định. Thơ in trong nhiều tuyển tập trong và ngoài nước nhưng chỉ có một tập riêng “Viết dưới bóng quê nhà” (NXB Hội Nhà văn - 2008).
“Văn học trẻ - nhìn lại và phát triển”

NGỰ VIÊNLTS: Văn học trẻ Huế hiện nay như thế nào? Các tác giả trẻ đang ở đâu? Tại sao đã nhiều năm nay, không có một hội viên mới nào của Hội Nhà văn Thừa Thiên Huế ở độ tuổi thậm chí U40? Đâu rồi, một sân chơi văn học vốn là niềm tự hào một thời của những cây bút trẻ Huế?... Một thực tế đầy bức xúc đã khiến những người có trách nhiệm không thể tiếp tục ngồi yên. Cuộc tọa đàm “Văn học trẻ Huế- nhìn lại và phát triển” do Tạp chí Sông Hương và Hội Nhà văn Thừa Thiên Huế phối hợp tổ chức vào sáng chủ nhật 12/10 vừa qua, nói như nhà văn Tô Nhuận Vỹ, “lẽ ra phải được tổ chức từ lâu”…
Một thời tôi đã sống

BỬU NAM* Để tưởng nhớ Trịnh Công Sơn và Ngô Kha1. Buổi chiều nắng vàng rực trên tàn cây xanh. Hình như có một con chim nhỏ nào đó đang líu lo trong lùm cây trên cao.
Năm gương mặt văn nghệ tuổi Tuất

NGUYỄN THỤY KHA1. BÁC CẢ KHOÁTNhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát sinh năm Canh Tuất 1910 - năm Tuất đầu tiên của thế kỷ XX. Bởi vậy, bác mang bản mệnh Dương Thoa Xuyên Kim (vàng trang sức).
Nhạc sĩ Phạm Duy “Biết ái tình ở dòng sông Hương”

NGUYỄN ĐẮC XUÂN thực hiệnNhạc sĩ Phạm Duy sinh trưởng ở Hà Nội (5.10.1921), một thời gian dài sinh sống ở miền Nam và nước ngoài, tác phẩm của ông gắn bó với nhiều địa phương trong cả nước. Do hoàn cảnh lịch sử, ông đã có những quan hệ đặc biệt với Huế, với vùng núi Ngự sông Hương.
Văn Cầm Hải

NGÔ MINHTrên hành trình văn chương thăm thẳm, mỗi nhà văn đều có một lối khởi hành riêng. Đối với nhà văn trẻ Văn Cầm Hải, con đường đó bắt đầu từ sự lựa chọn đầy nghị lực: Anh không ăn bóng một thời đã đi qua. Câu thơ Hải viết về Apolinaire như một tuyên ngôn của mình! Quen thân Văn Cầm Hải hơn 10 năm nay, tôi thấy chàng trai trẻ này là một mẫu thanh niên hiện đại trong suy nghĩ và sáng tạo nghệ thuật, ham học hỏi, có chí tiến thủ, không bao giờ bỏ phí thời gian vào những say mê vô bổ.
Thương tiếc nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng

LGT: Nhà văn, nhà báo Nguyễn Xuân Hoàng sinh ngày 30-8-1966, đảng viên Đảng cộng sản Việt Nam, nguyên Phó Trưởng phòng chương trình Đài PTTH TT.Huế, ủy viên thường vụ Hội Liên hiệp VHNT TT.Huế, ủy viên thường trực Hội Nhà văn TT.Huế, Trưởng ban Biên tập TCSH, Thư ký Chi hội Nhà báo TCSH đã đột ngột qua đời ngày 16 -12-2006 tại Huế. Thương tiếc anh và thể theo nguyện vọng của bạn hữu, đồng nghiệp, Sông Hương xin dành số trang đáng kể đăng điếu văn của Hội Liên hiệp VHNT cùng các bài viết viếng, tiễn đưa anh về nơi an nghỉ cuối cùng.Nguyễn Khắc Thạch - Lê Văn Phương - Lê Huỳnh Lâm - Trần Tuấn - Nguyễn Trương Khánh Thi - Hồ Thế Hà - Trần Hạ Tháp - Đào Đức Tuấn - Tỷ Em - Ngô Minh - Lãng Hiển Xuân - Phạm Thị Anh Nga - Hồ Đắc Thiếu Anh - Nguyên Quân - Đinh Thu - Nhất Lâm - Ngô Cang - Ngàn Thương - Lê Ngã Lễ
Nhà viết kịch Ngọc Tranh, “gừng càng già càng cay”

NGÔ MINHDịp sát Tết Đinh Hợi, thoáng thấy tôi trên đường Lê Lợi, anh Ngọc Tranh ra hiệu dừng xe rồi nhanh nhẹn mở tờ báo Tuổi Trẻ ra, nheo nheo con mắt cười hồ hởi: “Mình làm Trò chơi mà được Trời cho, ông thấy ngon không?”. Thì ra, báo Tuổi Trẻ ra ngày 13-2-2007, tức ngày 26 Tết, đưa tin Liên hoan hài kịch Xuân 2007 của Thành phố Hồ Chí Minh vừa kết thúc tại sân khấu nhạc nước Đầm Sen, nhóm Hoàng Sơn được giải nhất với vở hài kịch ngắn Trời cho.
Nhạc sĩ Trần Hữu Pháp 75 mùa xuân

MAI VYNhạc sĩ Trần Hữu Pháp sinh ra và lớn lên trong một gia đình nho giáo nghèo tại huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định. Từ năm 1946, Trần Hữu Pháp thoát ly gia đình phục vụ cách mạng. Trong sáu mươi năm, anh đã gắn bó với nhiều vùng đất của Tổ quốc.
“Bác ơi! tim Bác mênh mông thế!”

TRẦN ĐƯƠNGCuối năm 1973, đầu năm 1974, khi bắt đầu tiến hành tuyển chọn và dịch thơ của Tố Hữu ra tiếng Đức, tôi có gửi tới nhà thơ danh mục những bài cần dịch và xin ông cho ý kiến.
Gặp gỡ nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường những ngày đầu năm tại Huế: “văn chương đòi hỏi cái gì... hơn cả máu!”

Sức sống của Hoàng Phủ Ngọc Tường sau cơn bạo bệnh là một niềm vui cho làng văn học Việt . Trong những ngày tháng điều trị, những trang viết của ông không vì thế “đóng cửa” mà nhiều khi lại thăng hoa vì đây là khoảng thời gian đúc kết của một chuỗi dài “ham chơi”, một thời đã từng lên rừng xuống bể, vào Nam ra Bắc với biết bao “Miền gái đẹp”... Không bao giờ dừng bước - Đó cũng là cốt cách của nhà văn gốc Bích Khê, Quảng Trị này.
Những mối tình nước mắt của tử tù Lê Quang Vịnh

NGÔ MINHLTS: Giáo sư Lê Quang Vịnh, người trí thức Sài Gòn yêu nước bị toà án binh đặc biệt của Chính quyền Sài Gòn kết án tử hình năm 1962 và đày ra Côn Đảo biệt giam trong chuồng cọp, hầm đá, bị khổ sai suốt 14 năm ròng, từ năm 1962 - 1975. Cuộc đời và nhân cách, ý chí kiên cường của người tử tù nổi tiếng này là một pho truyện lạ lùng và hấp dẫn. Nhà thơ Ngô Minh vừa hoàn thành bản thảo tập ký sự “Chuyện tử tù Lê Quang Vịnh”. Chúng tôi xin giới thiệu với bạn đọc chương nói về những mối tình nước mắt của Lê Quang Vịnh trong thời gian hoạt động cách mạng ở Sài Gòn, trước khi bị án tử hình.
Phùng Quán và tôi

HOÀNG VŨ THUẬT
Nhà thơ Thu Nguyệt: “Ta ngồi đo đếm mênh mông”

Sinh ngày 02 tháng 8 năm 1962 tại Cao Lãnh, Đồng ThápTốt nghiệp Trường Viết văn Nguyễn Du (khoá III).Hiện công tác ở Báo Tuổi Trẻ, thành phố Hồ Chí MinhHội viên Hội Nhà văn Việt NamBài “copy” sau đây là cuộc trò chuyện giữa nhà thơ Thu Nguyệt và nhà báo Diễm Chi, đăng trên báo Phụ nữ chủ nhật thành phố Hồ Chí Minh.http://thunguyetvn.com
Nhà văn Sơn Nam nghèo mà sang

NGUYỄN QUANG SÁNG“Cách đây ba năm tôi có viết về nhà văn Sơn , chớ không phải khi nghe tin anh đi xa rồi, tôi mới nghĩ đến anh. Tôi viết về anh lúc anh còn khoẻ mạnh và minh mẫn. Anh đã đọc, gật đầu, cười…”.
Đọc Nhã Ca hồi ký - Bình luận của một người trong cuộc

NGUYỄN ĐẮC XUÂNLTS: Cuộc tấn công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 là một cuộc tập kích chiến lược. Thắng lợi của cuộc tập kích ấy buộc Đế quốc Mỹ giữa lúc có đông quân nhất ở Việt Nam, hy vọng sẽ chiến thắng bằng quân sự phải xuống thang chiến tranh, ngồi vào bàn hoà đàm mở đầu cho thời kỳ thất bại của Mỹ dẫn đến chỗ Mỹ phải rút chạy khỏi miền Nam Việt Nam.