TRẦN ANH VINH
Bàn về đối nhân và xử thế của một con người như Chủ tịch Hồ Chí Minh là một đề tài rộng lớn. Trong phạm vi bài viết này chỉ đề cập tới mối quan hệ đối xử giữa Hồ Chí Minh và Nguyễn Hải Thần trong một vài thời điểm lịch sử nhất định.
Ảnh: tư liệu
***
Như chúng ta đã biết, ngày 31-5-1946 phái đoàn chính phủ ta do Thủ tướng Phạm Văn Đồng làm trưởng đoàn sang Pháp đàm phán về quan hệ Việt - Pháp. Bác cùng đi, nhưng không ở trong phái đoàn. Người tới nước Pháp với tư cách là khách của chính phủ Pháp mời.
Trước đó mấy hôm, khi được tin Chủ tịch Hồ Chí Minh chuẩn bị đi Pháp, Nguyễn Hải Thần, bấy giờ là Phó chủ tịch Chính phủ liên hiệp kháng chiến, có gửi cho Bác bài thơ Đường luật, nguyên văn như sau:
Thơ gửi HỒ CHỦ TỊCH
Gặp gỡ đường đời bác với tôi.
Hai vai gánh nặng cả hai vai.
Tuy riêng Nam Bắc riêng bờ cõi.
Cũng một ông cha, một giống nòi.
Nhỡ bước đành cam thua nửa ngựa
Thà hơn miệng thế nói mười voi.
Mấy lời trân trọng ông ghi nhớ.
Nước ngược buông câu, khéo mất mồi.(1)
Tác giả bài thơ này xuất hiện trên chính trường ngay sau ngày thành lập Mặt trận Việt Minh. Vì vậy xin nói đôi lời về cuộc đời và "sự nghiệp" của Nguyễn Hải Thần để chúng ta hiểu tư tưởng của vị "chính khách" này bộc lộ qua bài thơ.
Nguyễn Hải Thần sang Trung Quốc từ năm 1905 với cụ Phan Bội Châu. Nhận thấy y không phải là con người chân chính nên cụ Phan đã rời bỏ Nguyễn Hải Thần từ những ngày đầu. Từ đấy y làm nghề xem số tử vi để kiếm sống. Nhờ nghề này Nguyễn Hải Thần quen biết nhiều quan lại Trung Quốc. Suốt một thời gian dài Nguyễn Hải Thần nằm im không hoạt động gì. Nhưng sau khi cụ Phan mất (10-1940), Hải Thần tự nhận là người kế thừa của cụ.(2) Hồ Chủ tịch sau khi nhận được bài thơ trên của Hải Thần, mặc dù bận nhiều công việc trong hoàn cảnh thù trong giặc ngoài đang đe dọa nước cộng hòa non trẻ, và chuẩn bị lên đường sang Pháp, Bác vẫn dành chút thời giờ hiếm hoi làm thơ đáp lại.
Theo đúng truyền thống xướng họa của thi ca, Người họa đúng nguyên văn bài thơ của Nguyễn Hải Thần.
Để chúng ta thấy được cái hay qua cái tài đối đáp, cái ý vị sâu xa, xin hãy lắng nghe cả hai bài thơ; để từ đó ta tìm thấy tư tưởng lớn qua bài thơ của Bác:
THƠ GỬI HỒ CHỦ TỊCH
(Nguyễn Hải Thần)
Gặp gỡ đường đời bác với tôi,
Hai vai gánh nặng cả hai vai.
Tuy riêng Nam Bắc, riêng bờ cõi.
Cũng một ông cha, một giống nòi.
Nhỡ bước đành cam thua nửa ngựa,
Thà hơn miệng thế nói mười voi.
Mấy lời trân trọng ông ghi nhớ.
Nước ngược, buông câu khéo mất mồi!
HỒ CHỦ TỊCH ĐÁP LẠI
Gặp gỡ đường đời anh với tôi.
Đường đời gai góc phải chia hai.
Đã sinh tai mắt, sinh đầu óc.
Há bỏ thân yêu, bỏ giống nòi.
Trách kẻ đưa thân vào miệng cọp.
Tôi đành ghé đít cưỡi đầu voi.
Tàn cờ mới biết tay cao thấp.
Há phải như ai, cá thấy mồi!
Cả hai bài thơ chủ yếu nói về đời tư - thế sự. Đây là thể tài quen thuộc thường thấy ở thể Đường thi, nhất là thơ ca của các sĩ phu đầu thế kỷ XX. Cái tôi không ẩn tránh như thơ Đường cũ, trái lại được bộc lộ khá rõ ràng.
- Gặp gỡ đường đời bác với tôi (Nguyễn Hải Thần)
- Gặp gỡ đường đời anh với tôi (Hồ Chí Minh)
Cái tôi hiện diện qua hoàn cảnh lịch sử, qua thế sự, qua đường đời. Do vậy, suy nghĩ về cái tôi của chủ thể từng bài thơ thể hiện khá rõ nét.
1. Về bài thơ gửi của Nguyễn Hải Thần, nếu ta bóc đi lớp vỏ khoe khoang về trách nhiệm nặng nề đối với nước:
Hai vai gánh nặng cả hai vai
thì cái tôi, cái cá nhân yêng hùng, cái tư tưởng chia cắt, cát cứ của y dễ dàng nhận thấy:
Tuy riêng Nam Bắc, riêng bờ cõi
Trái lại ở Hồ Chủ tịch đặt thế sự, đặt đường đời ra trước. Quả là đường đời chẳng suôn sẻ chút nào mà lại đầy trắc trở, đầy gai góc như ta đã thấy. Để tiếp tục cứu nước, cứu dân Người không thể chung đường với Nguyễn Hải Thần mà rẽ tìm một hướng khác:
Đường đời gai góc phải chia hai
Ta lưu ý chữ phải. Vì lợi ích của dân tộc, Người đã nhiều lần bắt tay đoàn kết với Nguyễn Hải Thần. Nhưng về quan điểm, lập trường, về tư tưởng Người rất dứt khoát.
2. Nguyễn Hải Thần quả đã bằng lòng với hiện tại vì đã thỏa mãn được dục vọng cá nhân, về danh vọng là Phó chủ tịch chính phủ; về quyền lợi y đã từng nói "Tôi bôn ba hải ngoại mấy chục năm nay, giờ về đây, có cái nhà cao, cái cửa rộng thế này thật sướng quá!". Còn Hồ Chủ tịch trái lại, Người luôn suy nghĩ đến vận nước, mạng dân:
Đã sinh tai mắt, sinh đầu óc
Há bỏ (Tổ quốc) thân yêu, bỏ giống nòi.
Bộc lộ cái tôi, cái nỗi lòng trăn trở của mình. Đó là trách nhiệm của con người (tai, mắt, đầu óc) đối với giống nòi, dân tộc. Đó còn là nghĩa vụ của người CÔNG DÂN đối với đất nước, là tình cảm thiêng liêng đối với Tổ quốc thân yêu. Đồng thời Hồ Chủ tịch cũng tỏ tinh thần đấu tranh phê phán Nguyễn Hải Thần đã quên mất những điều đó.
Y nói: Cũng một ông cha, một giống nòi
Chỉ là cái nhìn thiển cận giữa cá nhân với cá nhân; hoặc là để lôi kéo, đánh lộn con đen. Theo Hồ Chủ tịch, dù theo chính kiến nào đi nữa cũng không được phản bội lại Tổ quốc và dân tộc:
Há bỏ thân yêu, bỏ giống nòi
Như chúng ta đã biết: Nguyễn Hải Thần sau ngày bị cụ Phan Bội Châu bỏ rơi (1905) - cũng phải chia hai - y ở lỳ bên Trung Quốc làm nghề bói toán để nuôi vợ con, và về mặt giống nòi thì quên cả tiếng mẹ đẻ!
Không những thế, Nguyễn Hải Thần còn theo Tưởng Giới Thạch nhằm thực hiện mưu đồ Hoa quân nhập Việt. Quả y đã bán thân cho thú dữ:
Trách kẻ đưa thân vào miệng cọp
3. Cái chức Phó chủ tịch mà Nguyễn Hải Thần có, chẳng qua do Hồ Chủ tịch xếp đặt (như ta đã biết), chứ chẳng phải là sự đọ tài trên đường đua chính trị như Nguyễn Hải Thần lầm tưởng! Nhưng dù sao, y cũng phải công nhận là thua (thua vì nhỡ bước!). Thua là nhục, nhục nhưng vẫn bám lấy địa vị cá nhân để lòe đời:
Nhỡ bước đành cam thua nửa ngựa
Thà hơn miệng thế nói mười voi.
Rõ ràng y đã tự bộc lộ chân tướng của kẻ tham công danh phú quý. Chúng ta không cần phải mất thì giờ phân tích thêm.
Nếu thế đưa thân vào miệng cọp là thế bí thế cùng, thế bị động của một hành vi chịu khuất phục, thấp hèn trước uy lực của kẻ thù; thì thế cưỡi đầu voi là thế chủ động, là thế đứng trên đầu thù của đấng trượng phu. Tư tưởng lớn lao, tư tưởng bất khuất - luôn giữ thế tiến công của Hồ Chủ tịch tập trung ở điểm này:
Trách kẻ đưa thân vào miệng cọp
Tôi đành ghé đít cưỡi đầu voi.
Đây là lời đáp lại, đồng thời cũng là sự phê phán hành động thấp hèn của Nguyễn Hải Thần. Nếu y đành cam thua, thì Hồ Chủ tịch (cũng đành!?) ghé đít.
4. Cái thần của Đường thi và Tống thi thường tập trung ở hai câu kết. Bài thơ gửi của Nguyễn Hải Thần, mặc dù đành cam phận thua nhưng vẫn lên giọng kẻ cả (y nhiều tuổi hơn Hồ Chủ tịch) để nhắn nhe:
Mấy lời trân trọng ông ghi nhớ
Nước ngược buông câu khéo mất mồi.
Đúng là Hồ Chủ tịch sắp đi buông câu ở dòng nước ngược. Có lẽ đây là sự đánh giá đúng và duy nhất của Nguyễn Hải Thần (qua bài thơ của y). Quả vậy, nhận sứ mạng cao cả trước quốc dân, Người sang Pháp đàm phán với kẻ xâm lược ngay tại sào huyệt. Cái nhầm lẫn của Nguyễn Hải Thần trong câu kết chỉ là chữ mồi mà thôi. Vì suốt đời y như con cá tìm mồi như Hồ Chủ tịch đã chỉ rõ bằng hình ảnh dân gian quen thuộc:
Há phải như ai cá thấy mồi!
Còn ai ở đây nữa? Người đã nói đúng, nói trúng bản chất và tâm địa, tư tưởng của y.
Còn Hồ Chủ tịch, Người chọn con mồi câu mà kẻ thù không thể không công nhận, nhưng lại rất khó nuốt. Đó là sự độc lập, thống nhất toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam. Ở Hội nghị Fontainebleau, bọn thực dân Pháp bấy giờ không muốn nuốt thì đến Hội nghị Genève chúng phải nuốt!
Trả lời cái thiển cận, cái kém về trí của Nguyễn Hải Thần, Hồ Chủ tịch dùng hình tượng quen thuộc của phương Đông: cuộc đấu cờ. Thắng bại, cao thấp... quyết định là ở nước cờ cuối cùng. Còn ở giữa cuộc đấu, khi cần có thể thí xe, thí pháo...
Tư tưởng lớn toát ra ở bài thơ đáp lại của Hồ Chủ tịch là tư tưởng chiến lược của cuộc chiến tranh nhân dân, chiến tranh trường kỳ mà Người đã phát động qua Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến, là niềm tin sắt đá ở thắng lợi cuối cùng. Mặt khác đó còn là tư tưởng quyết tâm lãnh đạo toàn dân gìn giữ cho được sự vẹn toàn của non sông Tổ quốc, là ý thức được trách nhiệm về vai trò trước lịch sử của chính mình.
Huế mùa phượng vĩ
T.A.V
(TCSH63/05-1994)
---------------------------
(*) Xin cảm ơn anh Song Thành - Viện Hồ Chí Minh - đã góp ý và cung cấp tư liệu để viết bài này.
(1) Theo báo Lao Động số Tết Mậu Thìn (1988).
(2) Trần Dân Tiên: Những mẫu chuyện về đời, hoạt động của Hồ Chủ tịch, NXB ST, HN, 1986, tr. 88.
Tải mã QRCode
LTS: Sáng ngày 8/11/2018, tại Huế đã diễn ra Hội thảo “Đồng chí Nguyễn Chí Diểu với Cách mạng Việt Nam và quê hương Thừa Thiên Huế” do Ban Tuyên giáo Trung ương, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Tỉnh ủy Thừa Thiên Huế phối hợp tổ chức.
YẾN LAN
Hồi ký
Sau một chuyến đi dài vào mảnh đất tận miền Tây Tổ Quốc, tôi trở về quê, lòng chưa ráo nỗi nhớ đường, nhớ sá, thì trời đã chớm sang thu.
TRẦN QUANG MIỄN
Có lẽ, cho đến bây giờ bạn bè, người quen biết vẫn thường gọi tôi:
- Ê Thành Cát Tư Hãn!
Vai diễn đó đã thực sự tạo sự khác biệt giữa tôi và bạn bè cùng trang lứa lớp Đệ Tam ban C trường Quốc Học.
TRỌNG NGUYỄN
Nhà nghiên cứu lịch sử Ngô Kha kể: “Tết năm 1966, một bà cụ từ bên Lại Bằng (huyện Hương Trà) lặn lội qua Phong Sơn (huyện Phong Điền) thuộc vùng giải phóng để xem chiếu bóng.
NGUYỄN PHƯỚC HẢI TRUNG
(Trích đoạn tuồng lịch sử)
LTS: Từ thành công của Cách mạng Tháng Tám đến thành công của “Tuần Lễ Vàng” năm 1945, lịch sử Việt Nam đã chứng minh rõ về sức mạnh của quần chúng nhân dân trong cách mạng và khối đại đoàn kết dân tộc trong thực tiễn. Những dấu mốc ấy đã để lại bài học lớn lao đầy ý nghĩa về xây dựng, củng cố và phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết dân tộc.
NGUYỄN THÁI SƠN
Trong suốt quá trình lãnh đạo nhân dân làm cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta luôn quan tâm, xem báo chí như một thứ vũ khí tư tưởng sắc bén, là tiếng nói của Đảng và Nhà nước và cũng là diễn đàn xã hội rộng lớn của nhân dân.
Kỷ Niệm Ngày Thương Binh Liệt Sỹ 27/7
BÙI XUÂN HÒA
Ghi chép
ĐẶNG NHẬT MINH
Anh Trần Đăng Nghi trên tôi 7 tuổi, thuộc thế hệ các dì các cậu tôi ở Huế. Tôi biết anh qua dì tôi, bác sĩ Nguyễn Ngọc Toản và ông anh họ tôi là kỹ sư Lê Đình Cát, những người bạn chí thân của anh từ thuở cắp sách đi học ở Huế cho đến khi đã về già.
TÔ NHUẬN VỸ
Có những nội dung, định hướng trên tạp chí bây giờ đã bình thường, nhưng vào thời gian cách nay hai ba chục năm là quá chừng rối rắm, phức tạp. Như Hòa hợp trong văn chương, văn hóa.
NGUYỄN KHẮC PHÊ
Nhận thư Tòa soạn “Sông Hương” nhắc viết bài cho số kỷ niệm 35 năm Tạp chí Sông Hương ra số đầu tiên, lời đáp là một “tự vấn”: Không biết viết cái chi đây?
PHẠM XUÂN PHỤNG
Một buổi sáng tháng 7 năm 1994, tại Văn phòng Đảng ủy Bệnh viên Trung ương Huế, tôi tiếp một nhân viên văn phòng Hội Văn học Nghệ thuật (nay là Liên hiệp các Hội VHNT Thừa Thiên Huế).
TRẦN NGUYÊN HÀO
Lòng nhân ái của Bác Hồ dành cho mọi người dân Việt Nam; tình yêu thương ở Bác lan tỏa đến những người nô lệ mất nước và những người cùng khổ trên khắp thế gian, cho những người da đen bị phân biệt chủng tộc, cho cả những người da trắng bần cùng, cho những người phụ nữ các nước đế quốc thực dân có chồng con bị đưa sang Việt Nam và nước thuộc địa làm bia đỡ đạn; và cho cả chính những người lính ở bị đưa đi đánh nhau và nhận những cái chết oan uổng trong các cuộc chiến tranh xâm lược phi nghĩa.
HÀN NHÃ LẠC
Thêm một giọng ca tài danh từng tôn cao giá trị di sản ca Huế vừa ra đi: nghệ sĩ nhân dân Minh Mẫn vừa qua đời ngày 13 tháng ba năm 2018, nhằm ngày 26 tháng giêng âm lịch.
ĐẠI HỘI VHNT THỪA THIÊN HUẾ LẦN THỨ NHẤT
(Trích bài phát biểu của đồng chí Vũ Thắng, nguyên ủy viên BCH Trung ương Đảng CSVN, Bí thư Tỉnh ủy Thừa Thiên - Huế tại Đại Hội)
HÒA ÁI
Đến nay, những bài thơ chúc Tết của Hồ Chủ tịch đã trở thành di sản của dân tộc. Những bài thơ chúc Tết của Bác trong mỗi dịp Tết đều toát lên tư tưởng chỉ đạo của Đảng ta trong một giai đoạn lịch sử.
PHẠM PHÚ PHONG
Du ký
Do cách chia thời gian theo ngày tháng, người ta thường coi thời gian trôi/ đi qua, nhưng thực ra thời gian vẫn đứng yên đó thôi, chỉ có con người và vạn vật trôi qua dưới con mắt chăm chú, kiên trì và nhẫn nại của thời gian.
TRẦN THỊ KIÊN TRINH
Là em gái của anh nhưng khi tôi được sinh ra anh đã tròn hai mươi tuổi. Những gì nhớ về anh chỉ là ký ức tuổi thơ trong khu vườn tranh thỉnh thoảng anh về.
LÊ VŨ TRƯỜNG GIANG
(Viết từ lời kể của cựu chiến binh Đặng Hà)
Tôi tình cờ đọc được thông tin Hải quân Mỹ lấy thành phố Huế để đặt tên cho một tuần dương hạm mang tên USS Hue City (CG-66). Tuần dương hạm này thuộc lớp Ticonderoga, trang bị tên lửa, gắn với trận đánh Trung đoàn 1, Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ tham chiến Huế vào dịp Tết Mậu Thân.
NGUYỄN TỰ LẬP
Cuộc Tổng công kích - Tổng khởi nghĩa Tết Mậu Thân 1968 của quân và dân ta trên chiến trường miền Nam cách đây tròn nửa thế kỷ (1968 - 2018).
Những tượng đài thiêng liêng trong lòng dân Quảng Điền
NGUYỄN QUANG HÀ
Bút ký