Huế & người phản biện của tôi

08:57 20/04/2026

NGUYỄN THẾ QUANG

Tôi sinh ra và lớn lên cùng non nước xứ Nghệ, nhưng xứ Huế và những con người nơi đây có sức thu hút diệu kỳ.

Nhà văn Nguyễn Thế Quang (bên trái) và nhà văn Nguyễn Khắc Phê

Tôi nhiều lần vào đất Cố đô. Tôi đã vào Hoàng cung thăm nơi ở của các vua và quan lại thời Nguyễn. Tôi kính cẩn thăm chùa Thiên Mụ và lăng tẩm các vua nhà Nguyễn. Tôi bồi hồi đi về trên dòng Hương nghe hát những điệu dân ca xứ Huế; vào Trường Trung học phổ thông chuyên Quốc Học Huế. Tôi la cà các quán cà phê, các hiệu sách bên dòng Hương. Tôi dừng lại khá lâu trước bến Thương Bạc nhẩm đọc những đôi câu đối của cụ Hoàng Hương Sơn Nguyễn Khắc Niêm hồi làm Phủ doãn nơi này. Tôi càng nhớ ông nội tôi, cử nhân Nguyễn Thế Cát. Những ngày lớn lên tôi đã biết tiếng cụ Hoàng trẻ tuổi nhưng tài cao. Những ngày làm đốc học Anh Sơn, cụ thường ghé qua thảo am của Nguyễn Tiên Sinh thăm ông nội tôi đàm luận văn chương và thế sự. Giờ đây, nhẩm đọc những câu đối tôi càng biết ơn các bậc tiền nhân đã để lại gia tài văn hóa lớn trên đất Cố đô này. Thế nhưng năm 2010 tôi mới biết nhà văn Nguyễn Khắc Phê - con trai của cụ. Lần đó, sau khi xuất bản cuốn tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Du, tôi gửi vào tặng nhà văn Hồng Nhu, người tôi quen thân từ hồi anh công tác tại Ty Văn hóa Nghệ An, sau này anh sống tại Huế đến cuối đời. Anh đã đưa tôi vào con đường văn chương và viết lời giới thiệu cho cuốn sách tiểu thuyết đầu tay này. Tôi không ngờ anh Hồng Nhu mang quyển sách đó sang nhờ nhà văn Nguyễn Khắc Phê để anh viết bài phê bình đăng các báo. Anh Phê điện cho tôi. Tôi biết anh từ đó.

Ngày tôi vào Huế tìm tài liệu để viết về bà Hoàng Thị Loan, cả anh Nhu và anh Phê đều cho rằng ở Liên Xô có Người mẹ của Maxim Gorky, ở Việt Nam có Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi. Cả hai đều viết về người phụ nữ tham gia cách mạng. Với bà Hoàng Thị Loan, người mẹ với công lao nuôi dạy con trong một hoàn cảnh ngặt nghèo. Hình như chưa có một bà mẹ nào như thế được xây dựng thành nhân vật tiểu thuyết thành công. Vả lại, khi dựng bà mẹ của Bác Hồ thành nhân vật tiểu thuyết, nhà văn không dễ hư cấu tùy hứng… Tôi thưa với hai anh: “Chưa viết được về bà Hoàng Thị Loan là em có tội với những bà mẹ Việt Nam, có tội với ngay cả người mẹ đã đẻ ra mình”. Hai anh động viên tôi cố gắng viết. Tôi nhờ đứa cháu dạy đại học ở Huế chở xuống Dương Nỗ vào nơi cụ Nguyễn Sinh Sắc dạy học. Tôi đến nhà anh Phan Thuận An, nhà nghiên cứu văn hóa Huế, anh cho tôi bài văn bia Phổ Lợi của vua Thiệu Trị. Tôi đến nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân ở gác Thọ Lộc. Ông đưa tôi lên tầng 2, nơi chất chứa khối lượng tài liệu đồ sộ. Ông cho tôi đọc tập bút ký lịch sử: Đi tìm dấu tích thời niên thiếu của Bác Hồ tại Huế. Tôi vui sướng hơn tìm được vàng, xin ông đi photo lại cuốn sách này. Trở lại Nghệ An, tôi nhiều lần đến Kim Liên, ra bến đò Nguyễn Sinh Sắc và bà Hoàng Thị Loan đưa bé Khiêm và bé Cung vào Huế. Tác phẩm “Khúc hát những dòng sông” hiện lên dần. Nhà văn Nguyễn Khắc Phê góp ý nên thêm một nhân vật để dẫn dắt câu chuyện. Tôi suy nghĩ nhiều về ý kiến của anh nhưng không thể thêm nhân vật nào được vì như thế sẽ phá thủng kết cấu của câu chuyện… Cho đến nay, tiểu thuyết Khúc hát những dòng sông đã được tái bản nhiều lần. Qua tiếp xúc thấy tôi là người ham học hỏi, anh Phê bảo: “Mình sẽ làm người phản biện cho cậu, luôn luôn chê cậu, có bằng lòng không?”. Được nhà văn kỳ cựu Nguyễn Khắc Phê làm người phản biện là một sự may mắn lớn. Từ đó, anh Phê luôn luôn “chê” tôi, góp ý cho tôi trở thành người phản biện rất tích cực. Khi tôi viết về Nguyễn Công Trứ, lấy tên cuốn sách là Thông reo Ngàn Hống, vừa được mấy chương đầu tôi gửi cho nhà văn Nguyễn Khắc Phê đọc thử. Anh nói với tôi: “Trai gái đã ngủ với nhau thì không còn gì để viết nữa Quang ạ”. Suy nghĩ mãi về lời nói của anh, tôi đã sáng tạo nên nhân vật Hiệu Thư đi suốt toàn bộ tác phẩm và trở thành nhân vật phụ nữ đẹp của văn học Trung Đại. Nếu ở tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Du, tôi viết lời đề từ “Mai cốt cách, tuyết tinh thần” khẳng định tính cách của nghệ sỹ thì ở Thông reo Ngàn Hống mang một dáng dấp cao hơn: Cùng với quân vương, kẻ sĩ phải chịu trách nhiệm về sự hưng vong của Tổ quốc. Câu nói nổi tiếng của Nguyễn Công Trứ: “Giang sơn điên đảo điêu linh thì kẻ sĩ sống mà làm chi” đã trở thành câu nói bất hủ khẳng định phẩm chất của Nguyễn. Có phải nhờ thế mà Thông reo Ngàn Hống đã được Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2015 và Giải thưởng văn học Đông Nam Á năm 2016.

Ở tác phẩm Đường về Thăng Long viết về Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tôi có may mắn được cùng anh Nguyễn Khắc Phê rong ruổi khắp thành Vinh, đến thăm những bà con của anh. Tranh thủ thời gian, tôi trao đổi với anh dự định sáng tác của mình. Nghe xong, ngẫm nghĩ một lúc rồi anh nói với tôi:

- Cậu nên theo phương án hai…

Là một nhà văn viết tiểu thuyết, nhà văn Nguyễn Khắc Phê nói tiếp:

- Viết tác phẩm này, cậu phải thêm phần “Vĩ thanh”. Nghe lời anh, tôi viết Đường về Thăng Long. Anh vui vẻ viết lời giới thiệu tác phẩm theo đề nghị của Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh. Trong cuốn sách này, qua đối thoại và tâm tư của các nhân vật, tôi muốn gửi đến bạn đọc một thông điệp hệ trọng: “Điều Chính phủ đang làm cũng chính là nguyện vọng, là ý chí của toàn dân. Chính phủ sẽ thất bại khi làm mất lòng dân, làm trái với nguyện vọng của nhân dân. Vì dân sẽ có dân, có dân là có tất cả”. Tác phẩm này cũng thể hiện một quan điểm tôi tâm đắc: “Nếu lịch sử nhân loại là bi kịch tiếp bi kịch thì lịch sử phát triển của nhân loại cũng là sự trỗi dậy của con người luôn đứng lên phá vỡ bi kịch này đến phá vỡ bi kịch khác để tồn tại và phát triển. Chúng ta biết vậy, chúng ta sẽ phá vỡ nó.” Anh Nguyễn Khắc Phê rất tán thành về điều đó. Chẳng những thế, trên báo Văn nghệ số 51 ngày 21/12/2019, nhà văn Nguyễn Khắc Phê viết hẳn một trang: “Một cách tiếp cận mới nhân vật lịch sử Võ Nguyên Giáp”. Nguyễn Khắc Phê vừa là người phản biện, vừa là người tiếp sức cho tôi.

Tiểu thuyết lịch sử Hồ Xuân Hương ra đời năm 2024 do Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành. Nhà văn Nguyễn Khắc Phê là người đọc đầu tiên. Anh có bài giới thiệu đăng trên báo Tiền Phong, báo Nghệ An và sau đó là bài nghiên cứu khá công phu đăng trên Tạp chí Sông Hương. Trong quyển sách thứ 29 của anh “Cây đời mãi xanh trên trang sách” (Nxb. Hội Nhà văn, 2025), trong phần thứ nhất “Những số phận chứa một phần lịch sử”, nhà văn đưa lên phần đầu của tác phẩm bài viết “Tiểu thuyết lịch sử Hồ Xuân Hương và những sáng tạo của nhà tiểu thuyết”, với 12 trang viết đầy đặn, chân tình chia sẻ những khó khăn và tìm tòi của tác giả khi viết về một danh nhân văn hóa đã quá quen với mọi người và có những ý kiến thậm chí trái ngược nhau. Anh viết: “Một đêm Xuân Hương đã trở về thắp hương cho thân mẫu trong bộ áo nâu sồng của nhà Phật… Việc tác giả hư cấu trong trường hợp này không chỉ “hợp lý” mà còn tôn vinh nữ sĩ họ Hồ sống mãi như những vần thơ của bà”. Phần cuối tác phẩm anh lại viết: “Những sáng tạo hư cấu của nhà văn Nguyễn Thế Quang trong quyển tiểu thuyết này cũng có thể có ý kiến khác. Trong học thuật, đó là điều đáng mừng. Tôi mong sẽ được đọc những bài viết công phu hơn về tiểu thuyết lịch sử Hồ Xuân Hương”. Đúng như anh dự đoán, sau đó có bài viết của nhà phê bình văn học Đặng Văn Sinh đăng trên tập Giao Cảm tháng 5 của cựu sinh viên Đại học Sư phạm Huế. Có bài của PGS.TS Đinh Trí Dũng - Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT Nghệ An, có bài của Th.S Thẩm mỹ ở Đại học Đà Lạt.

Sau này, khi đã quen thân với nhà văn Nguyễn Khắc Phê, tôi được biết không chỉ riêng cá nhân mình mà nhiều nhà văn khác cũng được anh Phê đọc kỹ và phản biện. Hồi làm ở Tạp chí Sông Hương anh cho đăng nhiều truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, anh cũng thẳng thắn nêu ý kiến cho rằng Nguyễn Huy Thiệp không thành công khi viết tiểu thuyết. Rất quý nhà văn Thiên Sơn, anh đọc kỹ Gió bụi đầy trời và chỉ ra những sai sót khi viết về Bảo Đại và những sự kiện ở Huế.  Rất nể nhà văn Lê Hoài Nam đã viết về cuộc đời của vua Tự Đức nhưng anh cũng thẳng thắn nêu những thiếu sót để khi tái bản trở lại có điều kiện để sửa. Đây không phải là vấn đề đúng sai, mà là sự “phản biện” chứng tỏ hoạt động văn chương rất phong phú và luôn cần có cách nhìn đa chiều khi đánh giá bình phẩm tác phẩm.

Tôi sinh năm 1942, năm nay sắp chạm 85 tuổi rồi. Tôi đã có năm tác phẩm tiểu thuyết lịch sử: Nguyễn Du, Khúc hát những dòng sông, Thông reo Ngàn Hống, Đường về Thăng Long, Hồ Xuân Hương. Núi Ngự sông Hương và những con người xứ Huế đậm nét trong các tác phẩm này, nhà văn Nguyễn Khắc Phê vừa là người thầy, người anh, người bạn tri âm tri kỷ, người phản biện tích cực của tôi, người tiếp thêm sức mạnh để tôi và các bạn văn bước tiếp trên con đường gập ghềnh, nhọc nhằn và cũng rất thú vị.

Ngày 01 tháng 03 năm 2026
N.T.Q
(TCSH60SDB/03-2026)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN VĂN HOA1. Tôi là người Kinh Bắc, nên khi cầm cuốn sách Văn chương cảm và luận (*) của Nguyễn Trọng Tạo là liền nhớ ngay tới bài hát Làng quan họ quê tôi của anh mà lời ca phỏng theo bài thơ Làng quan họ của nhà thơ Nguyễn Phan Hách.

  • TRẦN HUYỀN SÂMSau mười năm, kể từ khi “Cái trống thiếc” ngỗ ngược của chú lùn Oska vang lên trên đống gạch đổ nát của thế chiến II, Herta Munller đã tiếp nối Gunter Gras và vinh danh cho dân tộc Đức bởi giải Nobel 2009.

  • NGUYỄN ĐÌNH CHÍNH       (nhân Đọc "Từ những bờ hoa gió thổi về")Ông Trần Nhật Thu sinh năm 1944 ở Quảng Bình. Ông  lớn lên, làm thơ, đoạt giải thi ca cũng từ miền đất gió cát này. Năm 1978 ông rời Quảng Bình như một kẻ chạy trốn quê hương. Nhưng hơn hai chục năm nay miền quê xứ cát vẫn âm thầm đeo bám thơ ông. Qua đó lộ cảm tâm trạng ông vẫn đau đáu miền gió cát này.

  • Nhà văn Tô Nhuận Vỹ tên thật là Tô Thế Quảng, sinh ngày 25 tháng 8 năm 1941, quê ở Vinh Xuân, Phú Vang, Thừa Thiên Huế. Anh đã kinh qua các công việc: dạy học, phóng viên, biên tập viên… Anh từng giữ các chức vụ: Tổng thư ký và Chủ tịch Hội Văn nghệ Bình Trị Thiên, Tổng biên tập tạp chí Sông Hương, Giám đốc Sở Ngoại vụ, đại biểu HĐND tỉnh Thừa Thiên Huế, Uỷ viên Ban kiểm tra, Uỷ viên Hội đồng văn xuôi và Ban đối ngoại Hội Nhà văn Việt Nam.

  • ĐÔNG LAThế là sự ồn ào qua rồi. Diễn đàn đã đóng cửa. Nhưng lẽ nào việc thẩm định văn chương chỉ râm ran một hồi như thế, rồi cái nhùng nhằng còn nguyên nhùng nhằng, sự mâu thuẫn còn nguyên mâu thuẫn, và chuyện hay dở đến đâu cũng vẫn cứ mãi lửng lơ!

  • ĐÀO DUY HIỆP"Ngữ pháp, ngữ pháp khô khan chính nó, trở thành cái gì đó như một thuật phù thủy, gọi hồn; các từ sống lại, được cấp xương thịt, danh từ trong dáng vẻ tôn nghiêm bản thể của nó, tính từ, trang phục trong suốt khoác lên nó và nhuộm sắc cho nó một lớp tráng, còn động từ, thiên thần của vận động, mang lại cho câu sự động dao" (Baudelaire) (1)

  • MAI VĂN HOANMai Văn Hoan sinh 20-1-1949, quê Thanh Trạch, Bố Trạch, Quảng Bình. Anh tốt nghiệp khoa Văn, Đại học Sư phạm Vinh và từng dạy ở các trường: Cấp 3 Minh Hoá (1971-1973), Sư phạm 10+3 Quảng Bình (1973-1979), Hai Bà Trưng (1979-1985), Quốc Học (1985-2009). Anh từng tham gia bồi dưỡng hàng chục học sinh giỏi văn tỉnh Bình Trị Thiên (1979-1989), tỉnh Thừa Thiên Huế (1989-2009) đoạt giải Quốc gia. Một số học sinh của anh đã trở thành phó giáo sư, tiến sĩ, cán bộ quản lý, nhà văn, nhà báo... nhưng vẫn “mãi mãi không thể nào quên những giờ dạy văn của thầy Mai Văn Hoan” như lời chị Lương Thị Bích Ngọc tâm sự trên VietNamNet.

  • NGUYỄN HỮU NGÔ Cuốn sách đồ sộ "Côn Đảo" của Nhà xuất bản Trẻ (1996) là một nguồn tư liệu quý mà những người làm công việc nghiên cứu lịch sử cách mạng Việt Nam không thể không tìm đến. Vì vậy sự chính xác về thông tin đòi hỏi phải khẳng định. Và cũng vì vậy tôi có đôi điều xin thưa với ban biên tập Nhà xuất bản Trẻ về những thông tin về nhân vật Mai Tấn Hoàng được coi là người tử tù cách mạng.

  • VÕ THỊ QUỲNHĐặng Huy Trứ (1825 - 1874) đã để lại khá nhiều thơ văn cho đời. "Từ Thụ Yếu Quy"(*) tập sách bàn về nạn hối lộ và đức thanh liêm của người làm quan, là một trong những áng văn quý giá ấy.

  • Văn Cầm Hải tên thật Nguyễn Thanh Hải, sinh ngày 20 tháng 01 năm 1972, quê ở làng Trần Xá, Hàm Ninh, Quảng Ninh, Quảng Bình.

  • CAO HUY HÙNGBa mươi năm đã trôi qua, kể từ ngày Bác Hồ vĩnh biệt chúng ta! Người đã để lại cho toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta di sản vô cùng quí báu: Đó là bản di chúc lịch sử của thời đại Hồ Chí Minh, thời đại rực rỡ nhất trong lịch sử vinh quang hàng ngàn năm của dân tộc. Đó là kỷ nguyên độc lập dân tộc, tự do của Tổ quốc, kỷ nguyên cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội.

  • LÊ THỊ MÂYĐề tặng một giấc mơ là tập thơ hay và buồn của Lâm Thị Mỹ Dạ. Tập thơ này được giải thưởng của UBTQLH các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam năm 1998. Sau khi xóa bao cấp trong in ấn thơ, rất nhiều người có cơ hội tự in thơ, có khi là mỗi năm một tập. Lâm Thị Mỹ Dạ không ở trong diện ấy.

  • ĐẶNG TIẾNPhê bình huyền thoại(1) của Đào Ngọc Chương là một cuốn sách mỏng, in giới hạn, có lẽ chỉ nhắm vào một nhóm sinh viên, nhưng là sách cần yếu, mới mẻ.

  • HỒNG NHUĐó là “Tình bậc thang” (NXB Hội Nhà văn 2006) và “Mặt cắt” (NXB Hội Nhà văn 2007) của một nữ thi sĩ mà cho đến nay không nhiều người biết đến, ít nhất là trong làng thơ. Vì một lẽ rất giản đơn: chị mới xuất hiện trên thi đàn Việt Nam vài ba năm nay thôi.

  • FAN ANHTrong cuộc sống của tất cả chúng ta, đôi khi nụ cười không đồng nghĩa với sự hạnh phúc, cũng như nước mắt không phải bao giờ cũng đồng điệu với nỗi đau. Chính vì thế, mặc dù tiểu thuyết Ba ơi, mình đi đâu? của Jean Louis Fournier là một tác phẩm có thể “gây ra” không ít những tiếng cười, nhưng cảm xúc thanh lọc (Catharsis) mà cuốn sách nhỏ này mang lại cũng lớn lao như bất kì một vở bi kịch nào.

  • Ngày 6 tháng 4 năm 2007 tại Hà Nội, chúng tôi đến thăm nhà thơ Dương Tường tại nhà riêng. Dương Tường ngồi sau một chiếc bàn nhỏ và thấp chất đầy sách vở và ly tách giữa một căn phòng rộng dùng làm phòng triển lãm tranh. Tranh treo kín các tường.

  • ĐOÀN TUẤNTrong tâm tưởng của tôi, thi sĩ Nguyễn Bính là một người có dáng gầy, vóc nhỏ, gương mặt nhẹ nhõm với đôi mắt sáng, tinh anh, mũi dọc dừa và cái miệng cân đối. Tóc Nguyễn Bính không bao giờ để dài. Áo quần Nguyễn Bính thường có màu sáng. Ông đi lại nhanh nhẹn, nhiều khi vội vã. Gương mặt Nguyễn Bính là một gương mặt ưa nhìn bởi trong đó chứa đựng chiều sâu của nhiều ý nghĩ và sắc mặt thay đổi theo tâm trạng thất thường của ông.

  • PHẠM QUANG TRUNGTôi muốn nói đến bài “ Tạm biệt” (hay “ Tạm biệt Huế”) của nhà thơ Thu Bồn. Dẫu đã có nhiều bài thơ hay, rất hay lấy cảm hứng từ Huế, tôi dám quả quyết là nó sẽ vẫn được nhắc tới như là một trong những bài thơ hay nhất. Xin kể một kỷ niệm đẹp riêng với tôi.

  • NGUYỄN KHẮC PHÊNâng hợp tuyển “Hải Bằng” (HTHB) sang trọng và trĩu nặng trên tay, thật nhiều cảm xúc tràn đến với tôi. Cuốn sách được gia đình nhà thơ Hải Bằng tặng cho tất cả những người đến dự ngày giỗ lần thứ 11 của nhà thơ được tổ chức tại một ngôi nhà mới xây ở cuối đường Thanh Hải - lại là tên nhà thơ quen thuộc của xứ Huế.

  • TÔN PHƯƠNG LANCũng như những nhà văn mặc áo lính thuộc thế hệ đầu và tờ tạp chí Văn nghệ quân đội của họ, Trần Dần là một tên tuổi quen thuộc mà gắn với tên tuổi ông là cuốn tiểu thuyết Người người lớp lớp. Là một học sinh thành phố, khi Cách mạng tháng Tám thành công, 19 tuổi, ông bắt đầu hoạt động cách mạng rồi đầu quân tham gia kháng chiến chống Pháp và hoạt động văn nghệ.