TRẦN QUỐC TUẤN
“Gọi đồng” - năng động như chính con người sống đời của anh, một con người luôn “hô gọi”, tìm đòi những “kết nối”, những “cộng hưởng” những nhịp phách liên miên cho tha thiết yêu thương. “Gọi đồng” cũng có một cuộc “lên men - gây tứ” đến vỡ rạc khôn cùng với tình yêu nguồn cội siêu thiêng.
Ảnh: tư liệu
Nhà thơ Ngô Đức Hành cố cho mọi nỗ lực níu lại bến bờ neo đậu trong nỗi tiếc xót về hương thôn nghĩa tình từng giản dị nguyên sơ, nay đang đứng trước thách thức của đời sống đương đại. Thơ trở thành lời nguyện tâm thành trước miếu đường nhân sinh/ tình người - mang mắc đậm đầy những lời run ngân thao thiết lẫn trầm mặc đạo hạnh.
Mở đầu “Mạch nguồn”, ta đã nghe tiếng “rễ tôi bám chặt rú Nghèn” - như một minh định bản thể: Dẫu mang tâm thức của “gió” - lưu đày bặt xác nhưng anh mộng sâu mình là “rễ” để neo hồn cộng tồn vào ngọn nguồn văn hóa, tâm linh, tình thái cổ… Bám riết, quấn thiết vào bầu sữa nguyên sơ, tìm trong tầng đá ong, giếng cổ, cơi trầu - những tín điều căn tính hồn quê đôn hậu, thủy chung, son sắt…
Thơ hồi quy thiêng liêng/ tĩnh khiết trong tương quan gốc rễ hình thành. Từ “vỉa đá ong mạch nước ngầm thơm bùa trinh tiết”, “giếng Chạ giấu đôi mắt tự tình duy nhất”, cho đến “rễ tôi bám nơi không có tuổi/ ngàn năm tinh khiết mạch nguồn” - đó là ngôn ngữ thổ ngơi - trong chiều kích uyên sâu vọng về. Thứ ngôn ngữ khởi thủy từ nhịp đập nơi miền đất mẹ. Thơ ở đây là một hành vi phụng tín - nâng tưởng thức thành tín điều/ tín lễ. Người viết không minh họa quê hương - Anh hóa mình thành “quê mùa” trong thần thức siêu hình.
Từ “Mạch nguồn”, thi phẩm mở ra trường cảm xoắn thắt/ ăn bắt liên hoàn: quê - mẹ - cha - làng - cây - nước - tiếng hát - nỗi nhớ. Mỗi yếu tố như mô mạch vi bào tạo tác “đồng” - Và “gọi đồng” là hành động nỗ lực đánh thức “sinh linh” ấy. Nơi “Làng tôi”, nỗi buồn hiện đại được đắp bồi bằng miếng chăn manh vải truyền thống: “phố trùm lên bê tông cốt thép/ bóng tre làng lùi vào mong ước.” Câu thơ tái cảm về nét bi thương của một nền “văn minh kim khí” đang nuốt chửng mảnh nhung mềm thuần lành quá khứ.
Ngô Đức Hành không than vãn - Anh “chiêu hồn” làng, lay động cốt văn nền nếp thức dậy giữa phong ba đô hội. “Gọi xóm, gọi làng trong trang khế ước/ thương nhớ bụi trầu ôm bóng hàng cau” - một phép chiêu mời cõi nhớ bằng thơ. Làng trong Anh không chỉ là không gian địa thể mà là biểu tượng đạo đức, luân lý trong tương quan máu thịt đã từng thịnh thế từ ngàn đời: “nhà bé nhỏ lòng người không hẹp/ xã tắc rộng dài bước chân đất nước.” Từ một làng quê, rộng ra, nhà thơ thấy tầm vóc quốc gia - cái “xã tắc vi Trảo Nha” vừa đượm vị sử quan duy vật, vừa đậm sâu triết lý: mỗi nắm đất, mỗi giọt mồ hôi dân dã đều là móng vuốt sắc lạnh bám chạm mạch đất neo giữ hồn cốt…
Từ quê, thơ bước về “mẹ” - nguồn gốc mạch nghĩa của đạo trời và lẽ sống cặn kẽ ở đời. Những câu như “Mẹ tôi trộn nắng vào mưa/ tết câu lục bát cho vừa vặn con” không chỉ đẹp về hình ảnh mà còn là một định nghĩa mới về thơ: thơ là cách người mẹ “tết” đời sống vào nhịp điệu, là trạng thái tồn tại của tình thương trường tồn. Ngô Đức Hành không tìm mẹ trong thương cùng khốn khó - gọi và gợi khổ mà dựng mẹ lên trở thành biểu tượng của sự bền bỉ và giản dị yêu thương. “Mẹ là bóng dáng làng quê/ khi con còn mẹ đường về ngắn thôi” - mất mẹ nghĩa là mất đường hướng tinh thần. Giọng điệu ấy gắn bó mật thiết với truyền thống “Công cha như núi Thái Sơn/ nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra” (Ca dao), nhưng thấm đẫm hơi thở hiện đại - một tiếng nói vừa dân gian vừa ưu tư minh triết.
Từ mẹ, thơ sang “Tên cha”, giọng lại chuyển động ghì riết và giòn khô hơn, như gió Lào thổi rạc triền đê. “Gió Lào rộp phía nụ cười/ tháng 5 vác nắng tháng 10 đội đêm” - hình ảnh người cha mang tầm vóc Ngàn Hống - Hồng Lĩnh hùng vỹ - những rặng núi đá phong phanh, bất khuất hớp từng cơn nắng. Câu thơ dồn dập, khỏe khoắn, kiên trì, hiên ngang tạo nên nhịp điệu lao động nơi mảnh đất cháy đồng nung đá - một gương mặt/ diện mạo không phải “khắc khổ/khoải” mà “hoắc thước”.
Đến “Dòng đời trong, đục, nông, su/ đói no phải sạch, rách lành phải thơm” - câu thơ đã vượt khỏi tư tình cá nhân để thành mệnh đề đạo lớn. Trong “Gọi đồng”, người cha mang nguyên tắc trụ thế, người mẹ là dòng chảy mạch nghĩa - cả hai hòa làm một trong bài ca Mẹ cha, nơi thơ đạt đến mức thăng hoa trong niềm hân hưởng hiếu hạnh: “Bóng tròn cha đội lặng im/ bão giông có mẹ là bình yên thôi.” Giản dị, ít tu từ, nhưng đó là thứ giản dị đạt đến độ khái quát tâm linh.
Điều làm “Gọi đồng” khác biệt so với nhiều tập thơ về quê là ở độ sâu của ký ức và sự sực tỉnh của ngôn ngữ. “Dong riềng và mẹ” - cây trở thành linh vật gian khổ - bỉ cực: “Mẹ tựa dong riềng/ lay lắt lớn lên vượt qua ngày ấy.” Thơ về người mẹ thuần túy mà lấp lánh miền triết về sự sống - thai sinh: cái đắng cay, khổ sở, cùng quẫn là gia vị làm “Người”. Ngô Đức Hành không tả thực mà linh/sinh hình hóa vật thể - dong riềng, hoa cà, cây mít, cánh đồng… đều như hư linh, đều biết nói bằng giọng răn sửa mà ân cần của mẹ cha. Đó là mỹ/đạo học từ đồng quê khoáng giả - nơi thiên nhiên không bị đối kháng với con người mà sâu kiệt thương cùng trong đời tỏa đượm hương thơm dẫu “đất cỗi cỏ cằn”…
Anh quan niệm: “Ngày nào cũng là ngày của cha”, Tết về nhớ mẹ thương cha, Viết nhân 50 năm ngày giỗ mẹ, giọng thơ chuyển dần sang suy niệm gia cố. Nhà thơ nhìn cái chết bằng con mắt “hư vô”: “Cha theo mẹ về nơi quá xa/ nơi chỉ mây giăng, bốn mùa gió hát.” Đó không còn là một niềm tin về kiếp lai sinh: cha mẹ hòa vào mây, thành khí, thành mạch. Câu thơ dung dị mà hàm ẩn thanh âm giọng chuông giác ngộ, gợi cảm thức về sự bất tử của điều hiếu hạnh. Khi nói “ngày nào với con cũng ngày cha mẹ”, thi sĩ đã định nghĩa lại thời gian nhân sinh: trong tình cao nghĩa trọng, trong nghĩa nặng tình sâu - đời sinh ra và không tử biệt mà quả tim yêu thương mến quý trần thế thì sẽ trường cửu với thời gian và đời người.
Mệnh đề “Tôi”, Ngô Đức Hành tự họa không bằng tả chân hình/ nhân tướng, mà bằng sự giải cấu trúc bản ngã: “Tôi hạt cát miền Trung,/ gió Lào ghim vào chiều Hà Nội.” Câu thơ như một cơn gió giòn khô quét qua ký ức: con người từ miền gió Lào khát cháy mang thân phận tro trấu giữa đô thị phương Bắc. Cái tôi ấy vừa hiện sinh vừa văn hóa - khao khát hòa vào mặt đất - chân trời khác biệt nhưng vẫn “xù xì giữa thời xăm trổ”, một “hạt sém gió” đi qua cơn sốt công nghiệp để rồi “vào spa thành tượng cát tàng hình.” Câu thơ có giọng giễu nhẹ mà rờn rợn buồn xót: người miền Trung mang căn tính đói nghèo lưu neo, dù ở đâu cũng không thôi “cát ủ trong tôi cồn cào du mục”. Thi sĩ khẳng định bản thể bằng khát cháy vị quán hương quê - đó là cách anh chống lại sự mất gốc, bật rễ của thời đại.
Từ cái tôi ấy, thơ hướng về Cánh đồng, nơi gắn bó đôi bờ thực hư. Bài thơ mở ra bằng lời mời “Hãy đạp xe về phía cánh đồng/ anh thả câu ở đó” - như một hồi chuông đánh động thời/không tuổi thơ. Cánh đồng trong thơ Ngô Đức Hành không chỉ là không gian sản xuất mà là biểu tượng tồn sinh, là thân thể của quê hương. “Guồng thêm nữa em ơi/ lúa thu đông chớm thì con gái” - những câu thơ ôm vỗ theo điệu hò câu hát, hòa nhịp với hơi thở của cuộc mở đất. Anh viết về đất trời như viết về thân thể của người thôn nữ: mộc mạc, gợi cảm, thiêng liêng bất khiết. Sự đan xen giữa ngôn ngữ đời thường và thi cách cao nhã tạo nên điểm riêng độc đáo của Ngô Đức Hành: giản dị mà đậm màu khải huyền lộng lẫy.
Có khi giọng thơ cúi rục trong cơn bi cảm văn hóa: “Sáng nay đàn cò bay về thắp hương/ khăn xô trắng xóa/ có lẽ nỗi đau chẳng bao giờ lành.” Cánh đồng trở thành nghĩa trang của thiên nhiên, của quá khứ, của những linh hồn mất mát chịu đựng. Câu thơ “sông tắc sữa bầu vú căng ngực mẹ/ chảy vào biết giọt nông sâu” là một sáng tạo lạ lùng - chuyển hóa hình tượng sông thành cơ thể mẹ, nhưng nguồn sống bị ngăn dòng. Ẩn sau đó là nỗi đau đi hoang của bước chân sa lạc trong dòng người ngàn ngạt tiếng hình hiện đại - quờ quạng trở về: sông Nghèn bị chặn dòng, cũng như mạch hồi chuyển dân gian bị chia cắt bởi bầu không đô thị. Khi anh viết “Cánh đồng đầu chít khăn xô/ ngày mai cò trắng không về”, đó là lời điếu “tang tóc” cho “ba cõi” hương thôn, đồng thời là tiếng gọi khẩn thiết: hãy cứu lấy mạch nguồn hiếu hạnh và ân tình đã cũ…
Hai câu thơ “Cánh đồng đầu chít khăn xô/ ngày mai cò trắng không về”, thức tỉnh chúng ta về những điều đã mất, từ đa dạng sinh học, cân bằng sinh thái; cho đến mất mát những thứ không dễ nhận ra: văn hóa làng quê, cốt cách, nhân nghĩa sau lũy tre làng - vốn là “pháo đài” về tinh thần, nơi trú ngụ của bản sắc Việt.
“Quê hương”, “Hò hẹn với quê hương” - thơ trở lại màu huyền sử lồng trong tính hồn hậu dân gian. Giọng ví giặm, ca dao, lời ru thấm đậm trong chân ngã ngôn từ. “Ví bắc cầu, cõng giặm đi đâu?” - câu hỏi tối giản mà nhiều đắng đót - tiếc xót. Đó là câu hỏi của dân ca khi đối mặt cơ giới hóa. Ngô Đức Hành ngậm ngùi đặt câu hỏi, cái ngậm ngùi mà sức ngân thống thiết: “Mỗi lần về quê tôi cố tìm tôi/ ta đã già đi nhưng quê hương trẻ mãi”, ta thấy thơ Ngô Đức Hành chạm đến triết lý của hiện sinh của cộng đồng miền Trung nói chung: con người chỉ còn được soi thông thấu đáo trong tấm gương của quê hương.
Giọng thơ chuyển dần về hiện đại ở “Những giọt mưa còn khóc” - nơi nhà thơ hòa trộn biểu tượng dân gian với ngôn ngữ đô hội. “Người ta pha loãng hy vọng vào cồn” - một hình ảnh đầy ẩn dụ về thời hiện đại cằn cỗi - tăm tối - sống sượng và đau thương. Nhưng liền sau đó, “Mây mọng nước/ trên vai người đàn ông bền bỉ hành trình” lại được dịp “đánh thức” hy vọng vào sức sống, vào hạt nhân đạo đức vẫn còn bền chảy trong tâm linh, huyết quản dân tộc. Ngô Đức Hành nhìn thực tại bằng con mắt không tẩn thấm vào bi quan, mà là con mắt của người: tự vấn, tự cứu, tự thanh tẩy và chuyển hóa trong tinh thần/ nhận thức về điều thiện đẹp mãi bất tử trường tồn với nhân gian.
“Hồn tre”, thể hiện độ sâu chín của lòng tự tôn văn hóa: “Tôi thắp hương bụi tre làng đã khuất/ tiếng điếu cày cha tôi, chiếc đòn gánh mẹ tôi.” Tre trở thành “anh hồn” của văn hóa xứ sở, là cây cột chống một đời bão táp, là sợi vô hình đan bện đôi bờ còn - mất - xưa - nay. Câu thơ “Tre thiêng liêng hiển linh về đòi tôi tiếng sáo” là vọng âm tiên tổ tìm đòi món nợ tinh thần - tiếng thơ day dứt, lật trở khi cơn bão ảo hóa ùa qua làng và nguy cơ về sự rò rỉ, vỡ rạn của bờ vách nhân nghĩa hương thôn. Thơ Ngô Đức Hành đã ý thức mạnh mẽ và cuộc “day đi đứt lại” trong mình về tiếng nói “lương tâm văn hóa” - thâm ân đối với nguồn cội linh thiêng.
Càng về sau thơ Ngô Đức Hành càng trở nên nhẹ, trong, nhưng vẫn giữ ngọc gìn vàng linh hồn đẹp nhã. Những bài như “Vườn nhà”, “Mùi ngò”, “Miền chua me”, “Mưa rào”, “Vàng thơm rơm rạ”, “Níu” phát sáng mỹ học của lẽ giản đơn - ở đời giản dị thực tế nó là sự “nỗ lực” lớn, dễ gì ta được sống trong lối buông tuồng mộng tưởng vạn lụy để trở về với bản thể tự tại, vốn có của ngày chưa đen đúa điểm tô cho phù phiếm, phụ họa cùng nhân sinh tồn tục: “Mùi ngò thơm lan tỏa!/ Em ơi mùa xuân vun vào năm tháng” - đó là nghệ thuật tinh luyện ngôn từ đời sống thành đạo lý thi ca. Và khi khép lại tập thơ bằng “Níu vào cây lúa quê ta/ níu vào câu hát của bà mà vươn”, thi sĩ đã khẳng định: thơ là hành vi/ cử chỉ níu giữ linh hồn - cốt cách Lạc Việt trước cơn gió bụi phong hóa của thời đại - dưới trời Nam.
T.Q.T
(TCSH59SDB/12-2025)
----------------
“Gọi đồng”, Nxb. Văn học, 3/2025.
Tải mã QRCode
LÊ HUỆCuộc thi Truyện ngắn cho sinh viên Huế do tạp chí Sông Hương tổ chức đã thu hút được sự tham gia của rất nhiều các bạn trẻ mang trong mình khát vọng văn chương. Những truyện ngắn dự thi đã cho ta thấy được một vóc dáng mới của các cây bút trẻ Huế hiện nay: phản ánh cuộc sống đương đại từ nhiều góc cạnh bằng bút pháp tinh tế, mới mẻ, giàu trí tuệ và đầy chất thơ. Mười lăm truyện ngắn xuất sắc lọt vào chung khảo đã được tập hợp lại thành ấn phẩm mang tên “Yêu xa xa một phút”.
PHAN MINH NGỌC“Bài thơ về biển khơi” (*) là tập sáng tác đầu tay của cây bút nữ Trần Thùy Mai.
NGÔ HƯƠNG GIANGLàm thế nào để diễn giải hợp lý về Tường Thành?
KHẢI PHONGTôi đã có dịp gặp những trang thơ chân chất của Nguyễn Quang Hà trong “Tiếng gà trên đỉnh chốt”(1). Lần này gặp văn Nguyễn Quang Hà trong “Mùa xương rồng nở hoa” (2), cảm tưởng lưu lại trong tôi là văn anh gây được ấn tượng mạnh hơn thơ.
NGUYỄN ĐÔNG NHẬT19 lời chứng của những ONS(1) cuối cùng, lần đầu tiên được lên tiếng qua công trình nghiên cứu hoàn hảo của bà Liêm Khê LUGUERN(2) là những nhân chứng cuối cùng trong số khoảng 27.000 người từ Đông Dương bị lùa đến nước Pháp từ tháng 10/1939 đến tháng 6/1940 để phục vụ cho guồng máy chiến tranh của thực dân Pháp trong Thế chiến thứ II.
LÝ HẠNHAi trong đời chẳng đã một lần làm thơ. Dù làm thơ để giải trí hay sẻ chia thì những trang thơ ấy cũng là tiếng hát của trái tim, là nơi dừng chân của tâm hồn.
LTS: Có một chuyện ít người biết là các nhà văn Tô Hoài, Xuân Diệu, Huy Cận không nhớ ngày sinh của mình. Xuân Diệu, con nhà Nho, thì biết mình sinh giờ Thìn, ngày Thìn, tháng Thìn, năm Thìn, nhưng không biết dương lịch ngày nào. Nhà văn Tô Hoài cũng vậy, nhưng nhớ Bà Cụ cho biết sinh ông đêm rằm Trung Thu. Sau này, sang Nga, bạn người Nga hỏi, mới tra ra ngày Tây là 27-9-1920. Do đó trên các tư liệu, thường thấy ghi ngày sinh: 07-9-1920, và nhà văn cũng không buồn đính chính. Nhân kỷ niệm 90 năm ngày sinh nhà văn Tô Hoài, Sông Hương nhận được bài viết của nhà văn Đặng Tiến cùng thông tin về ngày sinh Tô Hoài nói trên. Xin giới thiệu cùng bạn đọc.
HOÀNG DŨNGKhông phải ngẫu nhiên khi ta nói vũ trụ, thế giới thì vũ, giới là không gian, mà trụ, thế là thời gian. Ngay trong những khái niệm tưởng chỉ là không gian, cũng đã có thời gian quấn quýt ở đấy.
LTS: Trong các ngày 7-9/9/2010 sắp đến, Ủy ban Văn hóa Hội đồng Giám mục Việt Nam và Tòa Tổng Giám mục Giáo phận Huế sẽ tổ chức Hội thảo về thân thế và sự nghiệp của Léopold Cadière (1869-1955), Nhà nghiên cứu về Huế và Việt Nam học, chủ bút của tập san Bulletin des Amis du Vieux Hué (B.A.V.H), một trong số các tờ báo hay nhất ở Đông Dương thuở trước. Hội thảo sẽ có một số nội dung liên quan đến văn hóa Huế như Văn hóa Huế, Mỹ thuật Huế, Cổ vật Huế dưới con mắt của L. Cadière... Nhân dịp này, Tạp chí Sông Hương đăng bài viết của nhà nghiên cứu Hồ Vĩnh, chuyển tải vài nét về hoạt động văn hóa của Léopold Cadière. Xin giới thiệu cùng bạn đọc.S.H
NGUYỄN THỊ HÒA Không cần phải bàn cãi, Từ điển tiếng Huế của Tiến sĩ, Bác sĩ Bùi Minh Đức là một tác phẩm Từ điển. Một quyển từ điển về phương ngữ địa phương Huế mà dày dặn, công phu, với 2050 trang, thể hiện công sức nghiên cứu miệt mài của một vị bác sĩ - nghiệp dư với nghề ngôn ngữ, nhưng đầy nhiệt tình và khá chuyên nghiệp trong nghiên cứu.
Sinh ngày 6-2-41 tại Huế. Hy sinh ngày 11-10-68 tại vùng biên giới tỉnh Tây Ninh, nguyên quán làng Bát Tràng tỉnh Bắc Ninh. Học sinh cũ Trường Quốc Học, tốt nghiệp Đại học Sư phạm Ban Việt văn. Tên thật và bút hiệu công khai, chính thức: Trần Quang Long. Các bút hiệu khác: Thảo Nguyên, Chánh Sử, Trần Hoàng Phong.
TRẦN HỮU LỤCỞ tuổi 20, hành trình sáng tác của Nhóm Việt gắn liền với những biến cố lịch sử ở miền Nam (1965-1975). Những cây bút trẻ của Nhóm Việt đã bày tỏ một thái độ dấn thân ngày càng sâu sắc, vừa trên bình diện ý thức công dân, vừa trên bình diện ý thức nghệ sĩ.
PHONG LÊ(Kỷ niệm 100 năm ngày sinh Nguyễn Tuân 10-7-1910 – 28-7-1987)
NGUYÊN QUÂN Phía đằng sau những con chữ bình dị như một chốn quê nhà chưa bị ô nhiễm cơn đau phố bụi, một ngôi làng yên bình vẫn luôn hằng hiện trong mỗi hơi thở, mỗi bước gian truân của tác giả là sự chân thật đến nao lòng.
LÝ HOÀI THU Những câu thơ đầu tay của Hữu Thỉnh cất lên từ những cánh rừng Trường Sơn được anh gọi là “Tiếng hát trong rừng”. Anh viết về đồng đội, về cơn sốt rét rừng, về những trận bom và vết hằn xe xích, về mây, suối, dốc, thác Trường Sơn.
THÁI DOÃN HIỂU…Khi sự vong ân bội nghĩa của người đời đang diễn ra ở khắp đó đây thì Hoàng Trần Cương là người sống bằng ân sâu nghĩa cả. Với anh, ân nghĩa là một gánh nặng phải gánh. Anh nói về ân nghĩa như là một thứ trí nhớ của lương tri, một món nợ không bao giờ trả xong…
VŨ DUY THÔNG (Thơ - Nghiêm Huyền Vũ, Nxb Trẻ 2000)Khác với bên ngoài, Nghiêm Huyền Vũ trong thơ là người trầm tư, cái trầm tư nhuốm vị triết học.Vây bọc quanh anh là không gian, thứ không gian cô liêu.
TRẦN QUỐC THỰCÍt người chịu đi tìm tiếng nói riêng khi đọc một tập thơ, một chặng thơ của một người. Qua từng chặng thơ, tiếng nói riêng ấy sẽ trở thành một cách thơ riêng biệt. Và đó là điều đáng mừng cho đội ngũ sáng tác.
NGUYỄN THANH TÚ (Phác thảo chân dung nhà văn Nguyễn Bảo)
LGT: Cuốn tiển thuyết “Biết đâu địa ngục thiên đường” của nhà văn Nguyễn Khắc Phê vừa xuất bản được xem là tác phẩm thành công nhất của ông, cũng là cuốn tiểu thuyết viết kỹ lưỡng nhất, lâu nhất. Cuốn tiểu thuyết này hiện nay nằm trong danh sách những cuốn vào chung khảo cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà văn Việt Nam. Sông Hương xin giới thiệu những ý kiến nhận định rất chân thành của Giáo sư Trần Đình Sử, nhà văn Ma Văn Kháng và nhà nghiên cứu phê bình Từ Sơn.