NGUYỄN HỒNG DŨNG
Việc nữ văn sĩ Mỹ Toni Morrison được trao giải Nobel văn học 1993 là một thắng lợi của cộng đồng người Mỹ da đen. Đây cũng là sự thừa nhận đối với văn học Mỹ da đen, một dòng văn học chứa đầy "thực trạng Mỹ".
Ảnh: tư liệu
Bình luận về sự kiện này, tiến sĩ Henry Louis Gates - Chủ tịch hội nghiên cứu người Mỹ gốc Phi - nói: "Đây là một ngày vĩ đại đối với người Mỹ da đen và người Mỹ nói chung. Hai trăm năm trước truyền thống văn học của người Mỹ gốc Phi đã nảy sinh dưới dạng chuyện kể của những người nô lệ. Giờ đây nhà văn vĩ đại nhất của chúng ta (người Mỹ da đen) đã được trao giải thưởng Nobel"(1).
Sáng tác của Toni Morrison tiếp tục kế thừa đề tài về đời sống người da đen trong xã hội Mỹ, với âm hưởng nhức nhối "nỗi đau da đen" từ bao năm vẫn tuôn chảy trong tác phẩm của các nhà văn Mỹ gốc Phi. Từ cuốn tiểu thuyết đầu tiên của Toni Morrison là Đôi mắt xanh nhất (The Bluest Eye - 1970) đến Sula (1974), Bài ca Xalômông (The Song of Solomon - 1977), Được yêu(2) (Beloved - 1983), Bé Tar (Tar Baby - 1991) và tác phẩm gần đây nhất là Jazz (1992) đều thấm đượm một tinh thần nhân văn cao cả. Các nhân vật chính là những con người khắc khoải, âu lo trong cuộc đấu tranh chống lại những chính sách sai trái của một xã hội đã được xây dựng trên cơ sở những thành kiến chủng tộc. Cuốn tiểu luận văn học Diễn trò trong bóng tối (Playing in the Dark - 1992) của bà là một cuốn sách rất nổi tiếng, đề cập đến vị trí của dòng văn học da đen trong nền văn học Mỹ.
Với giải Nobel của Toni Morrison, dòng văn học Mỹ da đen giờ đây đã được khẳng định sau những năm dài chịu nhiều thua thiệt. Từ đỉnh cao mà Toni Morrison đã đạt tới, chúng ta có thể hình dung những nét chính về quá trình hình thành và phát triển của dòng văn học Mỹ da đen như sau.
Dòng văn học Mỹ da đen ra đời trong đau thương; lịch sử của nó gắn chặt với lịch sử cộng đồng người Mỹ da đen. Người Phi châu được đưa tới Bắc Mỹ trong những chuyến tàu buôn nô lệ vào các thế kỷ XVII, XVIII. Mồ hôi và máu của họ đã đổ suốt hàng trăm năm qua để góp phần làm nên một nước Mỹ hùng cường. Thế nhưng, người da đen vẫn bị phân biệt đối xử hết sức nặng nề. Mặc dù bản Tuyên ngôn giải phóng nô lệ đã được Tổng thống Lincoln công bố từ năm 1863, nhưng cho đến nay, trong mắt của phần đông người Mỹ da trắng, thì người Mỹ da đen vẫn là hạng tôi đòi. Trên khắp các nẻo đường nước Mỹ, ở đâu họ cũng bị rẻ rúng, khinh miệt.
Cuộc đấu tranh để khẳng định giá trị con người, trước hết được thể hiện trong cuộc đấu tranh nhằm bảo tồn và phổ biến nền văn hóa da đen ở Mỹ. Công việc này đã được nhiều học giả da trắng cộng tác, hỗ trợ. Nền văn hóa da đen được bảo lưu đầy đủ nhất ở các trường đại học và ở những thư viện lớn. Theo số liệu của cuốn The Black American Writer(3), thì ở trường đại học Howard có trên 30.000 tư liệu, bao gồm những sưu tập rất có giá trị. Chi nhánh Arthur Schomburg của thư viện công cộng New York có trên 11.000 cuốn sách, 3.000 bản thảo và 2.000 tài liệu in và chép tay. Cho đến cuối những năm 50 của thế kỷ này, phần lớn những tư liệu đó vẫn còn chưa được khảo cứu. Chúng thực sự là những kho tàng vô giá.
Việc phục hưng nền văn hóa da đen ở Mỹ chỉ thực sự diễn ra trong những năm 60. Các trường đại học Mỹ đã đi đầu trong việc nghiên cứu một cách có hệ thống và phổ biến nền văn hóa da đen, đưa nó vào chương trình giảng dạy. Trường đại học Yale có những trung tâm nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa da đen. Các trường đại học Atlanta, đại học Columbia, đại học Fisk... có các tiểu ban chuyên trách về văn hóa - văn học da đen, và họ đã công bố nhiều công trình nghiên cứu nổi tiếng, đã biên soạn nhiều chuyên san phục vụ cho việc học tập của sinh viên các ngành khoa học xã hội. Khi những nguồn gốc đầu tiên của nền văn hóa da đen đã được nghiên cứu, và giá trị của chúng được khẳng định, thì đó là một trong những chiều hướng chủ yếu để làm thay đổi suy nghĩ của người Mỹ da trắng. Như vậy, chính văn hóa là nhịp cầu dẫn tới sự hòa nhập và văn học là tiếng chuông làm thức tỉnh lương tri con người.
Dòng văn học Mỹ da đen bắt rễ từ nền văn hóa da đen, và có sự kết hợp với những truyền thống văn học Mỹ. Chính điểm này tạo nên bản sắc văn học của nó. Các nhà văn da đen đã vận dụng các truyền thống văn học Anh - Mỹ một cách sáng tạo trong khi viết tác phẩm của mình. Càng về sau này, khả năng sử dụng tiếng Anh văn học của họ càng trở nên trau chuốt, với những từ tượng thanh gợi hình ảnh, rất tự do và phóng túng (đặc biệt là trong thơ). Trong văn học cũng không còn tồn tại lối diễn đạt hời hợt với những nhân vật nhiều khi ngây ngô, từng phù hợp với thứ tiếng Anh bị biến dạng theo lối nói của người ít học thức.
Nền tảng của văn học da đen là chất liệu được rút ra từ văn hóa và đời sống da đen. Đó chính là "cội rễ" của nền văn học da đen. Từ những tác phẩm đầu tiên Cảnh tù tội của tôi và sự tự do của tôi (My Bondage and My Freedom - 1855) của Frederick Douglass, Những linh hồn da đen (The Souls of Black Folk - 1903) của W.E.B. Du Bois; đến thơ, tiểu thuyết, kịch của các nhà văn Langston Hughes, Richard Wright, John Killens, James Baldwin, James Johnson, Alain Locke, Sterling Brown, Alex Haley...; mỗi người trong số họ đều cố gắng tạo ra những tác phẩm ưu tú nhất mà trình độ nghệ thuật không thua kém gì các nhà văn da trắng. Chính nguyên lý "cộng sinh" trong văn hóa - văn học đã tạo ra dòng văn học da đen vừa giàu tính chiến đấu vừa giàu nhạc điệu, có sức cuốn hút mãnh liệt người đọc. Đỉnh cao của sự kết hợp này là tiểu thuyết Jazz của Toni Morrison. Nhạc jazz là loại nhạc chứa đầy tinh thần tự do và ngẫu hứng mà người da đen đã sáng tạo ra, nó được dùng làm nền cho tác phẩm của nữ nhà văn. Trong Jazz chứa chất những dồn nén, những kịch tính của các cảnh đời; sự trào dâng cuồn cuộn và sự sâu lắng thi vị của các số phận. Bối cảnh của câu chuyện là những năm 20 ở Mỹ, được mệnh danh là thời đại nhạc jazz. Một người phụ nữ đẹp bị gã nhân tình ghen tuông, trong buổi dạ hội chiều thứ bảy y đã dùng dao đâm nàng. Khi cảnh sát hỏi việc gì đã xảy ra, người đàn bà tội nghiệp trả lời: "Tôi sẽ kể cho các ông nghe vào sáng ngày mai". Nàng muốn để gã nhân tình có đủ thời gian chạy trốn. Và đúng sáng hôm sau, nàng chết... Từ câu chuyện này, Toni Morrison xây dựng một tác phẩm đầy các cảnh, các biến cố dồn dập của bạo lực và tình dục, qua đó đào sâu vấn đề người Mỹ da đen và tệ nạn phân biệt chủng tộc, một vấn đề mà đến ngày hôm nay vẫn "hoàn toàn tồn tại".
Đối với các nhà văn Mỹ da đen thì "vấn đề da đen" là "điểm đi và đích đến" của nghệ thuật. Họ đã cảm nhận tội ác phân biệt chủng tộc "ngay trên màu da của chính mình". Vì vậy, họ muốn dùng ngôn từ như một phương tiện để góp phần giải phóng họ và đồng bào họ khỏi bất công. "Nỗi đau da đen" được diễn tả với ngôn từ có sức nóng và vẻ đẹp tỏa sáng của ánh nắng mặt trời, để thiêu chảy đi sự lạnh lùng khinh miệt đã rắn lại hàng trăm năm nay trong lòng người Mỹ da trắng.
Các nhà văn da đen chua xót nêu lên một thực tế là việc giải quyết "vấn đề da đen" tùy thuộc vào thái độ của người da trắng. Khi người da đen nói với người da trắng: "Màu da không quan trọng, hãy nhìn chúng tôi như một con người, hãy đánh giá chúng tôi qua tính cách, qua việc làm"; thì người da trắng đáp lại: "Chỉ có màu da mới quan trọng". Chính những người da trắng vì không chịu thay đổi cách nhìn nhận người da đen như những người bình đẳng và phủ nhận cả phẩm cách của họ, đã dẫn tới một cách đối xử trái với tự nhiên. Người da trắng khi thì bạo ngược, tàn nhẫn xem người da đen như súc vật; khi thì cao ngạo, khinh miệt trong quan hệ. Cả hai lối thể hiện đó đều chà đạp lên phẩm giá người da đen, đã đem đến những ngộ nhận thảm hại, những bi kịch, những tai họa. Đó là một vết nhơ đã và đang hằn lên lương tâm nước Mỹ. Đã đến lúc người Mỹ da trắng cần từ bỏ những định kiến, sự tự tôn giả tạo của họ, phá vỡ bức tường ngăn cách màu da để xây dựng nên "một thế giới với đầy đủ sự công bằng".
Bản chất của nền văn học Mỹ da đen là vươn lên và thoát ly khỏi mọi ràng buộc của sự nô lệ. Nó là một nền văn học độc lập, tỏa sáng trên bầu trời nghệ thuật của thời đại chúng ta. Và cho đến hôm nay, giải thưởng Nobel của bà Toni Morrison là "một kết quả tuyệt diệu" của hơn một thế kỷ tranh đấu của các nhà văn Mỹ da đen.
Tháng 12 - 1993
N.H.D.
(TCSH62/04-1994)
--------------------------
Chú thích:
(1) Dẫn theo tạp chí Herald Tribune số ngày 8-10-1993.
(2) Tiểu thuyết Được yêu (Beloved) được tặng giải thưởng Pulitzer năm 1987.
(3) C.W.E. Bigsby - The Black American Writer - Penguin Books Inc., Baltimore, Maryland.
Tải mã QRCode
NHƯ QUỲNH DE PRELLE
Tôi đã từng mơ ước về quê nhà để đọc thơ tiếng Việt, để thổn thức cùng thi ca tiếng Việt. Thế mà, ở nơi này, giữa trái tim châu Âu và trong lòng bạn bè quốc tế, tiếng Việt của tôi ngân lên giữa những nhịp điệu, những giọng nói hoàn toàn khác. Và tôi đi đọc thơ, tự bao giờ tôi cũng tự chuyển ngữ những bài thơ của chính mình với bạn đọc ở đây. Đi đọc thơ, bao điều thú vị và những mới mẻ.
HÂN QUY
(Phỏng vấn nhà báo lão thành LÉO FIGUÈRES)
PATRICIA HIGHSMITH
NGUYỄN ĐỨC TÙNG
Một người bạn cũ ở Mỹ kể với tôi rằng gần mười năm nay anh không đi du lịch xa, cũng không về Việt Nam, mặc dù nhớ. Tôi hỏi lý do, anh bảo vì sợ nỗi buồn chán khi phải ngồi trên máy bay mười mấy giờ.
LỖ TẤN
Nói đến đọc sách, tựa hồ đó là một việc rất rõ ràng, chỉ cầm đem sách ra đọc là được rồi. Nhưng không hề đơn giản như vậy.
THUẬN AN
(Đọc cuốn ký sự đường xa “18 tuổi và chuyến phượt solo đầu đời trên đất Mỹ” của Phạm Nguyễn Linh Đan, Nxb. Hội Nhà văn 2018).
(Để tưởng niệm thi sĩ Mary Oliver, vừa mất ngày 17 tháng 1, 2019, tại Florida, 83 tuổi)
ĐỨC TÙNG
CHU HUY SƠN
Khó có thể kể hết những nhà thơ Việt Nam và thế giới bắt gặp cảm hứng từ cuộc đời cao đẹp và vô cùng trong sáng của Chủ tịch Hồ Chí Minh để sáng tác nên những tác phẩm về Người. Song, tôi cho rằng, bài thơ “Hồ Chí Minh - tên Người là cả một niềm thơ” của nhà thơ Cuba là một trong những sáng tác hay nhất viết về Bác.
Sinh năm 1947 tại Rio de Janeiro, Brazil, 40 tuổi mới viết và xuất bản cuốn sách đầu tiên, Paulo Coelho được xem là nhà văn (còn sống) được đọc nhiều nhất thế giới: tuy số lượng tác phẩm đến nay chỉ trên 20 cuốn, nhưng đã phát hành đến 86 triệu bản tại 150 quốc gia, trong đó có nhiều cuốn luôn ở trong danh sách best- seller (số liệu tính đến tháng 6/ 2015). Ngày 22/12/2016, trong danh sách 200 tác giả có ảnh hưởng lớn nhất thế giới do công ty Richtopia đề xướng, Paulo Coelho được kể tên ở vị trí thứ 2.
WILLIAM D. ADAMS
LGT: William D. Adams hiện là học giả cao cấp tại quỹ hỗ trợ nhân văn và khoa học nghệ thuật lừng danh Andrew W. Mellon của Hoa Kỳ. Từ 2014 - 2017, ông được Tổng thống Obama (lúc đương nhiệm) bổ nhiệm giữ chức vụ chủ tịch Tổ chức Quốc gia về Nhân văn (NEH) - cơ quan độc lập của chính phủ tài trợ các dự án văn hóa, nghệ thuật, và giáo dục.
PABLO NERUDA
LGT: Pablo Neruda, nhà thơ Mỹ Latinh nổi tiếng thế giới, sinh năm 1904 tại Parral, Chile. Năm 1920 ông đến Santiago để học tập và công bố bài thơ đầu tiên “La canción de la fiesta” (1921), rồi được biết đến rộng rãi qua tập thơ “Crepusculario” (1923).
PHẠM THỊ PHƯƠNG THẢO
Tôi xin được dùng tên một bài thơ viết tại Paris của mình làm tựa đề cho bài viết này. Đó là những cảm xúc thăng hoa, những phút giây hạnh phúc và cũng là những kỷ niệm khó quên cùng bạn thơ của 24 quốc gia tham dự cuộc thi Slam thơ Quốc tế 2018 tại Paris tháng 5/2018 vừa qua.
PHẠM HỮU THU
Nhân loại kính nể không chỉ vì đất nước Nhật Bản bình tĩnh ứng phó thiên tai mà còn gây thiện cảm qua hành vi ứng xử của họ.
NGUYỄN THANH VIỆT
Nguyễn Thanh Việt là nhà văn gốc Việt đoạt giải văn chương Pulitzer, tác giả của “The Sympathizer,” “The Refugees,” và “Nothing Ever Dies: Vietnam and the Memory of War.” Ông hiện là giáo sư Anh văn tại Đại học Nam California (Mỹ).
(T. Segers đặt câu hỏi, Hans Robert Jauss trả lời, Timothy Bahti dịch [sang tiếng Anh], Tạp chí New Literary History, Vol. 11, No. 1, Johns Hopkins University Press, 1979).
HENRY SLESAR
Nhà văn nổi tiếng Henry Slesar (1927 - 2002) viết tiểu thuyết, kịch bản, trinh thám, khoa học viễn tưởng đặc sắc về thủ pháp hài hước, kết cục trái chiều.
PHẠM ĐĂNG
Thế giới vừa vĩnh biệt một thiên tài: Stephen William Hawking.
Ngày sinh của Hawking (8 tháng 1 năm 1942) đúng 300 năm sau ngày mất của Galileo Galilei (8 tháng 1 năm 1642). Ông qua đời (14/3/2018) vào ngày số Pi, cũng là ngày sinh của Albert Einstein (14 tháng 3 năm 1879).
Robert Arthur, Jr. sinh năm 1909, tại Philippines, nơi cha của ông, sĩ quan quân lực Hoa Kỳ, đóng quân. Tuổi thơ của ông cũng theo chân cha nay đây mai đó, có điều là ông không nối nghiệp cha (dù đã được nhận vào trường West Point), mà chọn học ngành văn chương.
HENRY JAMES
Henry James: Nhà văn Mỹ (1843 NewYork - 1916 Luân Đôn), viết tiểu thuyết, truyện ngắn, phê bình văn học; đặc biệt yêu văn học, nghệ thuật Pháp. Tác phẩm: 112 truyện ngắn (1864 - 1910), Toàn tập (1990 - 2009). Chủ đề: Ý thức, tâm lý; mơ mộng, tình cảm; vẻ đẹp, chân lý nghệ thuật.